Кіріспе

Миддлтон мен Роулидің пьесасы, 1652 жылы жарық көрген. "Өзгермелі" – Томас Миддлтон мен Уильям Роулидің жазған Якоб дәуірінің трагедиясы. Бұл пьеса ағылшын Ренессансының ең үздік трагедияларының қатарында саналады және оған көптеген сын пікірлері жазылған. Пьесаны қоюға Сер Генри Герберт, "Сауықтандыру шебері", 1622 жылдың 7 мамырында рұқсат берді, ал алғаш рет 1652 жылы кітап сатушы Хамфри Мозли басып шығарды.

Тақырыптар мен мотивтер

Тақырып – күнәлі адам табиғатының салдарынан туындайтын сатқындық. Пьеса бұл тақырыпты "күнәнің бастауы" мен оның нәтижесіндегі "құлау" арқылы көрсетеді. Содан кейін, басты кейіпкердің ниеті ашылғаннан кейін моральдық тазалық қайта орнатылады. Көздің нашарлау мотиві "соқырлық импульсивті істердің салдарынан көз жабады, ал идея фикс сияқты, басты кейіпкерлер өз еркіндіктерін мойын бұрмас және бейжай әлемге таңуға тырысады, осылайша соқырлар да құрбан болады" деген тақырыпты білдіру үшін қолданылады.

Қысқаша мазмұны

Екі параллель сюжет бар. Аликантедегі ("Алигант") басты сюжет Беатрис Жоанна, оған үйленуге міндетті Алонзо және оның сүйгені Алсемероға арналған. Алонзодан құтылу үшін Беатрис оны өлтіруді Де Флореске (оны жасырын сүйеді) тапсырады. Бұл, болжамды түрде, трагикалық аяқталады. Ақымақтар үйіндегі қосымша сюжет Алибиус пен оның жас әйелі Изабеллаға қатысты. Франсиск мен Антонио оған ғашық болып, оны көру үшін тиісінше ақылсыз және ақымақ болып көрінеді. Лоллио да оны қалайды. Бұл оқиға көңілді аяқталады.

ІІІ акт, екінші сахна

Де Флорес Алонзоға терезеден сыртқа қарауға нұсқау береді. Осыны істеп жатқанда, Де Флорес оны үш рет пышақпен шағады. Де Флорес өлген Алонзоның саусағында алмас сақинаны көреді. Ол алмаз сақинаны алып тастап, өзіне алуға тырысады, бірақ ол қалайда өлтірілген Алонзоның саусағынан сақинаны алып тастай алмайды. Оның орнына бармағын түгелдей кесіп алып, өзімен бірге алып кетеді. Содан кейін ол денені алып кетеді.

IV акт, екінші сахна

Вермандеро өзінің екі мырзасы Антонио мен Франсискустың қамалдан кеткенін біледі. Олар Алонзоны өлтіріп, қашқан деп ойлап, олардың тұтқындалуын бұйырады. Томазо кіріп, Вермандероны бауырын өлтірген деп айыптайды. Вермандеро Алонзоның жай ғана қашқанын, ал болашақ күйеуінің соңғы сәтте қашқанына өзінің ренжігенін айтады. Вермандеро Томазоның тағы бір қашқанын қалайды, өйткені ол Алонзо сияқты намыссыз адамның бауыры. Вермандеро шығып кетеді. Де Флорес кіреді, Томазо оны жылы күтіп алады, себебі оның ағасы Алонзо Де Флореске жақын болған. Тіпті Томазо Вермандероға сенбесе де, Де Флорес сенімді джентльмен екенін айтады. Бұл сөздер Де Флореске Томазоның бауыры Алонзоны еске түсіреді. Де Флорес шығып кетеді. Алсемеро кіреді, Томазо оған қарсы шығады. Томазо Алсемероны тойдан кейін дуэльге шақырады. Томазо шығып кетеді, Жасперино жүгіріп кіреді. Жасперино Алсемероға Беатрис пен Де Флорес арасында ғашықтарша әңгіме естігенін айтады. Алсемеро Жаспериноға барып, бикелікті тексеруді тапсырады. Беатрис Жасперино қайтып келмес бұрын кіреді. Алсемеро Беатристің өте басқаша көрінетінін, оған зорлық көрсетілген болуы мүмкін деп ойлайды. Алсемеро Беатриске у береді, ол ішеді, содан кейін белгілерді жасамалап, Алсемеро мен Жаспериноға өзінің бикелігін "дәлелдейді".

