Кіріспе

Лингвистикадағы сөйлем құрылымын сипаттайтын терминдер: сөйлемнің тақырыбы

Лингвистикада сөйлемнің тақырыбы немесе темасы – бұл сөйлемде қандай нәрсе туралы айтылып жатқаны, ал түсіндірме (рема немесе фокус) – тақырып туралы айтылған мәлімет. Бұл ескі және жаңа мазмұнға бөліну ақпараттық құрылым деп аталады. Көптеген лингвистер сөйлемдердің тақырыпқа және түсіндірмеге бөлінетініне келіседі, бірақ кейбір жағдайларда олардың арасындағы шекара қолданылатын грамматикалық теорияға байланысты өзгеруі мүмкін. Сөйлемнің тақырыбы грамматикалық субъектіден өзгеше. Тақырып прагматикалық факторлармен, яғни мағына беретін контекстпен анықталады. Ал грамматикалық субъект синтаксис арқылы анықталады. Кез келген сөйлемде тақырып пен грамматикалық субъект бірдей болуы мүмкін, бірақ міндетті емес. Мысалы, "Шағын қызға келсек, иттің шаққандығы рас" деген сөйлемде субъект – "ит", ал тақырып – "шағын қыз". Тақырып – туралы айтылып жатқан нәрсе, ал субъект – іс-әрекетті жасаушы, олар семантикамен, яғни абзастағы сөйлемнің контекстуалдық мағынасымен анықталатын "әрекет етуші" (немесе актер) ұғымынан да ерекшеленеді. Мысалы, ағылшын тіліндегі пассивті сөйлемдерде тақырып көбінесе субъект болып табылады, ал әрекет етуші жойылуы мүмкін немесе "by" предлогынан кейін келуі мүмкін. Мысалы, "Шағын қыз иттің шағуынан зардап шекті" деген сөйлемде "шағын қыз" – субъект және тақырып, ал "ит" – әрекет етуші. Кейбір тілдерде сөздердің тізбегі және басқа синтаксистік ерекшеліктер негізінен тақырып-түсіндірме (тема-рема) құрылымымен анықталады. Мұндай тілдерді тақырыпқа басым тілдер деп атайды. Корея және Жапония осыған мысал ретінде жиі келтіріледі.

Тақырыпты іске асыру

Әр түрлі тілдер тақырыпты әр түрлі жолмен көрсетеді. Нақты интонация және сөздердің реті ең көп қолданылатын тәсілдер. Сөйлемнің басына тақырыптық бөліктерді қою ("тақырыпты алға жылжыту") кең таралған. Тақырыпты алға жылжыту – тақырыпты, оның белгіленгеніне қарамастан, сөйлемнің басына қоюды білдіреді. Мұнда да тіл білімі мамандары көп мәселеде келіспейді. Тілдерде жаңа тақырыптарды енгізетін және бұрын белгіленген тақырыптарды талқылайтын сөйлемдер үшін әртүрлі грамматикалық құрылымдар қолданылады. Егер сөйлем бұрынғы тақырыпты талқылауды жалғастырса, онда тақырыпқа сілтеме жасау үшін есімдіктер жиі қолданылады. Мұндай тақырыптар көбінесе сөйлемнің бастауышы болады. Көптеген тілдерде бұрын белгіленген тақырыптарға қатысты есімдіктер про-депп ережесін көрсетеді.

Ағылшын тілінде

Ағылшын тілінде сөйлемде тақырып/тема алға шығады және әдетте интонация арқылы да бөлінеді. Ағылшын тілі контекст талап ететін жағдайларда, қандай да бір себептерге байланысты, тақырыптық бағытталған формулировканы субъектілік бағытталған формулировканың орнына қолдануға толыққанды мүмкіндік береді. Мұндай жағдайларда қолданылатын әдеттегі тәсіл – «as for», «as regards», «regarding», «concerning», «respecting», «on», «re» сияқты сөздермен бастау. Педагогикалық немесе түсіндіру мақсатында бұл тәсіл өте құнды, әсіресе сөйлеуші тыңдаушының назарын бір тақырыптан екіншісіне тиімді және шеберлікпен ауыстыру қажеттігін білгенде, сондай-ақ назардың қате орынға ауыспауын болдырмау үшін. Дегенмен, тақырыптық бағытталған тілдерде бұл тәсіл әдеттегідей немесе міндетті түрде қолданылуы мүмкін, ал ағылшын сияқты субъектілік бағытталған тілдерде бұл тек мүмкіндік ретінде қарастырылады және көбінесе қолданылмайды.

