Кіріспе
16-19 ғасырлардағы драмалық трагедияның нормативтік теориясы. Классикалық біртүліктер, Аристотель біртүліктері немесе үш біртүлік – 16 ғасырда Италияда пайда болған және үш ғасыр бойы әсер еткен драмалық трагедияның нормативтік теориясын көрсетеді. Үш біртүлік:
The classical unities, Aristotelian unities, or three unities represent a prescriptive theory of dramatic tragedy that was introduced in Italy in the 16th century and was influential for three centuries. The three unities are:
unity of action: a tragedy should have one principal action. unity of time: the action in a tragedy should occur over a period of no more than 24 hours. unity of place: a tragedy should exist in a single physical location.
әрекет біртүлігі: трагедияда бір ғана басты әрекет болуы керек. уақыт біртүлігі: трагедиядағы оқиғалар 24 сағаттан аспайтын мерзім ішінде өрбуі тиіс. орын біртүлігі: трагедия бір ғана физикалық орында өрбуі керек.
The classical unities, Aristotelian unities, or three unities represent a prescriptive theory of dramatic tragedy that was introduced in Italy in the 16th century and was influential for three centuries. The three unities are:
unity of action: a tragedy should have one principal action. unity of time: the action in a tragedy should occur over a period of no more than 24 hours. unity of place: a tragedy should exist in a single physical location.
Италия
1514 жылы автор және сыншы Джан Джорджио Триссино (1478 – 1550) өзінің бос өлеңмен жазылған «Софонисба» трагедиясында біртүріліктер (unities) тұжырымын енгізді. Триссино Аристотельдің ілімдерін ұстанғанын мәлімдеді. Дегенмен, Триссино Аристотельдің трагикалық формадағы маңызды еңбегі – «Поэтикаға» қол жеткізе алмады. Триссино Аристотельдің «Реторика» кітабынан алған білімдерін өз ойларымен толықтырып, кеңейтті. «Реторикада» Аристотель көрерменнің қабылдауына назар аударғанда, іс-қимыл мен уақыттың драмалық элементтерін қарастырады. Сол кездегі аудармалардың сапасы нашар болғандықтан Триссино кейбір қателіктер жіберді. Триссиноның «Софонисба» пьесасы классикалық грек стилінде жазылған, біртүріліктерді сақтайды, әдеттегі актілерге бөлінбейді және тіпті хор енгізілген. 16 ғасырда Триссинодан кейін туған итальян драматургтары да біртүріліктерді сақтап жазды. Алайда, «Кембридж театрының нұсқаулығына» сәйкес, классикалық формалар мен үлгілерді еліктеу итальяндық драмаға кері әсер етіп, оны «сөзді және қозғалмауы жоқ» (rhetorical and inert) жағдайға жеткізді. Ежелгі әдебиеттің қайта жаңғыруынан пайда болған 16 ғасырғы трагедиялардың ешқайсысы тарихи мысал ретінде сақталмаған. Олардың ішіндегі ең жақсысы – Пьетро Аретиноның «Орациясы» (1546), бірақ ол өте қатаң, алыс және сезімтал емес. 1570 жылы Лодовико Кастельветро (шамамен 1505 – 1571) Аристотельдің «Поэтикасының» ықпалды аудармасы мен түсіндірмесі арқылы біртүріліктерді қалыпқа келтіріп, жаңа анықтама берді: Poetica d'Aristotele vulgarizzata e sposta («Аристотельдің Поэтикасы халық тіліне аударылып, түсіндірілді»). Кастельветроның аудармалары дұрыс емес және қарапайым деп есептелсе де, ол кейде өзінің ойларын жеткізу үшін Аристотельдің мағынасын өзгертіп жібергенімен, оның аудармалары өте ықпалды болды және бүкіл Еуропа бойынша көптеген ғалымдық пікірталастар мен талқылауларға себепкер болды.
