Кіріспе
Уильям Шекспирдің 1603 жылы жазылған пьесасы.
Отелло (/ɒ/'/θ//ɛ//l//oʊ/; толық атауы: Отеллоның трагедиясы, Венециялық моры) – Уильям Шекспирдің шамамен 1603 жылы жазған трагедиясы. Оқиғаның негізінде Отелло мен Яго есімді екі тұлғаның тағдыры жатыр. Отелло – мавр әскери қолбасшысы, Осман түріктерінің шабуылына қарсы Кипрді қорғау үшін Венеция армиясының генералы болған. Ол өзінен жас, әдемі және бай венециялық әйел Дездемонаға үйленді, бірақ оның әкесі бұл туралы білмеді және кейін қарсылық білдірді. Яго – Отеллоның қасты жауынгері, ол әдейілеп Отеллоның қызғанышын қоздырып, оның әдетте сабырлы мінезін бұзып, соқыр ашумен сүйікті әйелін өлтіруге итермелейді. "Отелло" құмарлық, қызғаныш және нәсілдік мәселелерді қамтығандықтан, бүгінгі күнге дейін өзектілігін жоймайды, жиі қойылады және көптеген бейімделулерге ие.
Бірінші акт
Бай және әдепсіз Родериго досы Ягоға, яғни штаб-прапорщикке, сенатор Брабантионың қызы Дездемонаның Венеция армиясының морейлік генералы Отелломен құпия түрде үйленгенін айтпағанын айтады. Родериго Дездемонаға ғашық болғандықтан және оның әкесі Брабантиодан оның қолын сұраған, бірақ Брабантио оған рұқсат бермегендіктен ашуланған. Иаго Отеллоны Кассио есімді аристократты өзінен жоғары қойғаны үшін жек көреді, оны өзінен нашар сарбаз деп санайды. Иаго Родеригоға Отеллоны өз пайдасына пайдалануды жоспарлап отырғанын айтады және Родеригоны Брабантионы оятып, қызының қашып кеткені туралы хабарлауға көндіреді. Ал Иаго Отеллоны іздеп, Брабантио оның соңынан келе жатқанын ескертеді. Родеригоның ықпалымен ашуланған Брабантио Отелломен кездесуге тырысады, бірақ оны Венеция герцогының күзетшілерімен бірге табады, олар төбелес тудырмайды. Венецияға түріктер Кипрге шабуыл жасауға ниетті екені туралы хабар келеді, сондықтан Отелло сенаторларға кеңес беру үшін шақырылады. Брабантионың Отеллоны герцогтың резиденциясына ертіп барудан басқа амалы қалмайды, онда ол Отеллоны Дездемонаны сиқырмен баурап алғаны үшін айыптайды. Отелло өзін Венеция герцогы, Брабантионың туыстары Лодовико мен Грациано және басқа да сенаторлардың алдында қорғайды. Отелло Брабантионың үйіне шақырылғанда Дездемонаның оған ешқандай сиқырдың арқасында емес, Венецияға келгенге дейінгі өмірі туралы айтқан қайғылы және қозғалтқыш оқиғаларға ғашық болғанын түсіндіреді. Сенат Дездемона Отеллоны жақсы көретінін растағаннан кейін қанағаттанады, бірақ Брабантио кете бара жатып: "Егер көзің болса, қара, моор. Ол әкесін алдады, сені де алдауы мүмкін" (І акт, Sc 3) дейді. Бөлмеде отырған Иаго Брабантионың сөзін жадына сақтайды. Герцогтың бұйрығымен Отелло Венециядан Кипр аралындағы түрік басқыншыларына қарсы Венеция армиясына басшылық ету үшін кетеді. Оған жаңа әйелі, жаңа лейтенанты Кассио, штаб-прапорщигі Иаго және Иагоның әйелі Эмилия, Дездемонаның қызметшісі ретінде бірге жетеді.
ІІ акт
Партия Кипрге келгенде, түрік флотын дауыл қиратқанын көреді. Отелло жалпы мерекелеу жариялайды және Дездемонамен некесін толықтыру үшін кетеді. Оның кеткеннен кейін Яго Кассионы мас етеді, сосын Родеригоны Кассионы төбелеске салуға көндіреді. Монтано ашулы, мас Кассионы тыныштандыруға тырысады. Бұл олардың өзара ұрысуына және Монтаноның жаралануына әкеледі. Отелло келіп, болған жағдайды сұрайды. Отелло Кассионы бұзықшылыққа кінәлі деп табады және оны шенінен айырады. Көңілі қалып, Кассио Ягоның ықпалымен Дездемонадан күйеуін қайтадан қызметке орналастыруға сұрануға көндіріледі.
ІІІ акт
Яго Отеллоны Кассио мен Дездемонаның арақатынасына күдікпен қарауға көндіреді. Дездемона сүлгісін (Отеллодан алған алғашқы сыйлық) тастап алады, Эмилия оны тауып, Ягоның өтініші бойынша береді, оның осы сүлгімен не істемек екенін білмей. Отелло келіп, Яго оны әйелінің капитанымен опасыздық жасағанына сендіреді, сосын Ягомен бірге Дездемона мен Кассионың өліміне ант етеді, және одан кейін Ягоны өзінің лейтенанты етеді.
IV акт
Яго Кассионың тұрғын үйіне қол орамалды жасырады, содан кейін Отеллоға Кассионың реакциясын бақылауды айтады, ал Яго оны сұраққа тартып көруді ұсынады. Яго Кассионы Бьянка деген жергілікті әйелмен болған қарым-қатынасы туралы сөйлетіп, қызықтырады, бірақ оның есімін соншалықты үнсіз айтады ki, Отелло олар Дездемона туралы әңгімелесіп жатыр деп ойлайды. Кейін Бьянка Кассионы өзге бір сүйіктісінен алған ескі затты сыйлық ретінде бергені үшін кінәлайды. Отелло мұны көріп, Яго Кассионың қол орамалды Дездемонадан алғанын сендіреді. Ашуға беріліп, жүрегі ауырған Отелло әйелін өлтіруге шешім қабылдайды және Ягоға Кассионы өлтіруді бұйырады. Отелло Дездемонаның өмірін тозаққа айналдырады және Венециялық ақсүйектердің алдында оны ұрып-сапалайды. Ал Родериго Ягоға Дездемонаны жеңу үшін жұмсаған ақшасы мен күш-жігерінің орнына ештеңе алмағанына шағымданады, бірақ Яго оны Кассионы өлтіруге көндіреді.
V акт
Родериго Кассио Бьянканың үйінен шыққаннан кейін көшеде Кассиоға шабуыл жасауға тырысады, бірақ Кассио Родеригоны жарақаттайды. Алап-жұластың барысында Яго Кассионың артынан келіп, аяғын қатты кесіп жаралайды. Қараңғылықта Яго өзін жасыруға үспейді, ал Лодовико мен Гратиано Кассионың көмекке шақыруын естігенде, Яго оларға қосылады. Кассио Родеригоны шабуыл жасағандардың бірі деп айтқанда, Яго оны құпия түрде өлтіріп, жасырады. Яго Бьянканы Кассионы өлтіруге жасалған қастандыққа қатысқан деп айыптайды. Отелло ұйықтап жатқан Дездемонамен кездеседі. Ол адалсыздық жасағанын жоққа шығарады, бірақ Отелло оны тұншықтырып өлтіреді. Эмилия келіп жетеді, Дездемона өліміне дейін күйеуін қорғайды, ал Отелло Дездемонаны зина жасауда айыптайды. Эмилия көмек шақырады. Бұрынғы губернатор Монтано Гратиано мен Ягомен бірге келеді. Отелло орамалдың өзіне дәлел екенін айтқанда, Эмилия Ягоның не істегенін түсініп, оны әшкерелейді. Отелло Дездемонаның кінәсіз екенін кешігіп түсінеді, Ягоны (бірақ өлімге жеткізбей) пышақтап, оны шайтан деп айыптайды, бірақ Яго дау кезінде Эмилияны өлтіреді. Яго өз ниеттерін ашудан бас тартып, енді ешқашан сөйлемеймін деп серт береді. Лодовико Яго мен Отеллоны Родериго, Эмилия және Дездемонаны өлтіргені үшін қамауға алады, бірақ Отелло өз-өзіне қол жұмсайды. Лодовико Кассионы Отеллоның орнына тағайындайды және оны Ягоны әділ жазалауға шақырады. Содан кейін ол Ягоның жасаған ісі үшін айыптап, болған жағдайды басқаларға жеткізу үшін кетеді.
