Кіріспе

Британдық сарбаз және саясаткер Джон Питт, 2-ші Чатэм графы, сондай-ақ 2-ші Виконт Питт және 2-ші Барон Чатэм, (9 қазан 1756 – 24 қыркүйек 1835) – британдық сарбаз және саясаткер. Ол ұзақ уақыт үкіметте қызмет еткенімен, ең белгілісі – 1809 жылғы апатты Вальхерен науқанына басшылық еткенімен танымал. Чатэм – Уильям Питттің үлкен ұлы, 1-ші Чатэм графы. Ол әйгілі ағасы, болашақ премьер-министр Уильям Питттен екі жарым жасқа үлкен еді. Америка Тәуелсіздік соғысында кіші офицер болып қызметтен кейін, 1778 жылы әкесінен Чатэм графы титулын мұраға алды. Саяси тұрғыдан ол келесі он жылда ағасының жақтасы болды, нәтижесінде 1788 жылы Адмиралтействоның бірінші лорды болып тағайындалды. 1794 жылы «Маусымның ғажайып күнінде» Корольдік теңіз күштерінің жеңісіне жетекшілік еткеніне қарамастан, Адмиралтействоны басқарғаны үшін сынға ұшырады және Лорд Приви-Силдің салыстырмалы түрде маңызды емес лауазымына төмендетілді. Ол Уильямның кабинетінде қызметін жалғастырды, бірақ осы оқиғадан кейін екі ағаның арақатынасы толыққанды жақсармады. 1799 жылы Хелдер науқанында қызметтен кейін, 1801 жылы генерал-майстер болып тағайындалды. Францияның шапқыншылығы қаупі туған кезеңде бұл лауазым маңызға ие болды, ол Ұлыбританияның қорғанысын, соның ішінде мартелло мұнараларын салуды қадағалады. Ол ағасынан тәуелсіздігін күшейтіп, Уильям Питт 1801 жылы үкіметтен кеткенде, оның орнына отырған жоқ. Ол Генри Аддингтон басшылығымен және 1804 жылы ағасы қайтадан үкіметке келгенде де бұл лауазымды сақтап қалды. 1806 жылы ағасы қайтыс болғаннан кейін, ол қысқа уақытқа «Барлық таланттар министрлігіне» қарсы оппозицияда болды, бірақ 1807 жылы жаңа тори үкіметінде генерал-майстер болып қайтадан тағайындалды. Ол әскери мансабын жалғастырып, генерал-лейтенант шындығына көтеріліп, ішкі қорғанысқа жауапты бірнеше басшылық қызметтерге тағайындалды. Кем дегенде екі рет премьер-министрлікке үміткер болған Чатэм, әйелінің денсаулығының нашарлығына байланысты бұл ұсыныстардан бас тартты. 1808 жылы Португалиядағы британдық әскерлеріне басшылық ету мүмкіндігінен де бас тартты, бұл міндет Артур Уэлслиге жүктелді. 1809 жылы ол Антверпеннің жанында жиналған француз флотына шабуыл жасау жоспарының бөлігі ретінде Вальхерен аралына экспедиция басқарды. Соғыс кезінде Ұлыбритания шетелге жіберген ең ірі әскерге басшылық еткеніне қарамастан, экспедиция аралда тоқтап, аурудың салдарынан ауыр шығындарға ұшырады. Чатэм қайта шақырылып, оның кінәсін анықтау үшін тергеу жүргізілді. Саяси аренадан бірнеше жыл шетте тұрғаннан кейін, 1820 жылы Чатэм Гибралтар губернаторы болып тағайындалды. Еуропа осы кезде бейбіт болғанымен, Гибралтар стратегиялық маңызға ие болды, ол қорғанысты жақсартуға қатысты және көршілес Испаниямен, саяси тұрақсыздыққа ұшыраған, қиын дипломатиялық қарым-қатынастарды жүргізді.

