Уильям Питт: Ұлыбританияның премьер-министрі (1766-1768)

Уильям Питт, 1-й граф Чатэм – премьер-министр Великобритании (1766-1768). Биография, роль в Семилетней войне, политическая карьера и историческое значение.

36 мин оқу

100%

Дереккөз: William Pitt, 1st Earl of Chatham — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Ұлыбританияның премьер-министрі 1766 – 1768 жылдар аралығында

Уильям Питт, 1-ші Чатем графы (15 қараша 1708 – 11 мамыр 1778) – Ұлыбританияның премьер-министрі қызметін атқарған британдық виг саясаткері. Тарихшылар оны өзінің ұлы Уильям Питт Кенжеден ажырату үшін Чатем немесе Ұлы Уильям Питт деп атайды, ол да премьер-министр болған. Питт 1766 жылға дейін лауазымды қабылдаудан ұзақ уақыт бас тартқандықтан, «Ұлы қарапайым адам» деп те белгілі болды. Питт 1756 жылдан 1761 жылға дейін (1757 жылы қысқа үзіліспен) Британдық кабинет мүшесі және оның бейресми жетекшісі болды, осы кезеңде Жеті жылдық соғыс (америкалық колониялардағы француз-үнді соғысын қоса алғанда) жүрді. Ол 1766 және 1768 жылдар аралығында Лорд Приви-Сил деген ресми атақпен министрлікті қайта басқарды. Оның күшінің көп бөлігі керемет шешендігінен туындады. Ол мансабының көп бөлігінде биліктен тыс болды және үкіметке қарсы шабуылдарымен танымал болды, мысалы, 1730 жылдардағы Уолполдың жемқорлығы, 1740 жылдардағы Ганноверлік субсидиялар, 1760 жылдардағы Франциямен жасалған бейбіт келісім және 1770 жылдардағы американдық колонияларға қатысты келісімсіз саясат. Питт Жеті жылдық соғыста Ұлыбританияның саяси жетекшісі ретінде танымал, әсіресе Францияға қарсы жеңіске деген берік адалдығы үшін, бұл жеңіс Ұлыбританияның әлемдік істердегі үстемдігін нығайтты. Ол халыққа деген танымаллығымен, үкіметтегі жемқорлыққа қарсы күресімен, америкалық төңкеріске қарсы соғыста американдық позицияны қолдауымен, британдық ұлылықты, экспансионизмді және империяны жақтауымен, сондай-ақ Ұлыбританияның басты жаулары мен отарлаушы күштерге – Испания мен Францияға қарсылығымен де белгілі. Мари Петерс оның мемлекеттік шеберлігінің негізі – империяның құндылығын нақты, дәйекті және ерекше бағалау екенін айтады. Британдық парламент тарихшысы П.Д.Г. Томас Питттің билігі отбасылық байланыстарына емес, оның ерекше парламенттік шеберлігіне негізделгенін мәлімдеді, оның көмегімен ол Парламент палатасын басып тастады. Ол өзінің сөйлеу өнеріндегі шеберлік, жарқын риторикасы, кең әдеби және тарихи білімімен шеберлікпен пайдаланған өткір дебат дағдыларын көрсетті. Ғалымдар оны Ұлыбританияның барлық премьер-министрлерінің ішіндегі ең біліктілерінің қатарына қосады.

William Pitt, 1st Earl of Chatham, (15 November 170811 May 1778) was a British Whig statesman who served as Prime Minister of Great Britain from 1766 to 1768. Historians call him Chatham or William Pitt the Elder to distinguish him from his son William Pitt the Younger, who was also a prime minister. Pitt was also known as the Great Commoner, because of his long standing refusal to accept a title until 1766. Pitt was a member of the British cabinet and its informal leader from 1756 to 1761 (with a brief interlude in 1757), during the Seven Years' War (including the French and Indian War in the American colonies). He again led the ministry, holding the official title of Lord Privy Seal, between 1766 and 1768. Much of his power came from his brilliant oratory. He was out of power for most of his career and became well known for his attacks on the government, such as those on Walpole's corruption in the 1730s, Hanoverian subsidies in the 1740s, peace with France in the 1760s, and the uncompromising policy towards the American colonies in the 1770s. Pitt is best known as the wartime political leader of Britain in the Seven Years' War, especially for his single minded devotion to victory over France, a victory which ultimately solidified Britain's dominance over world affairs. He is also known for his popular appeal, his opposition to corruption in government, his support for the American position in the run up to the American Revolutionary War, his advocacy of British greatness, expansionism and empire, and his antagonism towards Britain's chief enemies and rivals for colonial power, Spain and France. Marie Peters argues his statesmanship was based on a clear, consistent, and distinct appreciation of the value of the Empire. The British parliamentary historian P. D. G. Thomas argued that Pitt's power was based not on his family connections but on the extraordinary parliamentary skills by which he dominated the House of Commons. He displayed a commanding manner, brilliant rhetoric, and sharp debating skills that cleverly utilised broad literary and historical knowledge. Scholars rank him highly among all British prime ministers.