Шекспирдің дереккөздері
Шекспирдің сюжеттің негізгі көзі – махаббат туралы жүз повестің жинағы, Синтионың (Джованни Баттиста Жиральди) «Gli Hecatommithi» («Гли Гекатоммити») кітабындағы мавр капитанының оқиғасы (үшінші онжылдық, жетінші повесть). Үшінші онжылдық неке адалдығын бұзу туралы айтады. Синтио кейіпкерлерінің ішінде тек Дисдемона (Шекспирдің «Десдемона» аты итальян тілінде «жаман ниет» дегенді білдіреді) ғана аталған, ал қалғандары жай ғана Моор (Отеллоның баламасы), Энсин (Иаго), Капрал (Кассио) және осы сияқты сипаттамалармен аталады. Оқиғасында Энсин маврдың әйелі Дисдемонаға ғашық болады, бірақ оның салқындығы оның махаббатын жек көруге айналдырады. Кек алу үшін ол маврды Дисдемонаның адал емес екеніне көндіреді. Моор мен Энсин Дисдемонаны құммен толтырылған шұлықпен өлтіреді және оның жатын бөлмесінің төбесін құлатып, оқиғаны жазатайым оқиға ретінде көрсетуге тырысады. Оқиға Дисдемонаның отбасы Моорды өлтіргенше жалғасады. Шекспирдің тікелей көздерінде соғыс қатері туралы ештеңе жоқ: оқиғаны түріктердің Кипрға шабуыл жасау қаупі кезінде орналастыру Шекспирдің жаңашылдығы болып көрінеді. Дегенмен, бұл тарихи оқиғалар Шекспирдің алғашқы көрермендеріне жақсы таныс болған, сондықтан олар түріктердің Кипрді басып алғанын және оны әлі де ұстап тұрғанын білген, бұл пьесадағы оқиғаға қайшы келеді. Ғалымдар Отеллоға басқа да көптеген ықпалдарды анықтады: олар тікелей көздер емес, бірақ Шекспирге олардың пьесаға тигізген әсерін анықтауға болады: олар Вергилийдің «Энеидасы», Овидийдің «Метаморфозалары», Шосердің «Кентербери ертегілерінен» «Саудагердің әңгімесі» мен «Дөңгелектінің әңгімесі», Джеффри Фентонның «Кейбір қайғылы баяндамалары», Кидтің «Испан трагедиясы», Джордж Пилдің «Алказар шайқасы», Фавершамның анонимді «Арден», Марлоудың «Доктор Фауст» және Хейвудтың «Мейірімділікпен өлтірілген әйел» кіретін шығармалар. Бұған Шекспирдің бұрынғы пьесалары да кіреді, «Көп шудан», онда ұқсас сюжет комедияда қолданылған, «Венеция саудагері» өзінің жоғары туған, мавр, Марокконың ханзадасы және «Тит Андроник», онда мавр, Аарон, көрнекті жаман адам болды және ол Отелло мен Иагоның да алғы күші болды. Мұндай ықпалдардың бірі әдеби емес. 1600 жылы Лондонға «жарты жылға» Барбария патшасының морейлік елшісі келді, оның сүйемелдеушілері қалада қызығушылық тудырды. Шекспирдің труппасы сапар кезінде сарайда ойнағаны белгілі, сондықтан олар шетелдік қонақтармен тікелей кездесті. Шекспирдің дереккөздерінің арасында ойдан шығарылмаған немесе ішінара ойдан шығарылған Гаспаро Контаринидің «Венецияның мемлекеттік құрылысы мен үкіметі» және Лео Африканның «Африканың географиялық тарихы» кіретін еді. Барбариядан шыққан мавр Лео өз халқы туралы: «Олар соншалықты сенімсіз, оларға айтылған мүмкін емес нәрселерге сенеді» және «дүниедегі ешбір ұлт қызғанышқа соншалықты бейім емес; олар өздерінің әйелдерінің ар-ұятын жоғалтудан гөрі өмірінен айырылуды қалайды» деді – бұл екі қасиет те Шекспирдің Отеллосында көрінеді. Леоның өмірбаянынан Шекспир ақ еуропалық державаның биігінде орын тапқан білімді африкалықты алды. Филемон Холландтың Плинийдің «Табиғи тарихының» аудармасынан Шекспир Понт теңізіне, дәрілік шырысы бар араб ағаштарына және «Адам жегіштер мен иықтарынан бастары өсетін адамдарға» сілтемелерді алды, бұл элементтер сондай-ақ керемет «Сэр Джон Мандевиллдің саяхаттарында» да кездеседі.
Күні
Отеллоның жазылуының соңғы мерзімі (яғни, пьеса жазылуы мүмкін соңғы жыл) – 1604 жыл, себебі сол жылы пьесаның қойылымы туралы ақпарат Сэр Эдмунд Тилнидің есеп кітабында қалдырылған, ол сол кездегі Сарай ойын-сауықтарының басқарушысы (Master of the Revels) болған. Пьеса жазылуының ең алғашқы мерзімі (terminus a quo) – оның бір көзі, Голландияның Плинийдің «Табиғи тарихы» аудармасы 1601 жылы жарық көргендігімен анықталады. Бұл мерзімді Шекспирдің тағы бір пьесасы – «Шарасыздық пен шапағат» (Measure for Measure) пьесасымен салыстыру арқылы растауға болады, ол да көбінесе 1604 жылға жатқызылады. Екеуі де сюжетін Синтионың «Гли Гекатоммити» еңбегінен алған. Бұл датаны Шекспирдің Ричард Кноллстың 1603 жылғы «Түріктердің толық тарихы» атты еңбегімен танысқан болуы мүмкін деген болжам да қолдайды. Дегенмен, 1601–1602 жылдарға қатысты бұрынғы мерзімді Шекспирдің «Гамлет» пьесасының 1603 жылы жарық көрген «нашар квартосы» (bad quarto) дәлелдейді. Теория бойынша, «нашар кварто» – «Гамлеттің» кейбір актерлері жасаған естелік бойынша жазылған нұсқасы. Сондықтан, «нашар квартода» Отеллоның кездейсоқ сөздерінің қайталануы (мысалы, «Менің ашылуымға / құлағыңды бер» («to my vnfolding / Lend thy listning eare») «нашар квартода» және «Менің ашылуымға құлағыңызды беріңіз» («To my unfolding lend your prosperous ear») Отеллода, және тағы басқалары) актерлер «нашар квартоның» жарық көргеніне дейін өткен маусымда Отеллоны қойған болуы керек екенін көрсетеді.
Алғашқы басылымдар
Отелло Шекспирдің өмірінде жарияланбаған. Пьесаның алғашқы жарияланған нұсқасы 1622 жылы кварто түрінде болды (әдетте "Q" деп қысқартылады), бір жылдан кейін пьесаның Бірінші Фолиода (әдетте "F" деп қысқартылады) пайда болуымен жалғасты. Сондай-ақ Дездемонаның "Жырауы" да бар. Q-да F-қа қарағанда толық және егжей-тегжейлі сахналық көрсетімдер бар.
There are over a thousand variations in wording, lineation, spelling and punctuation. E. K. Chambers in 1930 argued that Q derived from a scribal manuscript, and F from the author's holograph. Alice Walker in 1952 argued that F was printed from a corrected copy of Q.
M. R. Ridley in 1958, rejecting Walker's argument and accepting Greg's, argued that Q had greater authority and rejected F's changes as "memorial contamination" from a theatre prompt book or as "sophistications" by the editors of F.
Nevill Coghill in 1964 argued that the changes in F were improvements made by the author, who might have taken advantage of the need to revise the play in consequence of the Act of Abuses to make other changes. Gary Taylor in 1983 agreed with Coghill that F incorporated the author's own improvements to Q, but argued that another scribal hand had also made intervening changes to F.