IV акт, үшінші сахна

Лоллио мен Изабелла Францискус Изабеллаға қол жеткізу үшін ғана ақылдан адасқандай екенін және оған ғашық екенін жазған хатты оқыды. Лоллио, егер Изабелла Францискуспен қарым-қатынас жасаса, өзі де онымен бірге болатынын айтады. Изабелла егер ол адасқан болса, онымен бірге ұйықтаса, бірақ ол мүлде адасқысы келмейтінін білдіреді. Ол Лоллиодан Антонио мен Францискустың өзіне қызығуын қалай тоқтату керектігін сұрайды, ал ол оларды қорлауға кеңес береді. Осы үшін ол ақылсыз адам сияқты киінуге кетеді. Алибиус келіп, той туралы сұрайды. Алибиус Изабелланың қалай екенін сұрайды. Лоллио оған Изабелланың жақсы екенін айтады, сосын кетеді. Антонио кіреді, Лоллио оны билеуге мәжбүрлейді. Лоллио кетеді, ал Изабелла жаңа киімімен кіреді. Изабелла оны сүйіп көруге тырысады, бірақ Антонио қарсы тұрады, Изабелланы тани алмайды және ақылсыз адамның сүйгеніне жиренеді. Антонио өзінің ақымақ емес, тек ақымақ болып көрінетін әдемі ер адам екенін мойындайды. Изабелла оны тек сыртқы келбетіне ғашық болғаны үшін кінәлайды. Ол кетеді, Лоллио кіріп, Антониоға Францискусты өлтірсе, Изабелламен бірге болатынын айтады. Францискус кіреді, Лоллио оның Изабеллаға жазған хатын оқиды. Лоллио оған Антонионы өлтірсе, Изабелла онымен бірге болатынын айтады. Алибиус кіреді, Лоллио ақылсыздарды әкелуге кетеді. Барлық ақылсыздар тойға би билейді.

V акт, бірінші сахна

Ол таңғы сағат 2 -де, ал Диафанта әлі де Альсемероның бөлмесінен шықпаған, тіпті Беатрис оған түн ортасына дейін аяқтауын айтқан. Сондықтан Беатрис Диафантаның Альсемеромен жыныстық қатынаста болудан рақат табатынын күтеді. Бұл Диафантаның Альсемероға Беатристің пәктігін жоғалту туралы хабарлаған болуы керек деп күдіктенуге әкеледі (диафантаның Беатриспен бірге пәктігін тексеруге қатысқанын білуге мүмкіндік болған болуы мүмкін). Осыдан кейін Беатрис Диафантаға қатты ашуланады. Де Флорес кіреді. Беатрис егер Диафанта таң атқанға дейін шықпаса, Алсемеро кіммен жыныстық қатынаста болғанын көре алады деп қорқады және өзінің қателігін мойындайды және Беатристің жоспары бұзылады. Де Флорес Диафантаны бөлмеден шығарып салу идеясын ойлап тапты. Ол Диафантаның бөлмелерін өртеп, бүкіл үйді оятатынын айтады, ал Диафанта бөлмесіне оралған кезде Де Флорес түтіндікті тапаншамен тазалаймын деп жүріп, онымен өлтіреді. Беатрис де соған келіседі, тіпті ол қазір Де Флоресті жақсы көретінін айтады. Алонзоның арманы қайтадан пайда болып, Де Флорес пен Беатристі қудалайды. Де Флорес сахнадан тыс жерде отты жағады, содан кейін оны сөндіруге тырысатын тұрғындар тобын басқарады. Диафанта пайда болады, ал Беатрис оған бөлмесіне оралуға бұйырады. Вермандеро, оның соңынан Алсемеро мен Жасперино келеді. Диафантаның өлтірілгенін білдіретін атыс естіледі. Де Флорес сахнаға оралып, Диафантаның жанған денесін оттан алып шығады. Де Флореске Вермандеро және басқалар өрттің барлығын ескертіп, одан әрі залал келтірмегендігі үшін ақшалай сыйақы уәде етеді.