Отбасы

Питт Мадрас губернаторы Томас Питттің (1653–1726) немересі болды. Ол өте үлкен алмасты тапқандықтан және оны Орлеан герцогына шамамен 135 000 фунт стерлингке сатқандықтан «Алмас» Питт деп аталды. Осы мәміле, сондай-ақ Үндістандағы басқа сауда келісімдері Питт отбасының байлығын қалыптастырды. Губернатор үйіне оралғаннан кейін отбасын байлыққа және саяси ықпалға жеткізе алды: 1691 жылы ол Корнуоллдағы Боконнок мүлігін сатып алды, бұл оған Парламенттегі орынды бақылауға мүмкіндік берді. Ол одан әрі жер сатып алып, Батыс аймағындағы маңызды саяси тұлғалардың біріне айналды, ол ескі Сарум сияқты «өлі» округтерді басқарды. Уильямның әкесі Роберт Питт (1680–1727) губернатор Питттің үлкен ұлы болды және 1705 жылдан 1727 жылға дейін Тори партиясынан Парламент депутаты қызметін атқарды. Оның анасы Харриет Вильерс, Эдвард Вильерс Фицджеральд пен ирланд мұрагері Кэтрин Фицджеральдтың қызы болды. Уильямның әкесінің інілері Томас пен Джон да Парламент депутаты болды, ал оның әпкесі Люси жетекші виг саясаткері және әскери қолбасшы генерал Джеймс Стэнхопқа үйленді. 1717 жылдан 1721 жылға дейін Стэнхоп Стэнхоп-Сандерленд министрлігінде бірінші министр болып қызмет етті және Оңтүстік теңіз көпіршігінің күйреуіне дейін Питт отбасы үшін пайдалы саяси байланыс болды, бұл оқиға үкіметті қамтыды.

Туған жері мен білімі

Уильям Питт 1708 жылғы 15 қарашада Вестминстердегі Алтын алаңда дүниеге келді. Оның ағасы Томас Питт 1704 жылы туған. Сонымен қатар, бес әпкесі болды: Харриет, Кэтрин, Энн, Элизабет және Мэри. 1719 жылдан бастап Уильям ағасымен бірге Итон колледжінде білім алды. Уильям Итонды ұнатпады, кейіннен ол "мемлекеттік мектеп шарқыншақ мінезді балаға жарасады, бірақ мейірімділік болған жерде тиімсіз" деді. Питт мектепте подаграмен (ісікпен) ауыра бастады. Губернатор Питт 1726 жылы қайтыс болды, ал Боконноктағы отбасылық мүлік Уильямның әкесіне өтті. Ол келесі жылы қайтыс болғанда, Боконнокты Уильямның ағасы Томас Питт Боконнок мұраға алды. 1727 жылдың қаңтар айында Уильям Оксфордтағы Тринити колледжіне жеке студент ретінде қабылданды. Оның көп оқығандығына, тіпті классикалық әдебиеттерді мұқият зерттеген ғалым екеніне куәлік бар. Вергилий оның сүйікті авторы еді. Уильям аударма және қайта аударма тәжірибесі арқылы өрнектей білу қабілетін дамытты. Осы жылдары ол кейіннен көрнекті саясаткер болатын Джордж Литтлтонмен жақын дос болды. 1728 жылы подаграның күшті шабуылы оны Оксфордты бітірмей, тастауға мәжбүр етті. Содан кейін ол шетелге саяхаттауды жөн көрді, 1728 жылдан бастап Голландия Республикасындағы Утрехт университетінде оқыды, Хьюго Гроций және халықаралық құқық және дипломатия туралы басқа да авторлар туралы білім алды. Питт Утрехта қанша уақыт оқығаны белгісіз; 1730 жылы ол Боконноктағы ағасының иелігіне оралды. Ол подагра шабуылынан жазылған еді, бірақ ауру созылмалы болып шықты және ол өмірінің соңына дейін жиі және күшейе түсетін шабуылдарға ұшырады.

Әскери мансап

Питттің үйге оралуымен, кіші ұлы болғандықтан, оған мамандық таңдау қажет болды және ол әскери мансапты таңдады. Ол корольдің жеке ат полкінде (кейін 1-ші корольдің драгун гвардиясы) корнет лауазымын алды. Георг II «аттың қорқынышты корнеті» деген қысымды ешқашан ұмытқан емес. Комиссия құны 1000 фунт стерлинг болды, премьер-министр Роберт Уолпол бұл ақшаны қазынадан Питттің ағасы Томас Парламентте қолдау көрсетуі үшін берген. Басқаша айтқанда, бұл төлемді полк командирі лорд Кобхэм, Питт ағайындыларымен неке арқылы байланысты болған, жіберген болуы мүмкін. Питт Кобхэммен жақын қарым-қатынас орнатты, оны дерлік өгей әкесідей санады. Ол қызметінің көп бөлігін Нортгемптон қаласында бейбіт уақыттағы міндеттерді орындаумен өткізді. Питт әсіресе Уолполдың оқшауланған саясатының салдарынан Ұлыбритания 1733 жылы басталған Польша мұрагерлігі соғысына қатыспағанына және ол өзін шайқаста сынап көре алмағанына қатты ренжіді. 1733 жылы Питтке ұзақ мерзімді демалыс берілді, ол Франция мен Швейцарияны аралады. Ол Парижді қысқа ғана уақытқа барды, бірақ уақытының көп бөлігін француз провинцияларында өткізді, қысты Лотарингия герцогтігіндегі Луневильде өткізді. Питттің әскери мансабы салыстырмалы түрде қысқа болды. Оның ағасы Томас 1734 жылғы жалпы сайлауда Океэмптон және Ескі Сарум деген екі орынға сайланды және Океэмптон үшін отыруды таңдап, бос орынды Уильямға берді, ол 1735 жылғы ақпанда Ескі Сарумнан Парламент депутаты болды. Ол Парламенттегі көптеген әскери офицерлердің бірі болды.

