Кіріспе

Фрицлар – Германияның Солтүстік Гессендегі Швальм-Эдер ауданында, Франкфурттың солтүстігінде орналасқан, халқы 15 000 адамды құрайтын тарихы бай шағын қала. Қаланың ортағасырлық орталығы көптеген қарауыл мұнараларымен қоршалған қабырғамен шектелген. 38 метр биіктіктегі "Сұр мұнара" ("Grauer Turm") – Германиядағы сақталған ең биік қалалық қорғаныс мұнарасы. Қаланың қасиетті покровительі – Санкт-Мартиннің тас бейнесі бар, 1109 жылы алғашқы рет құжатталған қала әкімдігі Германиядағы әлі күнге дейін бастапқы мақсаты бойынша қолданылып келе жатқан ең көне ғимарат. Ескі францискан монастырының готикалық шіркеуі қазір протестанттардың діни орталығына айналған, ал монастырьдің басқа ғимараттары заманауи ауруханаға түрлендірілген. Қала орталығындағы, әсіресе базар алаңының маңындағы көптеген үйлер 15-17 ғасырларға жатады және мұқият күтілген немесе қайта жаңартылған. Қаланың ең ірі құрылысы – 12-14 ғасырларда салынған әсем романдық-готикалық Киелі Петр шіркеуі. 1974 жылы қала 14-ші Hessentag мемлекеттік фестиваліне төңкерілді.

География

Фритцлар Гессеннің солтүстігінде, негізінен Эдер өзенінің солтүстік жағасында орналасқан. 1974 жылы қалаға айналасындағы он ауыл қосылды, соның ішінде бұрынғы Цюшен қаласы да бар. Аймақ құнарлы егістік жерлермен және көбінесе орманды базальт төбелерімен ерекшеленеді, олардың көпшілігі ортағасырлық қамалдармен немесе қамалдың қираған қалдықтарымен тік тұр. Мұндай мысалдарды Гуденсберг, Хомберг, Фелсберг, Хейлигенберг, Альтенбург, Йесберг және Наумбург қалаларында кездестіруге болады.

Қасиетті Бонифаций

724 жылы Фрицлар қаласында германиялықтардың елшісі, англосаксондық миссионер әулие Бонифаций Петр әулиесіне арналған шіркеу мен монастырь құрды. Қазіргі Санкт-Петер шіркеуі 11 ғасырда салынған, оған қоса Бонифацийге арналған ескерткіш те бар. Бонифаций Германиядағы алғашқы епископты Едер өзенінің арғы жағындағы төбеде (Бюрабург) ескі Рим империясының шекарасынан тыс жерге орнатты, онда франк бекінісі мен қала қорғаныс қызметін атқарды. Бірақ оның алғашқы және жалғыз епискобы Виттаның 747 жылы қайтысынан кейін, Бонифацийдің шәкірті және Майнц архиепискобы ретіндегі мұрагері Луллус епископты Майнц епархиясына (кейінірек архиепископтыққа) қосты. Бонифаций 724 жылы Фрицлар қаласында негізін салған Бенедикт монастыры, алғашқы аббат Сент-Вигберт тұсында діни және дүниелік білім орталығы ретінде маңызға ие болды. Сент-Вигберт Бонифацийдің ағаш шапкіші орнында алғашқы тас базиликаны 732 жылы салды. 782 жылы император Карл Ұлы оған императорлық қорғау мен кеңайтылған аумақ берді, бұл қаланың қарқынды дамуына ықпал етті. 1005 жылы монастырь зайырлы канондар коллегиясына (Chorherrenstift) айналдырылды, оның мүшелері енді монастырьлық бірлік пен қарапайымдыққа бағынбай, шіркеу маңындағы қалада өз үйлерін ұстады. XIV ғасырда қаланың ескі бөлігінде бай канондар салған бірнеше әсем тас үйлер (куриялар) бүгінге дейін сақталған. Канондар коллегиясы тек 1803 жылы таратылды.

Германия патшалығының туған жері

Бірнеше маңызды сауда жолдарының тоғысқан жерінде орналасқан және Карл I заманынан бері императорлық резиденциясы болған Фрицлар ерте орта ғасырларда патша сапарларының, неміс князьдері мен шіркеу басшыларының құрылтайлары мен синодтарының жиі өткізілетін орны болды. Бұл құрылтайлардың ең маңыздысы 919 жылғы Рейхстаг болды, онда Генрих I ("Генрих Құсшы"), Саксония герцогы, Шарльменнің франк мұрагерлерінен кейін немістердің патшасы болып сайланды. Бұл оқиға франктар мен саксондардың екі ірі герман тайпасы арасындағы ащы бәсекелестіктің аяқталуын және Наполеон соғыстарына дейін жалғасқан Германия империясының басталуын білдірді. Германия королі Конрад I, Франкония герцогы, 1918 жылдың желтоқсанында ұлы болмағандықтан қайтыс болды және ағасы, Франкония герцогы Еберхардты Генрихті патша етіп ұсынуға шақырды, бірақ олар 912 жылдан 915 жылға дейін Тюрингиядағы жерлер үшін келіспеушілікке түсті. Конрадтың таңдауы 919 жылғы Рейхстагта құрметтелді, онда Генрихті франктар мен саксондардың басшылары патша деп жариялады. Швабия герцогы I Бурхард та дереу адалдыққа ант берді, бірақ Бавария герцогы Арнульф Генрих 921 жылы Баварияға әскермен келгенге дейін мойынсұнбады. Конрад Франкония герцогы лауазымына 906 жылы Фрицлар маңындағы шайқаста қарсыласты Бабенберг графтарын жеңгеннен кейін ғана көтерілді, сол шайқаста оның әкесі, Тюрингия герцогы Конрад Ескісі қаза тапты.