E. A. J. Honigmann in 1996 partly revived Walker's theory, by arguing that the scribe responsible for preparing the manuscript for F had consulted Q whenever the copy was illegible. He also argues that sequences in F but not in Q, such as the Willow Song, may have been cuts from the original made for the manuscript of Q, rather than later additions made for the manuscript of F.
As the Oxford Shakespeare editor Michael Neill summarises things: "The textual mystery of Othello is unlikely ever to be resolved to general satisfaction."
Сөздер, жолдар, орфография және тыныс белгілері бойынша мыңнан астам айырмашылықтар бар. 1930 жылы Э.К. Чемберс Q-ның жазушының қолжазбасынан, ал F-ның автордың түпнұсқасынан алынғанын айтты. 1952 жылы Элис Уокер F-ның Q-ның түзетілген көшірмесінен басылғанын мәлімдеді. 1958 жылы М.Р. Ридли Уокердің пікірін қабылдамай, Грегтің пікірін қабылдап, Q-ның үлкен құқығы бар екенін, ал F-тің өзгерістерін театрлық нұсқаулық кітабынан туған "естелік бұрмалау" немесе F редакторларының "әдейі өзгертулері" деп санады.
There are over a thousand variations in wording, lineation, spelling and punctuation. E. K. Chambers in 1930 argued that Q derived from a scribal manuscript, and F from the author's holograph. Alice Walker in 1952 argued that F was printed from a corrected copy of Q.
M. R. Ridley in 1958, rejecting Walker's argument and accepting Greg's, argued that Q had greater authority and rejected F's changes as "memorial contamination" from a theatre prompt book or as "sophistications" by the editors of F.
Nevill Coghill in 1964 argued that the changes in F were improvements made by the author, who might have taken advantage of the need to revise the play in consequence of the Act of Abuses to make other changes. Gary Taylor in 1983 agreed with Coghill that F incorporated the author's own improvements to Q, but argued that another scribal hand had also made intervening changes to F.
E. A. J. Honigmann in 1996 partly revived Walker's theory, by arguing that the scribe responsible for preparing the manuscript for F had consulted Q whenever the copy was illegible. He also argues that sequences in F but not in Q, such as the Willow Song, may have been cuts from the original made for the manuscript of Q, rather than later additions made for the manuscript of F.
As the Oxford Shakespeare editor Michael Neill summarises things: "The textual mystery of Othello is unlikely ever to be resolved to general satisfaction."
1964 жылы Невилл Когилл F-дегі өзгерістердің автор жасаған жақсартулар екенін, ол пьесаны Зорлық-зомбылық актісінің салдарынан қайта қарау қажеттілігіне байланысты басқа өзгерістер енгізу үшін пайдаланған болуы мүмкін деп болжады. 1983 жылы Гари Тейлор Когиллмен келісіп, F-ның автордың Q-ға енгізген өзгертулерін қамтығанын, бірақ тағы бір жазушының қолы F-қа аралық өзгерістер енгізгенін айтты.
There are over a thousand variations in wording, lineation, spelling and punctuation. E. K. Chambers in 1930 argued that Q derived from a scribal manuscript, and F from the author's holograph. Alice Walker in 1952 argued that F was printed from a corrected copy of Q.
M. R. Ridley in 1958, rejecting Walker's argument and accepting Greg's, argued that Q had greater authority and rejected F's changes as "memorial contamination" from a theatre prompt book or as "sophistications" by the editors of F.
Nevill Coghill in 1964 argued that the changes in F were improvements made by the author, who might have taken advantage of the need to revise the play in consequence of the Act of Abuses to make other changes. Gary Taylor in 1983 agreed with Coghill that F incorporated the author's own improvements to Q, but argued that another scribal hand had also made intervening changes to F.
E. A. J. Honigmann in 1996 partly revived Walker's theory, by arguing that the scribe responsible for preparing the manuscript for F had consulted Q whenever the copy was illegible. He also argues that sequences in F but not in Q, such as the Willow Song, may have been cuts from the original made for the manuscript of Q, rather than later additions made for the manuscript of F.
As the Oxford Shakespeare editor Michael Neill summarises things: "The textual mystery of Othello is unlikely ever to be resolved to general satisfaction."
1996 жылы Э.А.Дж. Хонигман Уокердің теориясын ішінара жаңартып, F үшін қолжазбаны дайындаған жазушы, көшірме түсініксіз болғанда Q-мен кеңескенін айтты. Ол сондай-ақ F-те, бірақ Q-да жоқ "Жырау" сияқты бөлімдердің Q қолжазбасына жасалған түпнұсқадан қиылып, F қолжазбасына кейіннен қосылған емес екенін мәлімдеді.
There are over a thousand variations in wording, lineation, spelling and punctuation. E. K. Chambers in 1930 argued that Q derived from a scribal manuscript, and F from the author's holograph. Alice Walker in 1952 argued that F was printed from a corrected copy of Q.
M. R. Ridley in 1958, rejecting Walker's argument and accepting Greg's, argued that Q had greater authority and rejected F's changes as "memorial contamination" from a theatre prompt book or as "sophistications" by the editors of F.
Nevill Coghill in 1964 argued that the changes in F were improvements made by the author, who might have taken advantage of the need to revise the play in consequence of the Act of Abuses to make other changes. Gary Taylor in 1983 agreed with Coghill that F incorporated the author's own improvements to Q, but argued that another scribal hand had also made intervening changes to F.
E. A. J. Honigmann in 1996 partly revived Walker's theory, by arguing that the scribe responsible for preparing the manuscript for F had consulted Q whenever the copy was illegible. He also argues that sequences in F but not in Q, such as the Willow Song, may have been cuts from the original made for the manuscript of Q, rather than later additions made for the manuscript of F.
As the Oxford Shakespeare editor Michael Neill summarises things: "The textual mystery of Othello is unlikely ever to be resolved to general satisfaction."
Оксфордтық Шекспир редакторы Майкл Нилл: "Отеллоның мәтіндік жұмбағы ешқашан толыққанды шешілмейді" деп қорытындылады.
There are over a thousand variations in wording, lineation, spelling and punctuation. E. K. Chambers in 1930 argued that Q derived from a scribal manuscript, and F from the author's holograph. Alice Walker in 1952 argued that F was printed from a corrected copy of Q.
M. R. Ridley in 1958, rejecting Walker's argument and accepting Greg's, argued that Q had greater authority and rejected F's changes as "memorial contamination" from a theatre prompt book or as "sophistications" by the editors of F.
Nevill Coghill in 1964 argued that the changes in F were improvements made by the author, who might have taken advantage of the need to revise the play in consequence of the Act of Abuses to make other changes. Gary Taylor in 1983 agreed with Coghill that F incorporated the author's own improvements to Q, but argued that another scribal hand had also made intervening changes to F.
E. A. J. Honigmann in 1996 partly revived Walker's theory, by arguing that the scribe responsible for preparing the manuscript for F had consulted Q whenever the copy was illegible. He also argues that sequences in F but not in Q, such as the Willow Song, may have been cuts from the original made for the manuscript of Q, rather than later additions made for the manuscript of F.
As the Oxford Shakespeare editor Michael Neill summarises things: "The textual mystery of Othello is unlikely ever to be resolved to general satisfaction."