Патриоттық вигтер

Көп ұзамай Питт оппозицияның бір бөлігін құрайтын, қанағаттанбаған вигтерден құралған «Патриоттар» фракциясына қосылды. Топ әдетте Лорд Кобхемнің Стоу Хаус елдiк үйiнде жиналатын, ол топтың жетекшiсi болды. Кобхем бастапқыда сэр Роберт Уолпол басқарған үкіметті қолдаған, бірақ 1733 жылғы даулы акциз туралы заңға байланысты туған жанжал оларды оппозицияға қосылды. Питт тез арада фракцияның ең белгiлi мүшелерiнiң бiрiне айналды. Питттың палатадағы алғашқы сөзi 1736 жылғы сәуiр айында, Георг II-ге оның ұлы Фредерик, Уэльс ханзадасының үйленуiне байланысты құттықтау сөзiн талқылау барысында айтылды. Ол осы мүмкіндікті мақтаулар айту үшiн пайдаланды, еңбектерде айтылғандай, сөзiнде ерекше көзге түсетiн ештеңе болған жоқ, бiрақ ол кейiннен партиялық мәселелер бойынша өткен дебаттарға қатысқанда, Палатаның назарын аударуға көмектестi. Ол әсiресе Ұлыбританияның Еуропадағы соғысқа араласпауына шабуыл жасады, ол Вена шарты мен ағылшын-австриялық одақтың шарттарын бұзу деп есептедi. Ол үкіметке қарсы өткiр сыншы болғандықтан, Уолпол оны 1736 жылы бірнеше достары мен саяси одақтастарымен бiрге әскерден шығару арқылы жазалауға тырысты. Бұл Уолполға қарсы наразылық толқынын тудырды, себебi көптеген адамдар мұндай әрекеттi конституцияға қайшы деп санайтын – Парламент мүшелерi үкіметке қарсы сөздерi үшiн қызметтен босатылып жатыр, ал бұл Парламенттiк артықшылықтармен қорғалған. Алайда, ешбiр офицердiң шенi қайта жаңартылмады, және оқиға Питттың әскери мансабына нүкте қойды. Питттың шенiнен айырылуы көп ұзамай өтелдi. Таққа мұрагер Фредерик, Уэльс ханзадасы, әкесi Георг II-мен ұзаққа созылған дауға қатысты және оппозицияның демеушiсi болды. Ол Питтты сыйлық ретiнде өзінің жатақ бөлмелерiндегi күзетшiлерiнiң бiрi етiп тағайындады. Осы жаңа лауазымда оның үкіметке деген қарсылығы ешқандай деңгейде басылмады, ал оның шешендiк қабiлеттерi айқын болды.

Испания соғысы

1730 жылдары Ұлыбританияның Испаниямен қарым-қатынасы бірте-бірте нашарлады. Британ саудагерлеріне қатысты испандықтардың жасаған зұлпымдығы туралы көптеген хабарлар, оларды контрабандамен айыптаулары, халық арасында наразылық туғызды, әсіресе Дженкинс құлағының оқиғасы ерекше ашуға толқыды. Питт Испанияға қатысты қатаң саясатты ынталандырған жетекші тұлға болды және Уолпол үкіметін Мадридпен келісімдердегі әлсіздігі үшін жиі сынады. Питт дауды бейбіт жолмен шешуге бағытталған Эль-Пардо келісіміне қарсы шықты. 1739 жылғы 8 наурызда Палатадағы келісімге қарсы сөйлеген сөзінде Питт былай деді: «Сауда қауіп астында болғанда, ол сіздің соңғы бекінісіңіз; сіз оны қорғауыңыз керек, немесе қырылыңыз. Мырзалар, Испания Америкадағы соғыстың салдарынан не болатынын біледі; кім жеңсе де, ол олар үшін өлімге алып келеді. Бұл енді мемлекет пе? Бұл енді ағылшын Парламенті ме, егер сіздің портыңызда Еуропаның барлық флоттарынан артық кемелер болса; сіздің американдық колонияларыңызда екі миллионнан астам адам тұрса, сіз Испаниядан қауіпсіз, қанағаттандырмайтын, арсыз келісімді қабылдаудың дұрыс екенін естігіңіз келе ме? Халықтың қысымы нәтижесінде 1739 жылы британ үкіметі Испанияға қарсы соғыс жариялауға мәжбүр болды. Ұлыбритания Порто-Беллодағы жеңіспен бастады. Алайда, соғыс күш-жігері көп ұзамай тоқтап қалды, Питт үкімет соғысты тиімді жүргізбейді деп мәлімдеді – британдықтар одан әрі шабуыл жасау үшін екі жыл күткені осының дәлелі болды. Олар солай істегенде, Оңтүстік Американың Картахена портына жасалған сәтсіз шабуыл мыңдаған британдық әскерінің қаза болуына әкелді, олардың жартысынан астамы аурудан көз жұмды және көптеген кемелер қирады. Жаңбырлы маусымда шабуыл жасау туралы шешім үкіметтің тиімсіздігінің тағы бір дәлелі ретінде қарастырылды. Осыдан кейін Испанияға қарсы колониялық соғыс толығымен тоқтатылды, өйткені британдық ресурстар Аустрия мұрагерлік соғысы басталған кезде Еуропада Франциямен күреске жұмсалды. Испандықтар Орталық Американы жаулап алуға бағытталған ірі шабуылды тойтарды және британдық кемелердің қатынасына үлкен кедергі келтірді, британдық блокаданы екі рет бұзып, Италияға әскерлерді тасыды, бірақ Испаниямен соғыс тең деп есептелді. Көптеген түйінді мәселелер кейінгі бейбіт келісімдермен шешілмеді, болашақ қақтығыстарға мүмкіндік туғызды. Питт соғысты құлдырап бара жатқан державадан пайдалану мүмкіндігін жоғалтқандық деп санады, бірақ кейіннен испандықтардың Франциямен одақтасуына жол бермеу үшін испандықтармен жақсы қарым-қатынас орнатуды қолдады.