Ерте өмір

Джон Питт 1756 жылдың 9 қазанында Кенттегі Хейс-плейс тұрғын үйінде, әкесі Уильям Питттің үйінде дүниеге келді. Ол Питт пен оның әйелі Гестер Гренвиллдің екінші баласы және аға ұлы болды. Әкесі жеті жылдық соғыс кезінде мемлекеттік хатшы болып қызмет еткен, француздерге қарсы жеңістерінің арқасында халық арасында зор құрметке ие болды, әсіресе 1759 жылғы Annus Mirabilis кезінде, 1761 жылы отставкаға кеткенше. Бес жасында Джонның анасы баронесса Чатэм атанғанда, ол жұрт иелігінің мұрагері болды. 1766 жылы әкесі премьер-министр лауазымына қайта оралды, Чатэм графы атағын алды, соның ішінде Джон да виконт Питт атағымен мұрагері болды. Бала кезінде ол денсаулығының нашарлығына байланысты жиі қызуға шалдықты. Әкесі жек көретін Итонға оны жібермеуді шешті. Оның орнына, ол Сомерсеттегі Хейс және Бертон Пинсенттегі отбасылық үйлерде жеке оқытушымен білім алды. 1761 жылға қарай оның төрт бауыры болды: екі қарындасы – Хестер мен Харриет, және екі ағасы – Уильям мен Джеймс. Ол ағаларымен тығыз қарым-қатынаста болды және олардан айырылғанда қатты қиналатын. Ол киім киюде өте әсемдікке ұмтылып, аң аулауды ұнататын. Алайда, табиғи зиратына қарамастан, ол кейін саяси мансабында қатаң сынаған жалтақдық белгілерін көрсетуге бастады. Әкесінің қуанышына орай, Питт әскери мансапқа қызығушылық танытты.

Ерте мансап

Чатем 1774 жылдың 14 наурызында 47-ші жаяу полкіне прапорщик болып қатарына қосылды. Британияға оралған соң, отбасының зор қысымымен Питт 1776 жылдың басында Америкамен соғысқа қарсылық білдіріп, қызметтен кетті, оған әкесі күшті қарсы болған еді. Әкесінің денсаулығы нашарлағандықтан ол отбасының іс жүзіндегі басшысы болды және саясатқа көбірек қызығушылық танытты. Бір кезде ол Вестминстер округінен Парламентке сайлануы мүмкін деген әңгіме тарады. Ол 1778 жылдың наурызында ғана армияға лейтенант болып қайта оралды, бұл жолы 39-шы пехоталық полкіне. Әкесінің Хейздегі соңғы сөздері: «Өліп бара жатқан әкеңді тастап, елді қорғауға кет» деген болды. Графтық атаны мұраға алғаннан кейін Чатем келесі жылы Гибралтарда болды, содан кейін жаңадан құрылған 86-шы жаяу полкімен Батыс Үндістанға ауыстырылды. 1781 жылдың соңында ол Британияға оралды және 1782 жылы Лондондағы 3-ші гвардиялық жаяу полкінде капитандыққа ие болды. 1793 жылдың қазанында полковник, ал 1795 жылдың ақпанында генерал-майор шеніне көтерілгенімен, 1783 жылы Америка Тәуелсіздік соғысы аяқталғаннан кейін Чатем шамамен он бес жыл бойы ешқандай әскери міндет атқармады.

Парламент мүшесі

1780 және 1790 жылдары Чатэм саяси мансабына көбірек назар аударды. Әкесінің мұрагері болғандықтан, ол саяси жақтастары – чатемшілдердің табиғи жетекшісі болуға дайын тұрды. Дегенмен, Чатэм әскери мансабына берілген жылдары оның ізбасарларын Лорд Шелберн басқарды, сосын көбінесе Чатэмнің кіші інісі басшылық етті. Әкесінен өзгешелік үшін Ұлы Уильям Питт деп аталған ол 1781 жылы Парламентке енді, ал келесі жылы Қаржы министрі болды. Чатэм Британияға қайтып келген кезде, оның інісі отбасыдағы ең ықпалды саяси тұлғаға айналған еді. Олардың кіші інісі Джеймс, Корольдік теңіз күштерінің офицері, 1780 жылы Антигуада қызбадан көз жұмды. Чатэм мұрагерлікке қарамастан, өзінің жомарттығы мен әкесі отбасының қаржысын нашар қалпында қалдыруынан қарызға батқан еді. Чатэм көбінесе құмар ойнайтын, жылқы өсірумен және жарыстармен айналысатын, бұл оған қымбатқа түсетін әуес болды. 1783 жылдың шілдесінде ол әкесінің саяси одақтасы болған Томас Тауншендтің екінші қызы Мэриге үйленді. Бұл үйлену емес, махаббат некесі болды. Мэри қоғамда әдемі және өте сәнді әйел ретінде танымал болды, бірақ некелерінің барысында физикалық және психикалық аурулардан зардап шекті. Чатэм Питт пен Шелбернмен бірге 1783 жылғы Фокс-Норт коалициясына қарсы шықты, бірақ сол жылдары көбінесе жайлы қалды. Питт 1783 жылдың желтоқсан айында премьер-министр болды. Чатэм Лордтар палатасында інісін қолдады, бірақ өзі қызметке тағайындалмады. 1784 жылдың ақпан айында Лондон қаласындағы шарадан оралғанда, бауырластарға қарсыластары Чарльз Джеймс Фокс жақтастары ұйымдастырған топ шабуыл жасады. 1784 жылғы жалпы сайлауда Питт үкіметінің болашағын қамтамасыз ететін шешуші жеңіске жетті. Әйелінің ауыр сырқатынан Чатэм келесі бірнеше жыл бойы інісінің үкіметіне қосыла алмаймын деп ойлады, әртүрлі лауазымдарға байланысты қауесеттерге қарамастан.