Қызғаныш
XX ғасырдың басындағы белгілі шекспир зерттеушісі А.К. Брэдли Отеллоның трагедиялық кемшілігін "адам табиғатын хаосқа айналдырып, адам бойындағы жануарды босататын, оның санасына жалаң, ұсақ-түйек нәрселермен күшпен енгізіп, ал ол оған қарсы күрессе де, оның кіруіне тойтарыс бере алмай, ластанудың түсініксіз суреттерін ұстап, тек қанға деген жануарларша құштарлықта ғана тыныс алатын" сезім деп сипаттады. Бұл қызғаныш пьесада жануарлар бейнесі арқылы көрініс береді. Пьесаның алғашқы актілерінде Яго есек, қарға, шыбық, қошқар, бие, кеді, маймыл, жыртқыш мысық, қырғи, маймылдар, монстр және қасқыр туралы айтады. Бірақ үшінші актіден бастап Отелло Ягодан осы бейнелерді қабылдайды, оның ақылға сыймас қызғанышы күшейе бастағанда. Осындай жағдай "шайтандық" бейнелермен де (яғни, тозақ пен шайтандардың суреттері) орын алады: Яго алғашқы екі актіде 16 шайтандық бейнесінің 14-ін пайдаланса, Отелло соңғы үш актіде 26-дан 25-ін қолданады. Отелло ғана емес, Яго да қызғанышпен өртенеді: оның қызғанышы – қазіргі ғалым Фрэнсис Бэкон "ең төмен сезім, ең бұзылған нәрсе" деп атаған, сондықтан ол Ібілістің мінез-құлқының бір бөлігі. Өйткені, қызғаныш әрқашан жасырын және қараңғыда жұмыс істейді, жақсылыққа зиян келтіреді. Кейбір сыншылар Отеллоның қызғанышының қандай түрін анықтауға тырысып, оны ынталы себеп деп жоққа шығарды (мысалы, 1945-1957 жылдар аралығында Ресейде Отеллоны қызғанышпен мазаланған актердің біреуі ғана сомдады). Шындығында, қызғаныш – кең ауқымды сезім, ол құштарлықтан рухани күңкейіске дейін, ал Отеллоның мазасыздығы осы спектрге жатады. Ол қызғаныштың көптеген қабылданған белгілерін көрсетеді: дәлелдерді іздеуге құштарлық, қызғаныш нысанының ар-ұятсыз бейнелерін ұнату, сананы тыныштандыру үшін екіұштылықтарды пайдалану, жалпы мазақтан қорқу және кекшілдік рухы. Осы – енді қолданылмайтын мінез-құлық кодексі – қазіргі сыншылардың Отеллоны Шекспирдің ең ұлы трагедияларының бірі деп санамауының бір себебі.
Патриархат
Брабантионың бірінші сахнаның соңында алғаш рет пайда болғанда, ол Дездемонаның "жастық пен қыздығының меншігін" зұлым "сиқымдар" бұзған шығар деп сұрайды. Оның ойынша, Дездемонаның әкесіне күйеуін таңдау құқығын бермеуі және өзі үшін қара нәсілді адамды таңдауы тек қара магиямен ғана түсіндіріледі. Әйелдерді меншік деп қарау тұжырымы пьесаның өзегіне сіңіп кеткен. Өлгеннен кейін де Отелло Дездемона туралы былай дейді: "Егер ол адал болғанда, / Егер жұмақ маған осындай бір толық және мінсіз хризолиттен тұратын әлем сыйласа, / Мен оны оған сатпаған болар едім". Сонымен қатар, еркектердің әйелдердің сексуалдылығынан сескенуі де кең таралған. "Ғасыр" сөзі Отеллода 14 рет кездеседі, бұл Шекспирдің басқа еңбектерімен салыстырғанда ең көп көрсеткіш (Кей Стэнтонның сөзімен) "еркектердің әйелге күнәнің құрбаны ретінде жазған жазуы". Бұл пьеса, "Тимон Афиналықпен" бірге, "ғасыр" сөзінің әрбір аталған әйел кейіпкеріне қатысты қолданылатын екі пьесаның бірі. Пьеса әлемінде ғасырлық – әйелдердің нағыз және маңызды табиғаты ретінде қарастырылады, бірақ бұл әйелдердің өзінің қабылдауына немесе мінез-құлқына ешқандай қатысы жоқ, еркектердің қиялының туындысы болып табылады. Пьесаның соңына қарай Дездемонаның ізгілігі ұзаққа созылған құрбандық арқылы бейнеленеді, бұл қабылданған әйелдік қасиеттің ұзақ уақыт бойы сақталған белгісі ретінде қарастырылады. Бастапқы сахналардағы еріншекті қаһарманның орнына, Дездемона, барған сайын өкілдік құқығынан айырылып, күйеуінің ашуы мен қорлықтарына төтеп береді, тіпті оны көпшілік алдында ұрып-соғады және соңында, өліп бара жатқанда, оны өліміне кінәлі емес деп ақтауға тырысады. Басқалар Дездемонаның реакциясын күштілік пен қадір-қасиеттілік, әлсіздік емес деп бағалайды. Керісінше, Эмилия ("шоудағы жалғыз шын ересек", сахналық режиссер Майкл Аттенбороның сөзімен) әйелге жек көрушілікке қарсы шығып, күйеуі Ягоның соңғы сахнадағы үш талабына да бағынбайды.
Күлкі
Отеллоның сюжеті қарапайым нәрсеге, яғни қол орамалға тым көп сүйенгені пьесаның алғашқы сын-пікірлерінде аталып өткен. Жоғарыда айтылған Томас Раймер өзінің 1693 жылғы «Трагедияға қысқаша шолу» еңбегінде, пьесаны «Кеудежаудың трагедиясы» деп атаған дұрыс екенін ұсынған. Ол «қол орамал өте ұсақ нәрсе, Мавританиядан тыс жерде ешкім одан ешқандай маңыздылық таба алмайды» деген пікір білдірген. Отелло алғашқы актіде Дездемонаға уәде беру кезінде ешқандай сиқыр қолданбағанын айтса да, кейіннен оған сыйлаған алғашқы нәрсе – қол орамалдың сиқырлы қасиеттері бар екенін мәлімдейді. Сыншыларды қызықтыратын мәселе – оның өзі осы әңгімелерге сенетіні ме, әлде оларды Дездемонаға қысым көрсету немесе оны сынау үшін пайдаланатыны ма. Отеллоның 3-ші актінің 4-ші көрінісінде анасы қол орамалды египеттік баяншыдан алғанын айтуы, ал 4-ші актінің 2-ші көрінісінде әкесі анасына бергенін мәлімдеуі арасында айқын қайшылық бар. Біз, көрермендер, қол орамалдың сиқырлы қасиеттеріне сенуіміз керек пе? Қол орамал Ягоның жоспарларын қалай қолдайтынына көптеген мысал бар: Дездемона оны Ягоға ойлап тапқан махаббат туралы дәлел қажет болған кезде жоғалтады; Кассио оның оған тиесілі екенін мойындамайды; Кассио оны Бьянкаға көшіру үшін береді, ол Отелло тыңдап тұрғанда оған қайтарады. Символикалық тұрғыдан алғанда, қол орамал Отелло мен Дездемона арасындағы байланысты білдіреді, ал оның жоғалуы – осы байланыстың үзілуі. Отелло оны жоғалтуда Дездемонаны кінәлайды, бірақ ол оған көмектесуге тырысқанда оны жанына тастайды. Қол орамалдың ақтығы көбінесе Дездемонаның тазалығын көрсетеді, ал қызыл жидектері – оның бойжеткендік қаны, яғни оның таза некесін білдіреді. Алайда, профессор Иан Смит «мумияға боялған» қол орамал ақ емес, қара болады және сондықтан Отеллоның символы болады деп санайды. 1997 жылы Корольдік ұлттық театрдағы қойылымда қол орамал үзіліс алдында жерге түсіп, сахнада қалды. Сыншы Ричард Батлер айтқандай, бұл «біздің біреуімізге оны алып, трагедияның алдын алуға тырысуға шақыру» сияқты болды.
Отелло мен Яго
Отелло мен Яго – Шекспир пьесаларындағы ең ұзын бес рөлдің екеуі. 1097 тармақтан тұратын Ягоның рөлі екеуінің арасында үлкені: одан ұзыны тек Гамлеттің (Гамлет) және Ричардтің (Ричард III) рөлдері ғана.