During the 1730s Britain's relationship with Spain had slowly declined. Repeated cases of reported Spanish mistreatment of British merchants, whom they accused of smuggling, caused public outrage, particularly the incident of Jenkins' Ear. Pitt was a leading advocate of a more hard line policy against Spain, and often castigated Walpole's government for its weakness in dealing with Madrid. Pitt spoke out against the Convention of El Pardo which aimed to settle the dispute peacefully. In the speech against the Convention in the House of Commons on 8 March 1739 Pitt said:

When trade is at stake, it is your last entrenchment; you must defend it, or perish Sir, Spain knows the consequence of a war in America; whoever gains, it must prove fatal to her is this any longer a nation? Is this any longer an English Parliament, if with more ships in your harbours than in all the navies of Europe; with above two millions of people in your American colonies, you will bear to hear of the expediency of receiving from Spain an insecure, unsatisfactory, dishonourable Convention? Owing to public pressure, the British government was pushed towards declaring war with Spain in 1739. Britain began with a success at Porto Bello. However the war effort soon stalled, and Pitt alleged that the government was not prosecuting the war effectively—demonstrated by the fact that the British waited two years before taking further offensive action fearing that further British victories would provoke the French into declaring war. When they did so, a failed attack was made on the South American port of Cartagena which left thousands of British troops dead, over half from disease, and cost many ships. The decision to attack during the rainy season was held as further evidence of the government's incompetence. After this, the colonial war against Spain was almost entirely abandoned as British resources were switched towards fighting France in Europe as the War of the Austrian Succession had broken out. The Spanish had repelled a major invasion intended to conquer Central America and succeeded in maintaining their trans Atlantic convoys while causing much disruption to British shipping and twice broke a British blockade to land troops in Italy, but the war with Spain was treated as a draw. Many of the underlying issues remained unresolved by the later peace treaties leaving the potential for future conflicts to occur. Pitt considered the war a missed opportunity to take advantage of a power in decline, although later he became an advocate of warmer relations with the Spanish in an effort to prevent them forming an alliance with France.

Ганновер

Уолпол мен Ньюкасл Еуропадағы соғысқа Америкадағы Испаниямен отарлық қақтығыстан гөрі әлдеқайда жоғары басымдық берді. 1740 жылы Пруссия мен Австрия соғысқа түсті, көп ұзамай көптеген еуропалық мемлекеттер де оларға қосылды. Францияның Георг II патшаның тәжі арқылы Ұлыбританиямен байланысты Ганноверге шабуыл жасайды деген қауіп болды. Бұл қауіпті болдырмау үшін Уолпол мен Ньюкасл Австрия мен Ганноверге үлкен көмек төлеуге шешім қабылдады, олардың әскер жинап, өздерін қорғауы үшін. Питт енді мұндай көмектерге шабуылдап, Ұлыбританиядағы Ганноверге қарсы кең таралған сезімдерді пайдаланды. Бұл оның халық арасындағы беделін арттырды, бірақ Ганноверге шын жүректен берілген корольдің өмір бойына жек көруіне себеп болды, өйткені ол өмірінің алғашқы отыз жылын сол жерде өткізген. Питттің шабуылдарына жауап ретінде британ үкіметі Ганноверге тікелей көмек төлемей, ақшаны Австрия арқылы жанама түрде жіберуді шешті, бұл саяси жағынан қабылдауға ыңғайлырақ деп есептелді. Ірі ағылшын-неміс армиясы құрылды, оған Георг II жетекшілік етіп, 1743 жылы Деттинген шайқасында жеңіске жеткізіп, Ганноверге төнген тікелей қауіпті сейілтті.

Уолполдың құлауы

Питттің үкіметке жасаған шабуылдарының көп бөлігі қазір жиырма жылдан бері премьер-министр болып отырған Уолполға қарсы бағытталды. Ол 1742 жылы Уолполдың соңғы он жылдық әкімшілігін тергеу туралы ұсынысты қолдады. 1742 жылдың ақпан айында нашар сайлау нәтижелері мен Картахенадағы апаттан кейін Уолпол оппозицияның ұзақ жылдар бойы жасаған шабуылдарына көніп, отставкаға кетеді және жұртшылыққа ие болады. Питт енді Пултени басқаратын және торилер мен патриот вигтер басымдығын құратын жаңа үкімет құрылатынын күтті, онда оған екінші дәрежелі лауазым беріледі деп ойлады. Бірақ Уолполдың орнына премьер-министр болып Лорд Уилмингтон тағайындалды, жаңа үкіметтегі нақты билік Лорд Картерет пен Пелхам ағайындыларына (Генри мен Томас, Ньюкасл герцогы) бөлінді. Уолпол осы жаңа үкіметті өзінің саясатын жалғастыру үшін мұқият жоспарлады және 1745 жылы қайтыс болғанға дейін оған кеңес беруді жалғастырды. Питттің үкіметте лауазым алу үміті орындалмады және ол оппозицияда қалды. Сондықтан ол Уолполдың құлауына жеке үлес қосса да, одан жеке пайда көре алмады. 1744 жылы Картерет қызметтен босатылғаннан кейін Пелхамдар құрған әкімшілікке Питттің бұрынғы патриот одақтастарының көпшілігі енді, бірақ король мен жетекші вигтердің Ханноверге қатысты көзқарастарына байланысты Питтке лауазым берілмеді. 1744 жылы Питттің жеке күйі Марлбороның жесір герцогинясы қайтыс болғанда, оған 10 000 фунт стерлинг мұра қалдырды, бұл «Англия заңдарын қолдау және елінің құлдырауына жол бермеу үшін жасаған батыл қорғанысын мойындау» ретінде берілді. Бұл герцогиняның Уолполға деген жек көруінің де, Питке деген құрметінің де белгісі болуы мүмкін.