Адмиралтействоның бірінші лорды

1788 жылдың шілдесінде Уильям Чатхэмге Адмиралтействоның бірінші лорды лауазымын ұсынды. «Жұртшылық мұны монополия ретінде қабылдауы мүмкін деген күмәнім болды», – деп мойындады Питт, «бірақ бұл күмән жеке құлшыныс пен жүйемізге тиімділіктің жалпы артықшылығын теңестіруге жеткіліксіз». Питттің туысы Уильям Уиндэм Гренвилл тағайындалу себебін толығырақ түсіндірді: Чатхэм «Адмиралтейство департаментін әкімшіліктің қалған бөлігімен байланыстырады, бұл Питттің үкіметі кезінде ешқашан болған емес, тіпті ең аз дәрежеде де». 1790 жылы Чатхэм Испаниямен болған Нукта-Саунд дағдарысы кезінде теңіз күштерін жұмылдыруды қадағалады. Дағдарыстың Ұлыбританияның пайдасына шешілгені үшін ризашылық білдіріп, Георг III Премьер-министрге Гартер орденін беруді ұсынды. Питт бұл ұсыныстан бас тартты, бірақ оның орнына інісіне беруді ұсынды. Чатхэм құрметті қабылдады және оған қатты қуанды, оның бейнесін өз гербінің дизайнына енгізді, ол оның каретасы мен ас-су құралдарында бейнеленген. Жалпы, Чатхэмнің Адмиралтействоның бірінші лорды ретіндегі қызметі ерекше көзге түспеді. Маңызды реформалар тоқтап қалды және Чатхэм ұйымдаспаушылық пен жалқаулыққа ұшырады. Замандастары «офицерлердің және т.б. күтіп тұруына байланысты, күні кешкі сағаттарға дейін төсекте жатудың қолайсыздығын» атап өтті. Француз революциялық соғыстарының алғашқы ірі науқанында Чатхэмнің Адмиралтействосы 1793 жылы Дюнкерк қоршауының сәтсіздігіне ішінара кінәлі деп танылды. Артиллерия басқармасы мен Адмиралтейство арасындағы байланыс нашар болғандықтан, қоршауға қажетті қару-жарақ пен жабдықтарды тасымалдаған кемелер екі апта кешікті. Бұл жағдайда Чатхэм ешқандай немқұрайлылық танытпаған сияқты көрінеді, бірақ оның беделі түгелдей құлдырады. Тулонды қоршау кезінде одақтастар жеңіліске ұшырады. Осы шамада ол уақтылы келмеушілігі үшін «кешіккен Лорд Чатхэм» деген лақап атқа ие болды. Адмиралтейство соғыстың алғашқы айларында француз флотына қарсы ірі теңіз шайқасына қатыспағаны үшін ұлттық баспасөз тарапынан да сынға ұшырады, 1794 жылғы «Мақтанышпен өткен бірінші күнді» күткенше. Тіпті бұл жеңіс Чатхэм үшін екіұшты болды, өйткені жеңіске жеткен британдықтар Батыс Үндістаннан Францияға келген үлкен конвойды тоқтатуға тырысып, блокаданы әлсіретті. Чатхэм Адмиралтействодағы әріптестерінің, әсіресе Генри Дандастың араласуынан көңілі толып, шаршады.