Екі еселік уақыт схемасы
Отеллоның екі уақыт схемасы бар – пьесаның хронологиясы оның ішкі оқиғаларына жеткілікті уақыт бермейді. Оқиға Отелло мен Дездемонаның тойынан бастап үздіксіз жалғасады, Венециядан Кипрге сапарды (онда Кассио мен Дездемона бірге болмайды) және Кипрдегі уақытты (шамамен 33 сағатты) есептемегенде. Бірақ осы қысқа мерзім Дездемона мен Кассио арасындағы болған деген қарым-қатынасқа орын қалдырмайды. Ұзақ мерзімді схемаға қарсылықты іс-қимылдың үзіліссіздігі қолдайды: флот түстен кейін Кипрге жетеді, ал Кассиоға қарсы қастандық сол кештен ертеңгіне дейін жалғасады; Кассио келесі күні таңертең Дездемонадан көмек сұрауға бейімделеді және солай істейді, соның нәтижесінде Отелло Дездемонаны өлтіруге шешім қабылдап, Ягоға Кассионы өлтіруге тырысуды бұйырады – бәрі де сол түні болады. Бұл шұғыл жағдай мәтінде де көрсетіледі: әсіресе Ягоның алаңдауы, егер Отелло басқа біреумен жазбаларын салыстырса, Ягоның бір кейіпкерді екіншісіне қарсы ойнап отырғаны анық болады. Бірақ сонымен қатар ұзақ уақыт схемасы да бар. Яго Отеллоны Дездемона мен Кассионың «мың рет ұятты іске батқандарына» көндіреді; Эмилия Ягоның «жүз рет» одан орамал ұрлауды сұрағанын айтады; Бьянка Кассионың өзінен «бір апта» қашықта болғанына шағымданады; түріктердің жеңілісі туралы жаңалық Венецияға жеткен соң, Лодовиконың Кипрға жетуіне де уақыт керек; ал 4-ші актіге дейін Родериго (1-ші актінің соңында барлық жерін сатқан) барлық ақшасын сарп етіп қойған. Шекспирдің «Синтио» көзіндегі оқиға толығымен ұзақ уақыт схемасында өтеді: Шекспир драмалық шиеленісті күшейту үшін қысқа уақыт схемасын енгізген сияқты, сонымен қатар Ягоның қастандығының күйреуіне әкелуі мүмкін жағдайларды да қосты. Мысалы, егер Эмилия Дездемонаның «Орамал қайда жоғалды?» деген сұрағына шыншыл жауап бергенде немесе Родериго Ягоны жария түрде айыптағанда. Кейде бұл мәселе «академиялық ұсақ-түйектерге ден қою» деп есептеледі.) Майкл Нилл атап өткендей, егер Отелло Кассио мен Дездемонаның қарым-қатынасы Отелло мен Дездемона қашқанға дейін басталғанына сенген болса, көптеген мәселелер шешіледі. Нилл бұл мәселені «уақыт пен кеңістіктің табиғи бейнеленуіне Шекспирдің сол дәуірдегі басқа драматургтермен бөліскен жалпы бейжайлығының ерекше көзге түсетін салдары» деп қорытындылады.
Шекспирдің күні мен патшалық аралығы
Отелло Шекспирдің "Корольдің жігіттері" труппасы үшін жазылып, олармен сахналанды. 1622 жылғы "Кварто" басылымының титул парағында: "Оның Мажестілерінің актерлері Globe және Blackfriars театрларында әртүрлі уақыттарда ойнаған" деп көрсетілген. Бұл екі театрдың мүмкіндіктері мүлдем әртүрлі болды – біріншісі 3000 көрерменге арналған үлкен ашық алаңдағы театр, екіншісі – 700 адамға сыятын жабық, жекеменшік театр, билеттері қымбат тұратын. Сондықтан, спектакльдің қойылу стилі де осы жағдайларға қарай өзгерген болуы керек. Морилердің кейіпкерлерін көбінесе түрбан, ұзын ақ халат және қызыл шалбар кигізіп, актердің бетін қара күйе немесе көмірмен қараңғылататын. Алғашқы Яго рөлін Джон Лоуин сомдаған болуы мүмкін.
Қайта қалпына келтіру және 18 ғасыр
Барлық театрлар пуритандық үкімет тарапынан 1642 жылдың 6 қыркүйегінде жабылды. 1660 жылы монархия қайта орнатылғаннан кейін екі патенттік компания (Патша компаниясы және Герцог компаниясы) құрылды, ал қолданыстағы театр репертуары олардың арасында бөлінді: «Отелло» пьесасы Патша компаниясының репертуарына берілді. Бұл патенттерде «келешекте аталған екі компанияның екеуінде де әйелдердің барлық рөлдерін әйелдер орындай алады» делінген. Англия сахнасында әйелдің алғашқы кәсіби актерлік дебюті 1660 жылдың 8 желтоқсанында «Отеллодағы» Дездемона рөлі болды, бірақ тарихқа кім осы рөлді сомдағаны жазылмаған. Маргарет Хьюз – Дездемона рөлін сомдаған алғашқы әйел ретінде танылған. Реставрация театрларында Шекспирдің пьесаларын бейімдеу немесе қайта жазу кең таралған. «Отелло» осылай бейімделмеген, бірақ ол көбінесе қазіргі заманғы әдеп-ғұрып пен мәдениет талаптарына сәйкес келу үшін қысқартылып қойылған. Бұл қысқартулар зорлық-зомбылық, діни немесе жағымсыз мазмұнды алып тастаумен ғана шектелмей, түрлі жағдайларда тыңдау, Отеллоның құрылысы, Отеллоның көз жастары, төртінші актінің алғашқы 200 жолы немесе Бьянканың толық рөліне жасалған сілтемелерді алып тастауға дейін барды. Он жетінші және он сегізінші ғасырлардағы актерлердің арасында маврдың асыл тұсын көрсете білген және оның қатыгездікке әкелетін құштарлықтарын толық зерттеген Томас Бетертон мен Спрангер Барри есімдері аталады. Джон Бернардтың соңғысы туралы пікірінде Барридің Отеллосы «Дездемонаның сезімдерін оқып, күдіктерін жоққа шығаратын сияқты, оның бетіне бірнеше секунд қарады; содан кейін, жүрегінде жағымсыз сенім жиналған кезде, ол бұрылып, діттегендей сөйлеп, көздерінен жас мөлдіреп ақты». Солтүстік Америкадағы пьесаның алғашқы кәсіби қойылымдары Хэллам компаниясының қойылымдары болды деп есептеледі: Роберт Аптон (Уильям Хэлламның алдын ала адамы) 1751 жылдың 26 желтоқсанында Нью-Йорктегі уақытша театрда «Отеллоны» орындады; ал театрға діни қарсылықтар Хэллам компаниясын 1761 жылы Род-Айлендте «адамгершілік диалогтар» сериясы ретінде «Отеллоны» қоюға мәжбүр етті. Португалияда он тоғызыншы ғасырға дейін қойылмаса да, бұл пьеса 1765 жылы португал оқырманының сұрауымен португал тілінде сөйлейтін елге жеткен Шекспирдің алғашқы туындысы ретінде ерекшеленеді.