Әскерлердің төлем бастығы

Патша Питтке үкіметте орын беруге көсілді. Питт Джордж үшін өзін қабылдауға ыңғайлы ету үшін бірқатар мәселелердегі ұстанымын өзгертті, ең бастысы – Ганновер жәрдемақысы туралы даулы мәселе. Пелхам ағайындылары оны қызметке алу мәселесі бойынша қарсылық танытып, қызметтен кетіп, басқа барлық әрекеттер сәтсіз аяқталғаннан кейін ғана, Питт 1746 жылдың ақпан айында Ирландияның қазынашысының орынбасары болып қайта тағайындалды. Бірақ Джордж оған әлі де наразылық білдіріп тұрды. Сол жылдың мамырында Питт одан да маңызды әрі табысты генерал-майор лауазымына көтерілді, бұл оған Сыртқы кеңесте орын берді, бірақ кабинетке емес. Онда ол өзінің азаматтық сезімі мен адалдығын патша мен елге терең әсер ететіндей етіп көрсетуге мүмкіндік алды. Бұрынғы төлем жұмысшыларының әдеттегі тәжірибесі – қолдарындағы барлық ақшаның пайызын аванс ретінде өзіне алу және барлық шетелдік жәрдемақылардан 1/2% комиссия алу еді. Питт бұл практикаға қарсы қоғамдық пікірдің күшті болмауына қарамастан, одан пайда табудан толығымен бас тартты. Барлық аванстар қажет болғанға дейін Англия банкіне салынды, ал барлық жәрдемақылар ешқандай шегерімсіз төленді, тіпті оған осыны талап етсе де, ол лауазымына байланысты заңмен белгіленген жалақыдан басқа кеңсесінен бір тиын да алмады. Питт мұны баршаға анық жеткізді, бірақ ол шындығында 1730 және 1743 жылдар аралығында осы лауазымды атқарған Генри Пелхэмнің ізінше қозғады. Бұл Питттің британ халқы арасында адалдығымен және ел мүддесін жеке мүддесінен жоғары қоюымен танысуына көмектесті. 1746 жылы құрылған үкімет 1754 жылға дейін елеулі өзгерістерсіз жұмыс істеді. Оның жарияланған хаттарынан Питттің оның салыстырмалы түрде бағынышты лауазымына қарағанда саясатын қалыптастыруға көбірек ықпал еткені көрінеді. Оның Испания шарты және континенттік жәрдемақылар сияқты шараларды қолдауы, оған оппозицияда болғанда қарсы шыққандықтары үшін оның жаулары оны саяси мүмкіндікшілдік еткендігі үшін сынады. 1746 және 1748 жылдар аралығында Питт британдық әскери және дипломатиялық стратегияны жоспарлауда Ньюкаслмен тығыз жұмыс істеді. Ол Ньюкаслмен бірге Ұлыбританияның кеңпейілдікпен бейбітшілік шартын алуға дейін күресін жалғастыруы керек деген сенімде болды, бұл Генри Пелхэм сияқтылардың дереу бейбітшілікке қол жеткізуді жақтауынан өзгеше. Питт өзінің досы және құдайы Томас Гренвиллдің 1747 жылы Финистерре мүйісіндегі теңіз шайқасының бірінші шайқасында қаза тапқандығына шын қайғырды. Бірақ бұл жеңіс Ұлыбританияның теңіздегі басымдығын қамтамасыз етуге көмектесті, бұл соғысты аяқтаған бейбітшілік келіссөздерінде Ұлыбританияға күшті келіссөздік позицияны берді. 1748 жылы Акс-ла-Шапель шартында британдық отарлаушылық иеліктері француздардың Брюссельден шығуымен алмастырылды. Көптеген адамдар мұны жай ғана қару тоқтату деп қарады және жаңа соғыстың басталуын күтті.