V акт, екінші сахна

Томазо, кенеттен мизантропияға ұшырап, ағасының өлімі үшін келесі кездескен адамды кінәлауға шешім қабылдайды (өйткені ол баршаны жауапты деп санайды). Де Флорес кіреді. Томазо ашуға булынады. Ол Беатристің Де Флорес қолданған нәрсені пайдалану туралы бұрынғы алаңдауын қайталайды. Егер оның қылышы Де Флореске бір тисе, ол оны ешқашан қайта қолданбайтынын айтады және оны ұрып жібереді. Де Флорес жазалау ниетімен қылышын тартады, бірақ Алонзоның өлтірілуін есіне алып, өзін соққыға көтере алмайды. Де Флорес Томазоның күтпеген, сезімдік жаушылығынан қорқып, асығыс кетеді. Алибиус пен Изабелла Вермандеромен бірге кіреді. Томазо оларға кетіңдер дейді. Вермандеро Томазоға Алонзоны өлтіргендерді – Антонио мен Франсискусты тапқанын хабарлайды, олар қылмыс жасағаннан кейін психиатриялық клиникада жасырынып жүрген.

V акт, үшінші көрініс

Жасперино мен Альсемеро Беатрис пен Де Флоресті бақта бірге көріп, оны талқылап жатыр. Беатрис кіріп келсе, Жасперино жасырынып қалады. Альсемеро Беатристі жалғаншы және бәделігі деп айыптап, Де Флореспен опасыздық жасағанын айтады. Ол Алонсоны өлтіру үшін Де Флоресті жалдағанын мойындайды, бірақ бұл Альсемероға деген махаббатынан тудырғанын түсіндіреді, себебі оның басты ниеті Алонсоны жою болған, осылайша ол мен Альсемеро бірге бола алатын еді. Альсемеро не істеу керектігін ойластыру керектігін айтып, Беатристі күту үшін шкафқа қамап қояды. Де Флорес кіреді, Альсемеро оны кісі өлтіргенін мойындатады. Де Флорес Беатрис оны сатып кетпекші болып, алдамаққа тырысып жатыр деп ойлап, оның адалдығын ашады. Альсемеро оны Беатриспен бірге шкафқа құлыптап қояды. Вермандеро, Алибиус, Изабелла, Томазо және Франсискус Алонсоның өлімін шешкенін ойлап кіреді. Альсемеро да Алонсоның өлімін анықтағанын мәлімдейді. Альсемеро шындықты ашып бере бастағанда, бөлмеден қуаныш пен азаптың ұрысы естіледі, екеуі шығады, Беатрис Де Флореспен пышақталған. Беатрис құлдыраған жай-күйін мойындайды және оның орнына Альсемеромен жатын бөлмеде болу үшін Диафантаны жібергенін айтады. Де Флорес Алонсоны өлтіргенін мойындайды, өзін-өзі пышақтап, Томазо кек алуға үлкермес бұрын көз жұмады. Өмірінің соңғы сәттерінде Де Флорес Беатриске өлімге одан еріп кетуге бұйырады, ал ол өлгенде Беатрис Альсемеродан кешірім сұрайды. Олар өзгерістер мен ауысулар туралы сөйлейді. Альсемеро Беатрис сұлулықтан бәделігіне айналғанын, ал өзі күйеу деп есептелген еркек еркексіздікке құмар болғанын айтады. Антонио өзінің кішкентай есегінен үлкен ақымаққа айналғанын, тіпті дарға асылуға да жақын болғанын мойындайды. Франсискус өзінің ақылдылығынан есінен адасқанға дейін өзгергенін айтады. Алибиус өзінің ақымақтығын түсініп, өзін өзгертетінін және енді жалған науқастарды қабылдамайтынын мәлімдейді.

Эпилог

Эпилог сегіз ғана жолдан тұрады, онда Альсемеро жақын жақындарынан айырылған адамдарды бауға немесе көңіл көтеруге болмайтынын түсіндіреді. Бірден-бір шешім – сол адамның орнын басқа біреумен толтыру, яғни көрермендер осы "орнына келгенге" қолдау білдіруі керек.