19 ғасыр
Пол Робсонның әйгілі қойылымы (төменде 20-ғасыр) қара терілі актердің басты рөлді кәсіби тұрғыда алғаш орындағаны емес: 1822 жылы Нью-Йорктегі Африкалық Гроув театрында Джеймс Хьюлетт осы рөлді алғаш орындаған. Хьюлетттің шәкірті Ира Олдридж ("Африкалық Россиус" деп аталды) қырық жыл бойы Еуропада Шекспирдің көптеген рөлдерін ойнады, соның ішінде 1825 жылы Лондонның Роялти театрында "Отелло" рөлін сомдады. Бұл қойылымға көрермендердің қызу реакциялары туралы әңгімелер көп. Ең экстремалды оқиғалардың бірін француз жазушысы Стендаль айтады: 1822 жылы Балтимор театрында бір солдат Дездемонаның өлтірілуі алдында қойылымды тоқтатып, "Менің көз алдымда қара нәсілді адам ақ әйелді өлтірді деп ешқашан айтылмауы керек!" деп айқайлады. Солдат Отелло рөлін ойнаған актердің қолына оқ тигізіп, жаралады. Он сегізінші және тоғызыншы ғасырларда "Отелло" Шекспирдің ең қиын рөлдерінің бірі саналды: Эдмунд Кин осы рөлді ойнап жатып құлап, екі айдан кейін қайтыс болды. Ли Хант 1819 жылы Киннің "Отелло" қойылымын көріп, "The Examiner" журналында оның өнерін "тірі сахнаның шедеврі" деп сипаттады. Кинге дейін осы рөлдің басты орындаушысы Джон Филип Кембл болды, ол "неоклассикалық батыр" бейнесін сомдады. Керісінше, Кин "Отеллоны" романтикалық мінез-құлық пен бақыланбайтын құмарлықпен көрсетті. Сонымен қатар, ол "Отеллоны негр немесе қара адам етіп жасау қателік" деп мәлімдеп, "Отеллоның қола дәуірін" бастады, соның арқасында актерлер қара макияждың орнына ашық түстерді қолдана бастады. Бұл өзгерістің артықшылығы актердің бет-әлпетінің айқын көрінуі болды. Сыншылар ерлердің басты екі рөліне ерекше назар аударды. Бірақ Эмилия соңғы актіде күшті рөлге ие болады. Шындығында, Шарлотта Кушманның Эмилиясы 1845 жылы Эдвин Форресттің "Отелло" қойылымын басып өтті. Ал Фанни Кембл 1848 жылы Дездемона рөлін ойнағанда, ол қойылымның дәстүрін өзгертті. Бұрын Дездемоналар (өз сөздерімен) "өздеріне жасалатын қастандыққа таңқаларлық сабырмен келіскендей" көрінетін, бірақ қызу феминист және аболиционист Кембл "Мен бұл үшін күресемін, себебі төсегімде өлтірілу ойынан қорқамын" деп шешті. 1848 жылы Барри Льюис Калькуттадағы Сан Суси театрында "Отелло" қойылымын қойды. Ақ "Мисс Андерсон" мен қара терілі үндістандық Байшнав Чаран Ауддидің бірге ойнауы дауға, екі жақты пікірлерге және ашылу түніндегі сәтсіздікке әкелді, себебі әскерилердің жартысына Дум-Дум бригадирінің бұйрығымен казармадан шығуға тыйым салынды. Томазо Сальвини мен Эдвин Бут үшін "Отелло" рөлі – өмірлік жоба болды. Сальвини осы рөлді итальян тілінде ойнады, тіпті ағылшын тілінде өнер көрсететін труппамен бірге болғанда да. Оның рөлді түсінуі – өркениеттің қалың қаптамасымен жасырылған жабайы және құмарлық сезімдерге ие варвар еді. Константин Станиславский Сальвинидің 1882 жылы ойнаған "Отелло" қойылымына қатты таң қалды және одан үлкен әсер алды. "Өнерімдегі өмірім" еңбегінде Станиславский Сальвинидің Сенат алдындағы сахнасын еске алып, актердің "барлығымызды алақанына ұстап, бізді құмырсқалар немесе шыбықтар сияқты ұстағанын" айтады. Бут керісінше, "Отеллоны" ұстамды мырза ретінде ойнады. Эллен Терри Дездемона рөлін ойнағанда, Буттың стилі оған қаншалықты көмектескенін былай түсіндірді: "Егер оның иесі оған сенбесе, Дездемонаның қарапайым, ерлік соқырлығын сақтау қиын. Бут Дездемонаға мейірімді болды". Бут сонымен қатар, әйгілі Яго рөлін ойнады, және оның рөлін ойнаған актерлерге берген кеңесі: "Ягоны дұрыс бейнелеу үшін сіз көрермендер сізді кім деп білетінін емес, барлық кейіпкерлер ойлаған және айтқандай болуыңыз керек; тіпті оларды да шын жүректен жеңуге тырысыңыз. Жамандыққа еліктемеңіз". Станиславскийдің өзі алғаш рет "Отеллоны" 1896 жылы ойнады. Ол өзінің өнеріне қанағаттанбады, кейін "Мен ақылға сыймайтын стресске, рухани және физикалық әлсіздікке және қайғылы эмоцияны өзімнен шығаруға қол жеткізе алмадым" деп еске алды.
20 ғасыр
Отелло 1903 жылы Жапонияда Отожиро Каваками тарапынан Шимпа стилінде қойылды, ол Кипрді сол кездегі жапон отарлығы болған Тайваньға көшірді. 1930 жылы Станиславский Мәскеу өнер театры үшін «Отелло» спектаклін қойды, бұл оның жүйесінің дамуына зор ықпал етті. Спектакль Францияда Станиславский аурудан жазылып жатқанда хат арқылы қашықтан режиссерлік етілді. Соғыс жылдарындағы Америкадағы ең маңызды театрлық қойылымда Пол Робсон Отелло рөлінде ойнады. Робсон бұрын 1930 жылы Лондонда Пегги Эшкрофт, Сибил Торндайк және Ральф Ричардсон қатысқан қойылымда осы рөлді сомдаған еді, содан кейін 1959 жылы Стратфорд-Апон-Авонда RSC үшін қайта ойнады. Маргарет Вебстердің 1943 жылғы Бродвей қойылымы театрлық жетістік деп есептелді, Робсон (Ховард Барнстың сөзімен) «Мұқты трагедияның ұлы және қорқынышты кейіпкеріне айналдырды, ол сахнада сирек кездесетін». Хосе Феррер Яго, ал Ута Хаген Десдемона рөлін ойнады. Бродвей қойылымы және одан кейінгі гастрольдері барысында спектакльді жарты миллионнан астам адам көрді. Эрл Хайман 17 жасында бұл қойылымды бірнеше рет көрді және кейін «бұл үлкен қызығушылық тудырды. Ол сахнада осы рөлді ойнаған алғашқы афроамерикалық, ол барлық қара нәсілді адамдарды білдірді. Бұл үлкен мақтаныш болды» деп еске алды. 1947 жылы Кеннет Тайнан Фредерик Валк пен Дональд Вулфиттің Отелло мен Яго рөлінде ойнағанын көрді және бұл тәжірибені Чикаго өртіне, Кветта жер сілкінісіне немесе Хиросима бомбасына куә болғанмен теңеді. 1964 жылы Лоуренс Оливье «Отеллоны» ұлттық сахнада орындағанда, оның өзінің «қара» сезімі, оның сөзімен айтқанда, «қою қызғылт түсті барқыттай» дауыс пен «жұмсақ қара пантерадай» жүріс-тұрыспен «сұлу болуды» талап етті. (Бұл қойылымның түсірілген нұсқасы төменде «Экран» бөлімінде талқыланады.) Бұл пьеса Эфиопияда өте танымал болды, ол 1980 жылдардың ортасында Аддис-Абебадағы қалалық театр сарайында үш жыл бойы қойылды, аудармасын Тсегае Габре Медхин жасады және статикалық және сөздік стильде ойналды. Джанет Сузман 1988 жылы Оңтүстік Африкада апартеид кезінде пьесаны қойғанда, қойылым қызу саяси сипатқа ие болды, бірнеше кейіпкерлердің, әсіресе Ягоның (Евгений Терре'Бланш үлгісі бойынша) расистік көзқарастары айқын болды. Пьеса өте даулы болды – қара Джон Кани мен ақ Джоанна Вайнбург арасындағы физикалық жақындық көрермендердің наразылығына және жекпе-жек хаттарының көптеуіне әкелді. Ақ түсті актерлер 1980 жылға дейін осы рөлде басымдық танытты. Орталық рөлдегі ақ актердің «ерекше және есімді» қойылымы 1997 жылы Вашингтондағы Шекспир театр компаниясы үшін Джуд Келлидің «фотонегативті» қойылымы болды, онда Патрик Стюарт Отеллоны ақ ретінде ойнады, ал басқа барлық сөйлейтін рөлдерді африкалық текті актерлер сомдады. Сценарий кейіпкердің нәсіліне қатысты өзгеріссіз қалды, сондықтан ақ Отелло әрдайым қара деп аталды.