Reluctantly the King finally agreed to give Pitt a place in the government. Pitt had changed his stance on a number of issues to make himself more acceptable to George, most notably the heated issue of Hanoverian subsidies. To force the matter, the Pelham brothers had to resign on the question whether he should be admitted or not, and it was only after all other arrangements had proved impracticable, that they were reinstated with Pitt appointed as Vice Treasurer of Ireland in February 1746. George continued to resent him however. In May of the same year Pitt was promoted to the more important and lucrative office of paymaster general, which gave him a place in the Privy Council, though not in the cabinet. Here he had an opportunity of displaying his public spirit and integrity in a way that deeply impressed both the king and the country. It had been the usual practise of previous paymasters to appropriate to themselves the interest of all money lying in their hands by way of advance, and also to accept a commission of 1/2% on all foreign subsidies. Although there was no strong public sentiment against the practice, Pitt completely refused to profit by it. All advances were lodged by him in the Bank of England until required, and all subsidies were paid over without deduction, even though it was pressed upon him, so that he did not draw a shilling from his office beyond the salary legally attaching to it. Pitt ostentatiously made this clear to everyone, although he was in fact following what Henry Pelham had done when he had held the post between 1730 and 1743. This helped to establish Pitt's reputation with the British people for honesty and placing the interests of the nation before his own. The administration formed in 1746 lasted without major changes until 1754. It would appear from his published correspondence that Pitt had a greater influence in shaping its policy than his comparatively subordinate position would in itself have entitled him to. His support for measures, such as the Spanish Treaty and the continental subsidies, which he had violently denounced when in opposition was criticised by his enemies as an example of his political opportunism. Between 1746 and 1748 Pitt worked closely with Newcastle in formulating British military and diplomatic strategy. He shared with Newcastle a belief that Britain should continue to fight until it could receive generous peace terms, in contrast to some such as Henry Pelham who favoured an immediate peace. Pitt was personally saddened when his friend and brother in law Thomas Grenville was killed at the naval First Battle of Cape Finisterre in 1747. However, this victory helped secure British supremacy of the sea which gave the British a stronger negotiating position when it came to the peace talks that ended the war. At the Treaty of Aix la Chapelle in 1748 British colonial conquests were exchanged for a French withdrawal from Brussels. Many saw this as merely an armistice and awaited an imminent new war.

Ньюкаслмен дау

1754 жылы Генри Пелхэм күрт қайтыс болды, ал оның орнын ағасы, Ньюкасл герцогы премьер-министр болып иеленді. Ньюкасл Лордтар палатасында отырғандықтан, ол Үкіметтің өкілі ретінде белгілі бір саясаткерді қажет етті. Питт пен Генри Фокс осы лауазымға ең басты үміткерлер саналды, бірақ Ньюкасл олардың екеуін де қабылдамай, оның орнына оны толтыру үшін одан аз танымал, мансапты дипломат болған сэр Томас Робинсонды таңдады. Көпшілік Ньюкаслдың бұл шешімді Питт пен Фокстың амбицияларынан қорқып, тәжірибесіз Робинсонды бағындыру оңай болады деп ойлағандықтан жасады деп есептеді. Питт көңілі қалып, наразы болғанымен, бірден ашық бұзылысқа жол бермеді. Ол лауазымында қалды, тіпті сол жылы өткен жалпы сайлауда герцогтың Алдбороу округінен үміткерлікке түсті. Ол 1747 жылдан бері Сифорд округін өкілдік етіп келген. Үкімет сайлауда үлкен жеңіске жетті, бұл парламенттегі көпшілігін одан әрі нығайтты. Бірақ парламент жиналғанда, Питт өзінің сезімдерін жасырмады. Робинсонды елемей, Питт Ньюкаслға қарсы жиі және қаһарлы шабуылдар жасады, бірақ оның төлемшісі қызметін атқаруын жалғастырды. 1754 жылдан бастап Ұлыбритания осы кезеңде Франциямен қақтығысқа қатыса бастады, Ньюкаслдың бейбітшілікті сақтауға деген ниетіне қарамастан. Екі ел Солтүстік Америкадағы Огайо аймағына құқық таласты. 1755 жылдың жазында генерал Брэддок басқаратын британдық экспедиция жіберілді, бірақ ол жеңіліске ұшырады, бұл жағдай шиеленісті күшейтті. Соғыстың Еуропаға таралуын болдырмау үшін Ньюкасл Ұлыбританияның одақтастарын субсидиялар төлеу арқылы қамтамасыз ететін келісімдер жасауға тырысты, осылайша Францияның Ұлыбританияға шабуылдауын болдырмақшы болды. Осыған ұқсас субсидиялар бұрын да келіспеушіліктерге себеп болған, және оларды патриот-вигтер мен торилер кеңінен сынаған. Үкіметке қарсы шабуылдар күшейген кезде, Ньюкасл Робинсонды саяси салмағы зор Фокспен алмастырды және Питтке қайтадан немқұрайлылық танытты. Соңында, 1755 жылдың қарашасында Питт, үкіметтің континенттік субсидиялардың жаңа жүйесіне қарсы ұзақ пікірталас кезінде сөйлегеннен кейін, төлемші лауазымынан босатылды, ол әлі де үкімет мүшесі болып табылды. Фокс өзінің лауазымын сақтап қалды, және екеуі де бір партияда болғанымен, кейін бір үкіметте қызмет еткенімен, олардың арасында бәсекелестік пайда болды, бұл олардың ұлдары Уильям Питт кіші және Чарльз Джеймс Фокстың атақты қарсыластығын мұрагерлік дауға айналдырды. Питт пен герцогтың қарым-қатынасы 1756 жылдың басында одан да нашарлаған кезде, Питт Ньюкаслдың Менорка аралын қасақана нашар қорғап, француздардың оны басып алуына мүмкіндік бергенін айыптады, содан кейін Ньюкасл оның жоғалуын Ұлыбританияның Францияға қарсы соғыс жүргізе алмайтынын және бейбітшілікке келуге мәжбүр боларын дәлелдеу үшін пайдалана алады. 1756 жылдың маусымында Менорка адмирал Бингтің оны босатуға жасаған сәтсіз әрекетінен кейін құлағанда, Питттің айыптаулары Ньюкаслға қарсы халықтың ашуын оятып, оны Гринвичтегі наразылық толқыны шабуылға ұшыратты. Менорканың жоғалуы Ньюкаслға деген сенімді құлатты және оны 1756 жылдың қарашасында премьер-министр лауазымынан кетуге мәжбүр етті.

