Кіріспе
Шикізатты азық-түлік өніміне немесе азық-түлікті басқа түрлерге өңдеу – азық-түлік өңдеудің мәні. Азық-түлік өңдеу – ауыл шаруашылығы өнімдерін азық-түлікке айналдыру, немесе бір түрдегі азық-түлікті басқа түрге өзгерту. Азық-түлік өңдеудің түрлері көп: дәнді ұнға айналдыру, үйде тамақ дайындау, сондай-ақ жеңілдетілген тағамдар жасау үшін қолданылатын күрделі өндірістік әдістер. Азық-түлік өңдеудің кейбір әдістері азық-түлік қалдықтарын азайтуға және азық-түлікті сақтау мерзімін ұзартуға көмектеседі, соның салдарынан ауыл шаруашылығының экологиялық әсерін төмендетіп, азық-түлік қауіпсіздігін арттырады. Nova классификациясы азық-түлікті әртүрлі өңдеу технологияларына сәйкес топтастырады. Бірінші деңгейдегі өңдеу көптеген азық-түліктерді жеуге жарамды ету үшін қажет, ал екінші деңгейдегі өңдеу ингредиенттерді нан сияқты таныс тағамдарға айналдырады. Үшінші деңгейдегі өңдеу өте өңделген тағамдарды құрайды, олардың құрамында қант пен тұз көп, талшықтар аз және адамдар мен малдың тамақтану қажеттіліктеріне сәйкес келмейтіндігі жиі айтылады.
Food processing is the transformation of agricultural products into food, or of one form of food into other forms. Food processing takes many forms, from grinding grain into raw flour, home cooking, and complex industrial methods used in the making of convenience foods. Some food processing methods play important roles in reducing food waste and improving food preservation, thus reducing the total environmental impact of agriculture and improving food security. The Nova classification groups food according to different food processing techniques. Primary food processing is necessary to make most foods edible while secondary food processing turns ingredients into familiar foods, such as bread. Tertiary food processing results in ultra processed foods and has been widely criticized for promoting overnutrition and obesity, containing too much sugar and salt, too little fiber, and otherwise being unhealthful in respect to dietary needs of humans and farm animals.
Тамақ өнімдерін бастапқы өңдеу
Негізгі азық-түлік өңдеу – шикі бидай дәндері немесе мал сияқты ауыл шаруашылығы өнімдерін ақырында жеуге болатын нәрсеге айналдыруды қамтиды. Бұл санатқа дәнді кептіру, соқпау, желмен тазалау және ұн тарту, жаңғақтарды қабығынан айыру, ет үшін жануарларды сою сияқты көне процестер арқылы өндірілетін ингредиенттер кіреді. Сонымен қатар, еттен сүйекті алу және кесу, балық пен етті мұздату және ыстап беру, майларды сығу және сүзу, азық-түлікті консервілеу, тағамды сәулелендіру арқылы сақтау, жұмыртқаны қарау, сондай-ақ сүтті гомогенизациялау және пастеризациялау да осыған жатады. Негізгі азық-түлік өңдеудегі ластану мен бұзылу мәселелері халық денсаулығына қауіп тудыруы мүмкін, себебі осы өнімдер кеңінен қолданылады. Адамзатқа белгілі азық-түлікті екінші рет өңдеудің көптеген әдістері пісіру әдістері ретінде сипатталады.
Азық-түлікті өңдеудің үшінші деңгейі
Үшінші деңгейдегі азық-түлік өңдеу – бұл көбінесе өңделген тағамдар деп аталатын тауарлық өндіріс. 1864 жылы Луи Пастер ашқан пастеризация сақталған тағамдардың сапасы мен қауіпсіздігін жақсартты және шарап, сыра мен сүтті сақтау әдісін енгізді. 20 ғасырдағы Екінші дүниежүзілік соғыс, ғарышқа қатысты жарыс және дамыған елдердегі тұтынушылық қоғамның өркендеуі азық-түлік өңдеудің дамуына үлкен үлес қосты. Мұндай жетістіктерге спреймен кептіру, булану, шырын концентраттары, тоңдыру және жасанды тәттілендіргіштерді, бояғыштарды және бензоат натрийі сияқты консерванттарды енгізу жатты. 20 ғасырдың соңында кептірілген жедел дайындалатын сорпалар, қайта құралған жемістер мен шырындар, сондай-ақ MRE (жеке дайындалатын рацион) сияқты өздігінен пісірілетін тағамдар жасалды. 20 ғасырда микротолқынды пеш, блендер және ротиматик сияқты автоматты құралдар ыңғайлы тамақ дайындауға мүмкіндік берді. Батыс Еуропа мен Солтүстік Америкада 20 ғасырдың екінші жартысында ыңғайлылыққа ұмтылыс күшейді. Азық-түлік өңдеу компаниялары өз өнімдерін негізінен орта таптағы жұмыс істейтін әйелдер мен аналарға бағыттады. Мұздатылған тағамдар (көбінесе Кларенс Бёрдсейге еңбегі сіңген) шырын концентраттары мен "Теледидар кешкі асы" сатуда сәттілікке жетті. Өңдеушілер соғыстан кейінгі халыққа уақыттың құндылығын түсіндіру арқылы өнімдерін таныстырды, және осы фактор бүгінгі күнгі ыңғайлы тағамдардың табысына да әсер етеді.