Экран
Отелло көптеген кино режиссерлерге әсер етті, және көбінесе нәтижесі Шекспирдің мәтінін қоюдың орнына, бейімделу болып табылады. Ұлыбританияның Ұлттық кино және теледидар архиві 20 ғасырдың 25 фильмін сақтайды, олардың ішінде Ансон Дайердің 1920 жылғы анимациялық «Отелло», 1921 жылғы «Карнавал» және оның 1932 жылғы қайта түсірілімі, 1922 жылғы неміс фильмі «Мавр», 1936 жылғы «Адамдар құдай емес», 1941 жылғы «Пикадиллидің шығысы», Джордж Кукордың 1947 жылғы «Қос өмір», Орсон Уэллс «Гленнскаулға оралу» және Уэллстің өзінің «Отеллосы», Сергей Юткевичтің орыс тіліндегі «Отеллосы» (төменде талқыланады), BBC теледидары үшін екі қойылым (соның ішінде Джонатан Миллердің BBC теледидарының Шекспир сериясы үшін қойылымы, төменде талқыланады), Базиль Деарденнің «Түн бойы», 1988 жылғы Оңтүстік Африка теледидарында Жанет Сузманның «Отеллосы», Уиллард Уайт пен Иан Маккелленнің басты рөлдерде ойнаған Тревор Наннның RSC қойылымының фильмі және «Нағыз кімлік» – Джеймс Эрл Джонстың (өзін-өзі ойнайтын) «Отелло» қойылымындағы актер рөліне ие болған Майлс рөліндегі Ленни Генридің қатысқан қылмыстық комедиясы бар. «Карнавал», «Адамдар құдай емес» және «Қос өмір» фильмдерінде Шекспирдің «Отеллосындағы» басты рөлді ойнайтын актердің өз Дездемонасына өлімге дейін жететін қызғанышпен қарауы туралы сюжет кездеседі. Бұл сюжетті «Отеллоға» әсер еткен алғашқы фильм де бөліседі: 18 минуттық 1911 жылғы Даниялық «Дездемона». «Түн бойы» сюжетті джаз ортасына қайта жасайды. Ал Ричард Айрдың «Сәхналық сұлулық» фильмі пьесаның қайта жаңғырту қойылымын көрсетеді. Орсон Уэллстің «Отелло» фильмін түсіру кезінде хаос орын алды. Уэллс актерлер мен түсірілім тобын түсірілімге жинап, содан кейін төрт-бес аптадан кейін ақшасы бітіп, түсірілім тоқтатылатын жағдай қалыптасты: Уэллс басқа фильмге түсіп, актерлік еңбекақысын қолданып, түсірілімді қайта бастайтын. Фильмнің соңғы сахналары кейде Италияда бір актердің, ал келесі жылы Мароккода басқа актердің түсірілген кадрларынан біріктірілді. Уэллс көлеңкелерді, ерекше камера бұрыштарын және диссонанстық фортепиано музыкасын пайдаланып, көрермендерді Отеллоның Дездемонаға деген бұрмаланған көзқарасын сезінуге мәжбүрлейді. Торлар, қоршаулар мен тарамдар жиі кездеседі. Мәтін қатты қысқартылған: Отеллоның алғашқы сөздері – 1-ші акт, 3-ші көрікпеден сенаторларға айтқан сөзі. Фильм 1955 жылы жарық көрген кезде сынға ұшырады («Мырза Уэллс Шекспирді қараңғыда өлтірді» және «Венецияның борысы» сияқты тақырыптар пайда болды), бірақ 1992 жылы қалпына келтірілген нұсқасы жарық көргеннен кейін классика ретінде мойындалды. Сергей Юткевичтің Борис Пастернак сценарийімен түсірген орыс фильмі Шекспирді «жұмысшы табына» қолжетімді етуге бағытталған. Юткевич мансабын суретші, содан кейін декоратор ретінде бастаған, ал оның фильмі көркемдік сұлулығы үшін кеңінен мақталған. Лоуренс Оливье Отелло рөліне «өте үлкен» актерлік шеберлік қажет екенін айтты және ол «The Spectator» журналының «үлкен, әсем, басым» деп сипаттаған рөлін өзінің Ұлттық театр қойылымының фильміне енгізді. Қазіргі көрермендерге әсері (Дэниел Розентальдың сөзімен) «күлкілі түрде шамадан тыс» – экранға арналған қойылым емес, сахналық қойылым ретіндегі табиғатына сәйкес келеді. Фильм қаржылық табысқа ие болды және Оливье «Отелло», Мэгги Смит «Дездемона», Фрэнк Финлей «Яго» және Джойс Редман «Эмилия» рөлдері үшін «Оскар» сыйлығына ұсынылды. Кейінгі сыншылар Оливьедің өнерін заманауи көрермендерге қарағанда аз сезімтал болды, оны нәсілшілдікке бейім деп қарады. Барбара Ходждонның айтуынша: «Оливердің «Отеллосы» қара нәсілділік туралы ақтардың стереотиптеріне толық адалдық көрсетеді». Отеллоны қара жүзде бейнелеген соңғы экран нұсқасы Джонатан Миллердің BBC теледидарының Шекспир сериясы үшін Энтони Хопкинспен басты рөлде болды. Миллер «пьесаның тақырыбы нәсілдік емес, қызғаныш» деп түсіндірді. Уиллард Уайттың Отелло рөліндегі телефильмі (жоғарыда 20 ғасырлық қойылымдар бойынша талқыланған) Кэрол Чиллингтон Раттердің «әйелдердің оқиғасы толық баяндалған [экранды] Отелло» деп сипаттады, әсіресе Имоген Стаббстің Дездемонасы мен Зои Ванамейкердің Эмилиясы арасындағы динамиканы мақтады. Оливер Паркердің 1995 жылғы «Отелло» фильмі «эротикалық триллер» ретінде жарнамаланды, оның ішінде Отелло мен Дездемона арасындағы ритуалдық махаббат сахнасы және, ең есте қаларлық, Отеллоның Дездемона мен Кассио арасындағы кездесулер туралы қызғаныш фантазиялары бар. Швейцариялық актриса Ирен Якоб Дездемона рөлімен күресті, ал Лоуренс Фишберн, триллер рөлдерінде тәжірибелі, Отелло рөлімен айналысты. Яго рөлін Кеннет Бранаг өзінің экрандағы алғашқы жаман рөлінде ойнады. Жалпы әсері Дуглас Броудтың сөзімен айтқанда, «Ягоның трагедиясы» – Ягоның үстемдігі соншалық, Отелло оған қарсы емес, керісінше, оның фоны болған қойылым. Фильм «Бардты мультиплекстегі жақсы түнге айналдыруға жасалған әрекет» ретінде сипатталды, бірақ кассада сәттілікке жете алмады. Сондай-ақ 1956 жылғы «Жубал» фильмі оқиғаны Батысқа ауыстырып, Кассио кейіпкеріне орталықтандырды. Пьеса Леон Гарфилдпен 30 минутқа дейін қысқартылды және «Shakespeare: The Animated Tales» телесериясы үшін жасушалық анимациямен өндірілді. Тим Блейк Нельсонның баскетболға негізделген жасөсперлік драмасы «O» оқиғаны элиталық пансион мектебінде қайта жасайды. Фильмнің соңы Колумбин қырқынына ұқсас болғандықтан, фильм түсірілімде болған кезде оның шығуы екі жылдан астам уақытқа кейінге шегерілді, 2001 жылдың тамызына дейін. Эндрю Дэвис жасаған британдық телебейімделуі 2001 жылы Метрополитен полициясының жоғары шенеуніктері арасында оқиғаны қайта жасайды. Ал 21 ғасырдың алғашқы онжылдығында екі шетел тіліндегі фильм бейімделуі пайда болды: Александр Абеланың француз «Соули» оқиғаны қазіргі Мадагаскар балық аулау ауылында, ал Вишал Бхардвадждің хинди «Омкара» фильмі қазіргі Үттар-Прадеш штабындағы саяси зорлық-зомбылық арасында оқиғаны жасайды. 1997 жылғы малаялам фильмі «Калияттам» – Кераланың Тейям өнерінің фонында бейімделген.