Басқа тілдерде

Жапон және корей тілдерінде тақырып әдетте (は) немесе 는/은, (n)eun сияқты кейінге қосымшалармен белгіленеді, ол тақырыпталған есімнен немесе сөз тіркесінен кейін келеді. Кот-д'Ивуар француз тілінде тақырып "là" деген кейінге қосымшамен белгіленеді. Тақырып зат есім немесе номиналды топ болуы мүмкін, бірақ міндетті түрде солай болуы керек емес, мысалы: «Voiture là est jolie deh» ("Сол көлік әдемі"); «Aujourd'hui là il fait chaud» ("Сол күні ыстық"); «Pour toi là n'est pas comme pour moi hein» ("Сен үшін мен үшін бірдей емес, ә?"); және «Nous qui sommes ici là, on attend ça seulement» ("Біз бұл жерде тұрғандар, тек соны күтеміз"). Орыс, чех және белгілі бір дәрежеде қытай және неміс тілдері сияқты еркін сөз тәртібіне ие тілдерде сөз тәртібі негізгі құрал ретінде қолданылады, ал тақырып әдетте назардан бұрын келеді. Мысалы, кейбір славян тілдерінде, мысалы, чех және орыс тілдерінде екі тәртіп те мүмкін. Комментарийдің бастапқы орналасуы субъективті деп аталады (Вилем Матезиус бұл терминді ойлап тапты және оны объективтілікке қарсы қойды) және белгілі бір эмоционалдық қатынысты білдіреді. Екі тәртіп интонация бойынша ажыратылады. Қазіргі еврей тілінде тақырып түсініктемеден кейін келуі мүмкін. Мысалы, осы сөйлемнің синтаксистік субъектісі – эксплетивті זה ("ze", мағынасы "осы").

Америка тілінде тақырып сөйлемнің басында (көтерілген қабау және бас иілу арқылы) референтті сипаттап жариялануы мүмкін, ал сөйлемнің қалған бөлігі сол референтке не болатынын сипаттайды.

Практикалық қолдану

Тақырыптық пікір құрылымының негізгі қолданылуы сөйлеу технологиясы саласында, әсіресе денеленген әңгімелесу агенттерін (интонациялық басанас беру, ақпарат құрылымы мен дене күйі және қимыл-қозғалыс арасындағы байланыс) жобалауда. Тақырып/пікір теориясын ақпаратты іздеу және автоматты түрде мазмұндау үшін қолдануға да әрекеттер жасалды.

Тарих

Субъект пен тақырып арасындағы айырмашылықты алғаш рет 1844 жылы Анри Вейль ұсынған. Ол ақпараттық құрылым мен сөздердің тәртібі арасындағы байланысты орнатты. Георг фон дер Габеленц психологиялық субъект (шамамен тақырып) және психологиялық объект (шамамен фокус) деп ажыратып көрсетті. Прага мектебінде бұл екіұстанымды, тақырып-фокус бөлінісі деп атап, негізінен Вилем Матезиус, Ян Фирбас, Франтишек Данеш, Петр Сгалл және Ева Хажичева зерттеді. Оларды негізінен оның интонация және сөздердің тәртібімен байланысы қызықтырды. Матезиус сондай-ақ тақырып жаңа ақпаратты қамтамайды, бірақ сөйлемді контекстке байланыстырады деп көрсетті. 1960 жылдары Майкл Холлидейдің жұмысы ағылшын тілі үшін оның жүйелі функционалдық тіл білімі моделі арқылы тіл білімі ғылымын дамытуға ықпал етті.