Артықшылықтары
Тамақ өңдеудің артықшылықтарына уытты заттарды жою, сақтауды ұзарту, маркетинг және тарату жұмыстарын жеңілдету, сондай-ақ тағамның тұрақтылығын арттыру кіреді. Бұдан өзге, ол көптеген тағамдардың жылдық қолжетімділігін арттырады, нәзік, тез бұзылатын тағамдарды ұзақ қашықтыққа тасымалдауға мүмкіндік береді және зиянды микроорганизмдерді (патогендерді) жою арқылы көптеген тағамдарды қауіпсіз пайдалануға айналдырады. Қазіргі заманғы супермаркеттер заманауи тамақ өңдеу технологиясы болмаса, құрылмас еді, ал ұзақ сапарлар да мүмкін болмас еді. Өңделген тағамдар әдетте жаңа тағамдарға қарағанда тез бұзылмайды және бастапқы көзден тұтынушыға дейін ұзақ қашықтыққа тасымалдауға ыңғайлы. Тамақ өңдеу тамақ арқылы жұғатын аурулардың таралуын азайтуға көмектеседі. Жаңа өнімдер мен шикі ет сияқты тағамдарда, ауыр сырқаттарға себеп болатын патогенді микроорганизмдер (мысалы, сальмонелла) жиі кездеседі. Қазіргі заманғы әртүрлі тамақтану мүмкіндігі тек тамақ өңдеудің арқасында кең ауқымда қамтамасыз етіледі. Экзотикалық тағамдарды тасымалдау, сондай-ақ ауыр еңбектің азаюы қазіргі заманғы адамдарға олардың бабалары үшін қиялға келмейтін тағамдарға оңай қол жеткізуге мүмкіндік береді. Өңдеу процесі көбінесе тағамның дәмін жақсартады. Тағамды жаппай өндіру шикі ингредиенттерден жеке тағамдар жасауға қарағанда әлдеқайда арзан. Сондықтан өңделген тағам өнімдерін өндірушілер мен жеткізушілер үшін үлкен пайда табу мүмкіндігі бар. Адамдар ыңғайлылыққа байланысты пайда көруі мүмкін, бірақ үйде дайындалғанға қарағанда өңделген тағамды пайдаланудан тікелей қаржылық үнемді көру сирек. Тамақ өңдеу адамдарды "табиғи" тағамдарды дайындауға және пісіруге жұмсалатын көп уақыттан босатып, оларға өмір салтын таңдауға көбірек мүмкіндік берді. Көптеген отбасыларда ересектер үйден тыс жұмыс істейтіндіктен, тағам дайындауға уақыт жетіспейді. Тамақ өнеркәсібі әртүрлі қажеттіліктерді қанағаттандыратын өнімдер ұсынады, мысалы, микротолқынды пеште бірнеше минут ішінде қыздырылатын дайын тағамдар. Заманауи тамақ өңдеу аллергиясы бар, диабетпен ауыратын және кейбір тағамдық элементтерді қабылдай алмайтын адамдардың өмір сапасын жақсартады. Тамақ өңдеу витаминдер сияқты қосымша қоректік заттармен толықтырылуы мүмкін.