In 1754, Henry Pelham died suddenly, and was succeeded as Prime Minister by his brother, the Duke of Newcastle. As Newcastle sat in the House of Lords, he required a leading politician to represent the government in the House of Commons. Pitt and Henry Fox were considered the two favourites for the position, but Newcastle instead rejected them both and turned to the less well known figure of Sir Thomas Robinson, a career diplomat, to fill the post. It was widely believed that Newcastle had done this because he feared the ambitions of both Pitt and Fox, and believed he would find it easier to dominate the inexperienced Robinson. Despite his disappointment there was no immediate open breach. Pitt continued at his post; and at the general election which took place during the year he even accepted a nomination for the Duke's pocket borough of Aldborough. He had sat for Seaford since 1747. The government won a landslide, further strengthening its majority in parliament. When parliament met, however, he made no secret of his feelings. Ignoring Robinson, Pitt made frequent and vehement attacks on Newcastle himself, though still continued to serve as Paymaster under him. From 1754 Britain was increasingly drawn into conflict with France during this period, despite Newcastle's wish to maintain the peace. The countries clashed in North America, where each had laid claim to the Ohio Country. A British expedition under General Braddock had been despatched and defeated in summer 1755 which caused a ratcheting up of tensions. Eager to prevent the war spreading to Europe, Newcastle now tried to conclude a series of treaties that would secure Britain allies through the payment of subsidies, which he hoped would discourage France from attacking Britain. Similar subsidies had been an issue of past disagreement, and they were widely attacked by Patriot Whigs and Tories. As the government came under increasing attack, Newcastle replaced Robinson with Fox who it was acknowledged carried more political weight and again slighted Pitt. Finally in November 1755, Pitt was dismissed from office as paymaster, having spoken during a debate at great length against the new system of continental subsidies proposed by the government of which he was still a member. Fox retained his own place, and though the two men continued to be of the same party, and afterwards served again in the same government, there was henceforward a rivalry between them, which makes the celebrated opposition of their sons, William Pitt the Younger and Charles James Fox, seem like an inherited quarrel. Pitt's relationship with the Duke slumped further in early 1756 when he alleged that Newcastle was deliberately leaving the island of Menorca ill defended so that the French would seize it, and Newcastle could use its loss to prove that Britain was not able to fight a war against France and sue for peace. When in June 1756 Menorca fell after a failed attempt by Admiral Byng to relieve it, Pitt's allegations fuelled the public anger against Newcastle, leading him to be attacked by a mob in Greenwich. The loss of Menorca shattered public faith in Newcastle, and forced him to step down as Prime Minister in November 1756.

Мемлекеттік хатшы

1756 жылдың желтоқсанында Питт, енді Океэмптон округінен сайланған, Оңтүстік бөлімнің Мемлекеттік хатшысы және Девоншир герцогінің премьерлігі кезінде Парламенттің төменгі палатасының жетекшісі болды. Осы коалицияға қосылғанда Питт Девонширге: «Менің Лордым, елді құтқара алатыныма сенімдімін, басқа ешкімге бұл оңай шаруа емес» деді. Ол кез келген үкіметке кіру үшін Ньюкаслдың құрамынан шығарылуын міндетті етті, бұл оның үкіметінің ұзаққа соқпауына себеп болды. Патшаның ықыласы болмағандықтан және Парламентте әлі де үстемдік құрған Ньюкаслдың наразылығынан, үкіметті тек халық пікірінің көмегімен жүргізу мүмкін емес еді, тіпті ол оның жағында деп жарияланған болса да. Тарихшы Базиль Уильямс бұл британ тарихында халықтың дауысымен «жоғары билікке шақырылған алғашқы адам» болғанын айтты, патшаның тағайындауымен немесе Парламенттің таңдауымен емес. Питт 1757 жылғы науқан маусымына қатысты жоспарларын жасады, онда ол соғыстың басындағы Британияның жеңілістерін кері қайтаруды үміттенеді. 1757 жылдың сәуір айында Питт континенттік саясатқа қарсылығы және адмирал Джон Бингтің әскери трибуналы мен атылуына байланысты қызметтен алынды. Оның орнына Девоншир герцогы келді, ол 1757 жылғы Уақытша үкіметті құрды. Бірақ оны билікте ұстауға жеткіліксіз болған күш, онысыз келісімге келуді мүмкінсіз етті. Халықтың дауысы жаңылысқан жоқ. Бәлкім, еңбекші ағылшын министрі осы уақыттың ішінде көпшіліктің сенімі мен құрметіне, астананың және ірі қалалардың оған арнаған үндеулеріне және олардың корпорацияларының бостандықтарына (мысалы, Лондон тарихта алғаш рет құрметті қала бостандығын оған сыйлады) соншалықты көп дәлелдер алмаған шығар. Гораций Уолпол Питтке сыйланған түрлі қалалардың бостандықтарын тіркеді: бірнеше апта бойы алтын қораптар жауды: Честер, Ворчестер, Норвич, Бедфорд, Солсбери, Ярмут, Тьюксбери, Ньюкасл-апон-Тайн, Стирлинг және басқа да көп халыққа ие және маңызды қалалар осы үлгіні ұстанды. Эксетер ерекше құрметпен еменнен жасалған қораптар жіберді. Бірнеше апталық келіссөздерден кейін, оның барысында «Ұлы қарапайым» деп аталған Питттің қатаңдығы мен салмақтылығы, еңбекқор ақсақалдың әдеттегі қиындықтарымен сәлемдемелі түрде қарама-қарсы болды, мәселелер осындай негізде шешілді, Ньюкасл номиналды болғанымен, Питт үкіметтің нақты басшысы болды. Осы лауазымды қабылдағаннан кейін ол Бат округінен сайланды.