Орта ғасырлардағы даму

1079 жылы Фрицлар император Генрих IV-тің Каноссада папаға бағынуынан кейін Майнц архиепискобына берілгендіктен, императорлық иеліктен шықты. Осылайша ол Майнц пен Тюрингия, кейіннен Гессен жерлері арасындағы ұзаққа созылған дау-жанжалдардың маңызды тірегіне айналды. Франк және саксон аймақтарының шекарасында орналасқан, ал Мартин Лютердің реформациясынан кейін Майнц архиепискобының иелігіндегі, протестанттық Гессеннің ортасындағы рим-католик анклавы болғандықтан, қала жиі шабуылға ұшырады. Саксондар мен франктар, протестант және католик княздары оны тонады және қайта-қайта салған. Алғашқы ірі қирау 774 жылы Ұлы Карлдың саксон соғыстары кезінде болды. Патша Италияда болғанда сакстар Гессенге басып кірді және Фрицлар халқы паналаған Бюрабургты қоршады. Қалдықты басып алмаған сакстар Фрицларды қиратты, бірақ Кигберттің тас базиликасына тиіспеді. Содан кейін екі періште келді деп әңгіме тарады, олар шабуылшыларды қуды және шіркеуді қорғады. Келесі оқиға 1079 жылы болды. Фрицларда жиі тұратын император Генрих IV, папаның қолдауымен Швабиялық Рудольф патшасының (Райнфельдендік Рудольф) бастаған көтерілісіне тап болды. 1077 жылы Каноссада папаға бағынып, Генрих Фрицларға келді. Папаның өкілі дауды шеше алмады, ал 1079 жылдың басында Рудольфтың жақтастары – саксон әскері Генрихке Фрицларда шабуыл жасады. Ол қашып кетті, ал қала мен шіркеу тоналып, қиратылды. 1085 және 1118 жылдар аралығында Кигберт шіркеуі орнында жаңа, үлкен базилика салынды. Онда 1118 жылы императорлық синод өтті, онда епископтарды тағайындау мәселесінде тағы да папаға қарсы шыққан Генрих V-тің паптық тыйымы жарияланды және бекітілді. Сондай-ақ, Премонстратанттар (Норбертиндер) орденін құрған, кейіннен Магдебург архиепископы болған Ксантендік әулие Норберт өзін ерестік айыбынан сәтті қорғады. Сол синодта Бамберг князь-епископы Отто, папамен жанжал кезінде Генрих V-ке адал болғандықтан, қызметтен шеттетілді. Бұл екінші базилика 1180 және 1200 жылдар аралығында түбегейлі қайта құрылды, және қазіргі күнгі түрінде сақталды, бірақ содан бері ғасырлар бойы көптеген шағын түзетулер мен қосымшалар енгізілді. Сол кезеңде, 1184 жылдан 1196 жылға дейін, қаланың периметріне алғашқы қабырға салынды. Келесі ауыр соққы 1232 жылы Тюрингиялық ландграф Конрадтың қаланы тонауы болды, онда халықтың көп бөлігі қаза тапты және қала тоналды. Майнц дереу қаланы қайта тұрғызып, қамалдарды нығайтты, қабырғаларға көптеген мұнаралар қосты және айналасындағы стратегиялық төбелерге жеті қарауыл мұнарасы мен бекінілген баспаналар салды. 13 ғасырдың басында францискандар қалада монастырь құрды. Олар шіркеу мен тұрғын үйлерін тікелей қала қабырғасына жапсырып салуға рұқсат алды, соның салдарынан қабырғаның ішкі жағындағы күзет жолы жойылды, ол қорғаушыларды қабырғаның бір бөлігінен екіншісіне жылдам жеткізу үшін маңызды болды. Ал францискандар қоршау кезінде қаланың бекінісінің өз бөлігін қорғауға келісті. 1522 жылы лютерандық реформация енгізілгенде францискандар монастырды тастап кетті. Контрреформациядан кейін 1615 жылы иезуиттер келді, ал 1619 жылы францискандар қайта оралды. Монастырь 1811 жылы таратылды. 1244 жылы аяқталған әсем готикалық шіркеу қазірде 1817/1824 жылдары оны сатып алған қаланың протестант христиандарының шіркеуі болып табылады. Отыз жылдық соғыс (1618–1648) Фрицлар мен көршілес ауылдарға ауыр зиян келтірді, оның ең ауыр салдары қара обаның таралуы болды. Қала халқы 2000-нан 600-ға дейін азайды, және халық саны қайтадан 2000-ға жететініне 200 жыл кетті. Жеті жылдық соғыс (1756–1763) кезінде қала француз әскерлерімен басылып алынды, және оның бекіністерінің бір бөлігі, сондай-ақ Эдер өзенінің тік беткейіндегі жүзімдіктер қиратылды. 18 ғасырдың басында Урсулин ордені қыздарға арналған монастырь мен мектеп құрды.

Елтаңба

Азаматтық гербінде екі қызыл доңғалақ бір түсті крестпен біріктірілген, ал тұтас жиынтық жоғарғы сол жақтан төменгі оңға (немесе геральдикалық тұрғыдан алғанда, жоғарғы оң жақтан төменгі сол жаққа) күміс фонда бейнеленген. Осыған байланысты, ол Майнц қаласының гербіне өте ұқсас, тек түстері ауыстырылған, бірақ сол "Майнцтың қос дөңгелегі" бейнеленген, бұл Фритцлардың Майнц архиепископтығына ғасырлар бойы адал болғандығын еске түсіреді.