Кино, теледидар және сахнаға бейімделулері

1974 жылы BBC-нің «Play of the Month» бағдарламасы аясында Энтони Пейдж режиссерлік еткен қойылым көрсетілді. Басты рөлдерде: Де Флорес – Стэнли Бейкер, Беатрис Джоанна – Хелен Миррен, Алсемеро – Брайан Кокс, Джасперино – Тони Селби және Изабелла – Сьюзан Пенхалигон. Бұл қойылым «Helen Mirren at the BBC» жинағында DVD форматында қолжетімді. 1994 жылы Саймон Кертистің режиссерлік нұсқасында ессіз үйге қатысты сюжеттік желі алынып тасталды. Би-би-си телеарнасы Беатрис Джоанна рөлінде Элизабет МакГоверн, Де Флорес рөлінде Боб Хоскинс, Алсемеро рөлінде Хью Грант және Томазо рөлінде Шон Пертуи ойнаған нұсқаны көрсетті. АҚШ-та бұл қойылым BRAVO кабельдік телеарнасында көрсетілді. 1998 жылы Маркус Томпсон режиссерлік еткен фильмде Алонсо рөлінде Гай Уильямс, Беатрис Джоанна рөлінде Аманда Рэй Кинг, Де Флорес рөлінде Иан Дюри және Алсемеро рөлінде Колм О’Маонлай ойнады. Ерекше сахналық қойылымдардың ішінде 1988 жылы Ұлттық театр сахнасында Миранда Ричардсонның Беатрис Джоанна және Джордж Харрис Де Флорес рөлінде ойнаған қойылымы бар. 2009 жылы ITV телеарнасында көрсетілген «Компульсия» трагедиясы «Өзгергіш» пьесасының негізінде жасалған. 2012 жылы пьеса Лондонның Young Vic театрында жаңа нұсқада қайта қойылды. Актерлер негізгі және қосалқы сюжеттердегі рөлдерді біріктіріп ойнады, мысалы Диафанта мен Изабелла рөлінде. 2014 жылы Доминик Дромгул пьесаны Globe театрындағы Сэм Ванамейкер ойын үйінде режиссерлік етті, қойылым тек шам жарығымен ойнатылды. 2016 жылы Джесси Бергер Red Bull Theater сахнасында Бродвейден тыс қойылымды режиссерлік етті, онда Маноэль Фелчиано мен Сара Топхэм өнер көрсетті. Қосымша ақпаратты https://www.redbulltheater.com/thechangeling сайтынан табуға болады.

2016-2017 жылдары пьеса Торонто қаласының төңірегінде төрт рет қойылды: алғаш Джулиан Р. Мундстың «Changeling: A Grand Guignol for Murderous times» (режиссер – Harrison Thomas) нұсқасы, содан кейін Джеймс Уоллистің «The Changeling: A Staged Reading» нұсқасы, оның өндірістік компаниясы Shakespeare BASH'd үшін; одан кейін Канаданың Стратфорд фестивалі және Райерсон университетінің орындау мектебімен бірлесіп, МакГилл университетінің ағылшын тілі профессоры Пол Яхниннің «Early Modern Conversions» жұмысы; және соңында Стратфорд фестивалі Том Паттерсон театрында толық қойылымды ұйымдастырды (режиссер – Джеки Максвелл), басты рөлдерде Микаэла Дэвис және Бен Карлсон ойнады. 2019 жылы Resurgens Theatre Company доктор Брент Гриффин басқаратын алғашқы тәжірибелік компания және Атланта Шекспир мейрамханасымен бірлесіп шағын гастроль ұйымдастырды. Гастроль білім беру мақсатында жасалды және Алабама, Джорджия және Миссисипи штаттарында өтті. 2020 жылы Ұлыбританиядағы COVID-19 карантині кезінде Гилдфорд актерлік мектебінің түлектері пьесаның радиолық қойылымын жасады. Студенттер саундтректі өздері жазып, өңдеді. Қойылымды Тэм Уильямс режиссерлік етті, ал музыкалық режиссерлік және дыбыс монтаждауды Пол Герберт қадағалады. Қосымша ақпаратты және жазбаны https://www.thechangelinggsa.com/ сайтынан табуға болады.