Кезеңдік бейімделулер
Шекспирдің "Отелло" пьесасын бейімдеу немесе одан қарыз алу пьеса алғаш рет пайда болғаннан кейін көп ұзамай басталды, соның ішінде Миддлтон мен Роулидің 1622 жылғы "Өзгергіш", Джон Фордтың 1632 жылғы "Махаббат құрбандығы", Томас Портердің 1662 жылғы "Жауыз" және Генри Невил Пейннің 1673 жылғы "Қайратсыз қызғаныш". Эдвард Янгтың 1721 жылғы "Кек алу" пьесасында нәсілдік рөлдер ауыстырылды, құрбаны ақ нәсілді адам болған Занга атты қара нәсілді жауыздың "ерекше рөлі" бейнеленді. Вольтердің 1732 жылғы француз пьесасы "Заир" Шекспирдің "жабайы" туындысының "жаңа классикалық өңделуі" болды. Франциядағы романтизм қозғалысының өрбуінің бір бөлігі ағылшын пьесаларын мелодрама ретінде қайта жазуға деген құштарлықты тудырды, мысалы Альфред де Виньидің 1829 жылғы "Отелло" бейімделуі "Венециялық моры". Реставрациядан кейін Лондон театрлары патенттік компанияларға жатпағандықтан Шекспирдің пьесаларын тікелей қоюға тыйым салынды, сондықтан олар аллюзия мен пародия арқылы ойналды, мысалы Чарльз Вестмакоттың 1833 жылғы "Отелло - Флит-стриттің моры" пьесасы Адельфи театрында қойылды. 19 ғасырдағы АҚШ-та "Отелло" көбінесе пародия үшін пайдаланылды, кейде миньстрель шоуларымен байланыстырылды: Шекспирдің поэзиясы мен афроамерикандық диалект арасындағы контраст нәсілшіл әзілдің көзіне айналды. Шындығында, құл саудасы жойылғаннан кейін Ұлыбританияда және кейіннен АҚШ-та расистік пародиялар кең таралды: мысалы, Морис Даулингтің 1834 жылғы "Отелло Травести", Джордж В. Гриффиннің 1870 жылғы "Отелло" (Эфиопиялық бурлеск), 1874 жылғы анонимді "Десдемона" (Эфиопиялық бурлеск) және 1880 жылғы анонимді "Дар де Мони" (Отелло Бурлеск). "Қара өнер" қозғалысы "Отеллоны" мүлдем басқаша мағынада пайдаланды. Әмири Бараканың 1964 жылғы "Голланд және құл" пьесалары "Отеллоның афроамерикандықтар тарапынан қайта қаралуының соңғы нұсқасы" деп есептеледі, әсіресе "Голландтың" Клейді, қара шаруаны, Лулу, ақ әйелмен өлтіруі. "Отелло" туралы оқиға 1968 жылы "Жанымды ұста" рок-операсына айналды, онда Отелло харизматикалық діни культтың жетекшісі, Дездемона наив жаңа мүше, ал Яго өзін шайтан санаған культтың наразы мүшесі ретінде бейнеленді. Мюррей Карлиннің 1969 жылғы "Not Now Sweet Desdemona" пьесасында басты кейіпкер Шекспирдің пьесасы туралы "Империализм дәуірінің алғашқы пьесасы" деді. "Отелло - тек түс туралы, және тек түс туралы ғана". Чарльз Маровицтің 1974 жылғы "Отелло" пьесасы "Қара күш" қозғалысының аясында қайта жаңғыртылды. К. Бернард Джексонның 1979 жылғы "Яго" романында Ягоның өзі мавр және расизмнің құрбаны болды. Кейлин Синнетт Дженнингстің 1999 жылғы "Отеллоны қою" пьесасы Шекспирдің пьесасын қою және оның тудырған нәсілдік шиеленістер туралы метадрама болып табылады. Ройстен Абельдің "Отелло - қара және ақ түсті пьеса" пьесасы "Отеллоның" катакали нұсқасын репетициялайтын үнді актерлерінің тобы арасында өтеді, олардың өзінің тарихы пьесаның сюжетіне айналып келеді: Ягоның Отеллоны гуру-шәкірт ретінде әсер етуі бейнеленген. "Отелло" оқиғасын феминистік тұрғыдан қарастырудың мысалы - Паула Фогельдің 1994 жылғы "Дездемона, қол орамал туралы пьеса" кітабында оқиға Кипрдегі ас үйде орын алады, онда тек Дездемона, Эмилия және Бьянка ғана қатысады. Джанет Сирстің 1998 жылғы "Харлем дуэті" романында Отеллоның сүйіктісі оның бағынуына қарсы шығады: "Неге оны жақсы көруге тырысасың? Мен ақ нәсілділерді қуантудан шаршадым". Ал Тони Моррисон мен Рокия Траордың 2012 жылғы "Дездемона" романы кейіпкерлердің уақыттан тыс өмірден кейінгі әлемінде өтеді, онда Отелло мен Дездемона қарым-қатынастарындағы барлық аспектілерді талқылауға мүмкіндік алады және Дездемона өзінің бұрынғы қызметшісі Барбаримен қайта қосылады, оның нақты аты Саран. "Отелло" Уильям Шекспирдің толық шығармалары (қысқартылған) сахналық шоуында рэп әні түрінде пародиаланды.
Аудио
Винилде толық көлемде жарық көрген алғашқы пьесалардың бірі – 1944 жылы шыққан Пол Робсон, Хосе Феррер және Ута Хаген қатысқан Бродвей қойылымы болды. «Отелло» BBC радиосында кем дегенде он екі рет қойылған.
Музыка
Дездемонаның 4-ші актінің 3-ші сахнасында орындаған "Сайпақ әні" Шекспирдің түпнұсқа туындысы емес, ол бұрыннан мәлім баллада болған. Сондықтан, Шекспир заманына дейін де, кейін де сақталған әр түрлі аранжировкалар бар. Шекспир берген мәтінге ең жақын болғандықтан, "The Poore Soule Sate Sighing" деген нұсқасы ең нақтысы саналады және ол ерте заманғы ағылшын музыкасының ең көп орындалатын туындыларының бірі. Пьесада орындалатын тағы екі ән – 2-ші актінің 3-ші сахнасындағы ішімдік әндері. Олардың біріншісі, "And Let Me The Cannikin Clink", сақталған түрі жоқ, бірақ бірнеше танымал мелодияларға үйлеседі. Екіншісі, "Патша Стивен лайықты адам еді", – "Ескі жамылыңды алғын" балладасының сегіз шумағының жетіншісі. Бұл пьеса опера үшін танымал көз болып табылады. Россинидің 1816 жылғы "Отелло, яғни Венециялық Мавр" операсы Дездемонаға баса назар аударды, одан кейін көптеген аудармалар мен бейімделулер жасалды, тіпті бақытты аяқталатын нұсқалары да болды. Бірақ ең танымал нұсқасы, пьесаның өзімен теңдей күшті шедевр саналатын, Вердидің 1887 жылғы "Отелло" операсы. Оның либреттосы Ариго Боитоның түпкі сюжетке адалуға оралуын, соның ішінде қылмыс құралы ретінде Дукистің қанжары емес, жастық қайта пайда болуын көрсетті. "Отелло", "Антоний және Клеопатра" пьесаларымен бірге, Дьюк Эллингтон мен Билли Стрейхорнның джаз сюитасына ең көп әсер еткен екі пьесаның бірі болды. Оның ашылу трегі (өзі "Мұндай тәтті дауыл" деп аталады, Шекспирдің "Жазғы түнгі арман" пьесасынан алынған цитата) Отеллоның Дездемонаға саяхаттары мен оқиғалары туралы айтқанын көрсетеді, бұл пьесаның бірінші актісінде баяндалған. Кейде композиторға пьесаның әсері керісінше болады, мысалы, кино режиссерлері "Отелло" тарихын қайта айтқанда классикалық музыканы пайдаланады: мысалы, "O" фильмінде Вердидің "Отелло" операсынан үзінділер Одиннің (Отелло кейіпкері) тақырыбы ретінде қолданылады, ал қазіргі заманғы рэп және хип-хоп оны қоршаған ақ түсті колледж студенттерімен байланысты. Боб Диланның "Po' Boy" әнінде Дездемона Отеллоға қарсы ойын бұрады, "Гамлеттің" соңғы актісінен уланған шарапты пайдалану идеясын қарыз алады.