Құрып тастау

Чатэм үкіметке сын-пікірлер айту орталығына айналды, бірақ оның премьер-министрмен арақатынасы бұған көмектеспеді. Чатэм мен Дундастың арасындағы келіспеушіліктердің артынан Питт екеуінің бірін таңдауға мәжбүр болды. Дундас сенімді одақтас және кеңесші болғандықтан, премьер-министр ағасының орнына оны қолдады. 1794 жылдың желтоқсанында Питт қысымға жауап беріп, ағасын жауапкершілігі аз Лорд Приви-Силдің лауазымына ауыстырды. Ол Чатемді жеке кездеспей, хат арқылы төмендетуді жөн көрді, себебі бұл «екеумізге де қажетсіз қиындық тудыруы мүмкін» еді. Чатэм жұмыстан шығарылғанына ашуланып, Питтпен жеке кездесуді талап етті, соңында премьер-министр мәжбүр болып келісті. Олардың кездесуі нәтижелі болмады және Чатэм жаңа лауазымын қабылдаудан бас тартуды ойлады, бұл Питт көрсеткісі келген кабинеттегі бірлік бейнесін қиратар еді. Ақырында Питт патшаны тікелей ұсыныс жасауға көндірді, бірақ Чатем оны теріс қабылдады. Ол өзінің Адмиралтействодан алынғанына байланысты үкімет оның басқаруына сенімсіздік білдірген деген пікір қалыптасатынын сезді. Оның орнына Лорд Спенсер тағайындалды. Оның болжағандай, оппозиция бірден-ақ парламентте оның дұрыс басқармағаны туралы шабуылдар жасады. Адмиралтействодан айырылғаннан кейін Чатэмнің ағасымен қарым-қатынасы толыққанды қалпына келмеді. Екі жыл өткен соң Чатэм Кеңестің Лорд-президенті болып тағайындалды. Ұсыныстан бас тартқысы келсе де, Питттің татуласу ниетімен жасаған ұсынысын қабылдады. Екеуі де жұрт алдында татуласты және Чатэм Питтке Холвудқа сапар жасады. Бірақ бұрынғы жылылықтары жоқ еді, және Чатэм бұрын Питттің жақын қолдаушысы болған кабинетте тәуелсіз бағыт ұстана бастады.

Британияны қорғау

Бұл жерде ол Генри Аддингтон басшылығымен Питтің отставкасынан кейін, 1801 жылғы маусымда министрліктегі қайта құруға дейін қызметте болды. Ол осы лауазымда 1810 жылғы мамырға дейін, 1806-1807 жылдары қысқа ғана үзіліспен қызметтен шықты. 1806 жылы ол Шығыс округінің бас қолбасшысы болды. 1803 жылы Амиен бейбітшілігінің бұзылуынан кейін Наполеонның Ұлы Армиясының Ұлыбританияға шабуыл жасауы мүмкін болды. Чатэм Ұлыбританияның қорғанысын дайындауға, әсіресе Англияның оңтүстік жағалауындағы ықтимал қону орындарында белсенді қатысты. Осы кезеңдегі маңызды қорғаныс жаңаруы – британдық әскерлер Корсикада алғаш кездескен Мартелло мұнаралары болды.

Кейінгі әскери мансап

1798 жылы Чатем армияға қайта оралды. 1799 жылы Хелдер жорығында бригадаға қолбасшылық етті. Бұл Ұлыбританияның Батавия Республикасына жіберген экспедициясы еді, Ұлыбританияның соғыс барысында Төмен елдерді азат етуге жасаған көптеген әрекеттерінің бірі. Патшаның кіші ұлы Йорк герцогы басқарған британдықтар орыс одақтастарымен ынтымақтастыққа күш салды, бірақ француздардың күтпеген қарсылығына тап болды. Ол 6 қазанда Кастрикум шайқасында сыртын жоғалтқан оқтан жараланды. Алькмар келісімінен кейін одақтас әскерлер эвакуацияланды. Содан кейін ол түрлі әскери округтерге қолбасшылық етті, бірақ белгілі бір себептермен Пиреней соғысында Артур Уэлслиге ұсынылған қолбасшылық қызметтен шет қалды.

Отбасы

Чатэм 1783 жылдың 10 шілдесінде 1-ші Сидней баронының қызы Мэри Элизабет Тауншендқа үйленді. Чатэм қайтадан үйленбеді, ал оның қайтысымен Чатэм графының титулы тоқтатылды.

Мұра

Джон Питт Галапагос аралдарындағы Лорд Чатем аралының, қазіргі Сан-Кристобаль аралының, атымен аталады. Бұл атау 1793 жылы капитан Джеймс Колнетт берген, Питт әлі Адмиралтействоның бірінші лорды қызметін атқарып тұрғанда.