Кемшіліктері
Тамақты өңдеу оның қоректік құндылығын төмендетуі мүмкін. Жоғалған қоректік заттардың мөлшері тағамның түріне және өңдеу әдісіне байланысты. Мысалы, қыздыру С витаминін жояды. Сондықтан, консервіленген жемістерде таза жемістерге қарағанда С витамині аз болады. АҚШ Ауыл шаруашылығы департаменті (USDA) 2004 жылы қоректік заттардың сақталуын зерттеді, нәтижесінде тағамдар, дайындалу деңгейлері және қоректік құндылықтарының кестесі жасалды. Ішектегі бай микробиалдық ортаның адам денсаулығы үшін маңыздылығын көрсететін жаңа зерттеулер, көп мөлшерде тағамды өңдеу (азық-түліктерді ферментациялау емес) осы ортаға қауіп төндіретінін көрсетіп отыр.
Қосылған натрий
Тамақ рационындағы натрийдің басты көздерінің бірі – өңделген тағамдар. Натрий, көбінесе хлорид түрінде, яғни тұз, осы тағамдардың бұзылуын болдырмау, дәм беру және текстурасын жақсарту үшін қосылады. Америкалықтар күніне орташа есеппен 3436 миллиграмм натрий тұтынады, бұл дені сау адамдар үшін ұсынылған тәуліктік 2300 миллиграмм шегінен жоғары, ал жүрек ауруларына бейім адамдар үшін тәуліктік 1500 миллиграмм шегінен екі есе көп.
Қосылған қанттар
Табиғи түрде тұтас, өңделмеген тағамдардағы қантты шектеудің қажеті жоқ, бірақ көптеген өңделген тағамдарда кездесетін қантты көп мөлшерде тұтыну жүрек аурулары, семіздік, тіс қуысы және 2-типті қант диабеті қаупін арттырады. Американдық Жүрек Қауымдастығы әйелдерге тәулігіне 25 граммнан аспайтын мөлшерде, ал ер адамдарға 38,75 граммнан аспайтын мөлшерде қант қосылған тағамдарды тұтынуды ұсынады. Қазіргі уақытта америкалықтар күніне орташа есеппен қант қосылған тағамдардан 77 граммдай тұтынады.
Қоректік заттардың жоғалуы
Тамақты өңдеу кезінде көбінесе қоректік заттар жоғалады, егер бұл қоректік заттар күштілендіру немесе байыту арқылы қайта қосылмаса, дене мұқтаждарын қанағаттандыру қиынға түседі. Мысалы, өңдеу кезінде жоғары температура қолдану С витаминінің жоғалуына себеп болуы мүмкін. Тағы бір мысал – тазартылған астықтар, олардың құрамында толық астықтарға қарағанда талшықтар, витаминдер мен минералдар аз болады. 2007 жылғы желтоқсанда "Американдық клиникалық тамақтану журналында" жарияланған зерттеуге сәйкес, толық астықтардың орнына көптеген өңделген тағамдарда кездесетін тазартылған астықтарды тұтыну жоғары холестерин, диабет және семіздік қаупін арттыруы мүмкін.
Транс-майлар
Өңделген тағамдар, оның ішінде кейбір саудалық нан өнімдері, тәттілер, маргарин, мұздатылған пицца, микротолқынды жарылған жүгері және кофеге қосылатын кремдер кейде транс майларды қамтиды. Бұл майдың ең зиянды түрі, ол жоғары холестерин, жүрек аурулары және инсульт қаупін арттыруы мүмкін. 2010 жылғы американдықтарға арналған диеталық нұсқаулар транс майларын мүмкіндігінше азайтуды ұсынады.
Басқа да ықтимал кемшіліктер
2010 жылы "Тамақ және тамақтану зерттеулері" журналында жарияланған зерттеуге сәйкес, өңделген тағамдарды қорытуға тұтас тағамдарды қорытуға қарағанда аз энергия жұмсалады, яғни олардың күштілігінің көп бөлігі денеде сақталады. 2004 жылдың маусым айында жарық көрген "Аллергия және клиникалық иммунологиядағы қазіргі көзқарас" мақаласына сәйкес, өңделген тағамдар тұтас тағамдарға қарағанда көбірек аллергиялық реакция тудыруы мүмкін. Көптеген өңделген тағамдарда қолданылатын консерванттар мен басқа да тағамдық қоспалар, әдетте, қауіпсіз деп есептелсе де, кейбіреулері кейбір адамдарда мәселе тудыруы мүмкін, мысалы, сульфиттер, жасанды тәттілендіргіштер, жасанды бояғыштар мен хош иістендіргіштер, натрий нитраты, BHA және BHT, олестра, кофеин және мононатрий глутаматы – дәмді күшейткіш.