Франция
Софонисба теорияны Италияға енгізгеннен кейін жүз жиырма жыл өткен соң, ол осы ұғымды тағы да таныстырды, бұл жолы Францияда Жан Майре аудармасы арқылы. Вольтер Майренің «Софонисбасы» Францияда осы кезде мүлдем жаңа болған – театр ережелеріне сәйкес келу қасиетіне ие екенін айтты. Онда іс-қимылдың, уақыттың және орынның үш бірлігі қатаң сақталған, ал автор француз сахнасының әкесі деп есептелді. Жаңа ережелер Францияда тез тарады. Корнель олардың ынталы жақтасы болды және «Ле Сид» (1636) пьесасынан бастап «Сюрена» (1674) дейін уақыт пен орын шектерінде қалуға тырысты. 1655 жылы ол «Трой Дискурс» атты еңбегін жариялады, онда бірліктерді қолдау туралы аргументтері келтірілген. Корнельдің принциптері Расин мен Вольтердің қолдауын тапты және француз драматургтары үшін қатаң ережелерге айналды, оларға бағынбау – адалдықтан шығу саналды. Вольтер былай деді:
Барлық ұлттар тіпті Лопе де Вега мен Шекспир сияқты ұлы генийлердің бұл жүйеден бейхабар болған кезеңін варварлық деп қарастыра бастады, тіпті оларды осы варварлықтан құтқарып алғанымыз үшін бізге алғыс айтады. Корнель, Расин, Мольер, Аддисон, Конгрев және Маффей сахна заңдарын сақтағандықтан, оларды бұзу туралы ойға келген кез келген адамды тоқтатуға олардың жеткіліктілігі жеткілікті. Алайда Францияда классикалық бірліктердің шектеулерінен құтылуды қалаған романтизм қозғалысы күшейді. Бұл қанаусыз әдеби дауға айналды. Оппозицияға Виктор Гюго, Александр Дюма және басқалар кірді. Виктор Гюго «Кромвель» пьесасының алғы сөзінде бірліктерді сынап, былай деді:
«Танымал замандастар, шетелдіктер мен француздар бұл псевдо-Аристотельдік кодекстің негізгі заңына теориялық және практикалық тұрғыдан шабуыл жасады». Шындығында, бұл шайқас ұзаққа созылмады. Алғашқы соққыда ол құлап түсті, өйткені ескі мектеп үйінің ағашы құрт жеген еді! Гюго орын мен уақыт бірлігін паш етті, бірақ іс-қимыл бірлігін сынамады, оны «нағыз және негізді» деп есептеді. Конфликт 1830 жылдың 21 ақпанында Виктор Гюгоның «Эрнани» пьесасының Француз театрында қойылуымен жеке нүктесіне жетті. Екі тараптың – «классицистердің» және «романтистердің» екеуі де құмарлыққа толы, шайқас алаңында кездескендей болды. Әр қойылымда театр қатты шуға толы болды, тіпті төбелес те болды. Жаңа романтизм жеңіске жетті және француз драматургтары енді пьесаларын бір орынға шектеуге және барлық оқиғаны бір күнге сығып беруге міндетті болмады.
All nations begin to regard as barbarous those times when even the greatest geniuses, such as Lope de Vega and Shakespeare, were ignorant of this system, and they even confess the obligation they are under to us for having rescued them from this barbarism. . The fact that Corneille, Racine, Molière, Addison, Congreve, and Maffei have all observed the laws of the stage, that ought to be enough to restrain any one who should entertain the idea of violating them. However, in France opposition soon began to grow in the form of a Romantic movement, that wanted freedom from the strictures of the classical unities. It turned into a fierce literary conflict. The opposition included Victor Hugo, Alexandre Dumas, and others. Victor Hugo, in the preface to his play, Cromwell, criticizes the unities, saying in part,
Distinguished contemporaries, foreigners and Frenchmen, have already attacked, both in theory and in practice, that fundamental law of the pseudo Aristotelian code. Indeed, the combat was not likely to be a long one. At the first blow it cracked, so worm eaten was that timber of the old scholastic hovel! Hugo ridicules the unities of place and time, but not the unity of action, which he considers "true and well founded". The conflict came to a climax with the production of Victor Hugo's play Hernani at the Theatre Francais, on 21 February 1830. It was reported that the two sides, the "Classicists" and "Romanticists", both full of passion, met as on a field of battle. There was a lot of clamor in the theatre at each performance, even some fist fights. The newer Romantic movement carried the day, and French playwrights no longer had to confine their plays to one location, and have all of the action packed into one day.