In December 1756, Pitt, who now sat for Okehampton, became Secretary of State for the Southern Department, and Leader of the House of Commons under the premiership of the Duke of Devonshire. Upon entering this coalition, Pitt said to Devonshire: "My Lord, I am sure I can save this country, and no one else can". He had made it a condition of his joining any administration that Newcastle should be excluded from it, which proved fatal to the lengthened existence of his government. With the king unfriendly, and Newcastle, whose influence was still dominant in the Commons, estranged, it was impossible to carry on a government by the aid of public opinion alone, however emphatically that might have declared itself on his side. The historian Basil Williams has claimed that this is the first time in British history when a "man was called to supreme power by the voice of the people" rather than by the king's appointment or as the choice of Parliament. Pitt drew up his plans for the campaigning season of 1757 in which he hoped to reverse Britain's string of defeats during the war's opening years. In April 1757 Pitt was dismissed from office on account of his opposition to the continental policy and the circumstances surrounding the court martial and execution of Admiral John Byng. He was succeeded by the Duke of Devonshire who formed the 1757 Caretaker Ministry. But the power that was insufficient to keep him in office was strong enough to make any arrangement that excluded him impracticable. The public voice spoke in a way that was not to be mistaken. Probably no English minister ever received in so short a time so many proofs of the confidence and admiration of the public, the capital and all the chief towns voting him addresses and the freedom of their corporations (e. g., London presented him with the first ever honorary Freedom of the City awarded in history). Horace Walpole recorded the freedoms of various cities awarded to Pitt:

for some weeks it rained gold boxes: Chester, Worcester, Norwich, Bedford, Salisbury, Yarmouth, Tewkesbury, Newcastle on Tyne, Stirling, and other populous and chief towns following the example. Exeter, with singular affection, sent boxes of oak. After some weeks' negotiation, in the course of which the firmness and moderation of "The Great Commoner", as he had come to be called, contrasted favourably with the characteristic tortuosities of the crafty peer, matters were settled on such a basis that, while Newcastle was the nominal, Pitt was the virtual head of the government. On his acceptance of office, he was chosen member for Bath.

Питт-Ньюкасл қызметі

1757 жылдың маусым айында Ньюкаслмен коалиция құрылды және 1761 жылдың қазанына дейін билікті ұстады. Ол бірнеше түрлі фракцияларды біріктірді және Питт пен Ньюкасл арасындағы серіктестікке негізделді, бұл бірнеше ай бұрын мүмкін емес болып көрінді. Екі адам Лорд Честерфилдті делдал ретінде пайдаланып, екеуіне де қолайлы билікті бөлу туралы келісімге келді. Соңғы бірнеше ай бойы Ұлыбритания іс жүзінде басшысыз қалды, Девоншир ресми түрде премьер-министр болып қала берді, бірақ енді Питт пен Ньюкасл елдің стратегиясына күшті бағыт беруге дайын болды. 1757 жылдың жазында британдықтардың алдыңғы үш жылғы соғыс әрекеттері көбінесе сәтсіздікке ұшырады. Ұлыбританияның Солтүстік Америкада шабуылға өту әрекеттері апатқа ұшырады, Менорка жоғалды, ал Камберленд герцогының бақылау армиясы Хастенбек шайқасынан кейін Ганновер арқылы шегінді. Қазан айында Камберленд Клостерзевен конвенциясын жасасуға мәжбүр болды, бұл Ганноверді соғыстан шығарды. Француздардың Ганноверге шабуылдауы Ұлыбританияның одақтасы Пруссияға қауіп төндірді, ол енді батыстан француз шабуылына, сондай-ақ Австрия, Ресей, Саксония және Швеция шабуылына ұшырау қаупінде болды. Билікке келген кезде сайлау маусымының соңына таман болса да, Питт көбірек сенімді стратегияны бастауға кірісті. Ол бірнеше тұлғалармен бірге Ганноверліктерді Клостерзевен конвенциясын күштен жойып, Ұлыбритания жағында соғысқа қайта оралуға көндіру үшін тырысты, олар 1757 жылдың соңында осыған келісті. Сонымен қатар, ол француз жағалауына десант түсіруге мүмкіндік беретін теңіз десанттары схемасын іске қосты. Олардың біріншісі, Рошфорға жасалған шабуыл, қыркүйек айында болды, бірақ сәттілікке жетпеді. Солтүстік Америкадағы науқанның басты бөлігі – Луисбургті басып алуға жасалған экспедиция, үлкен француз флотының болуы және британдық флотты шашыратқан дауылға байланысты тоқтатылды.

1758 жыл

1758 жылы Питт Жеті жылдық соғыста жеңіске жету үшін жаңа стратегияны іске қосуға кірісті, ол Германиядағы француз әскерлері мен ресурстарын бағындыруды, ал Ұлыбритания теңіздегі басымдығын пайдаланып, француз күштерін тұтқындау үшін бүкіл әлемдегі экспедицияларды ұйымдастыруды қамтитын. Эмденді басып алғаннан кейін, ол Брансуик армиясына қосылған Марлборо герцогы басқаратын алғашқы британдық әскерлерді Еуропа құрлығына жіберуге бұйрық берді. Бұл оның бұрынғы ұстанымынан күрт өзгеше болды, себебі ол жақында мұндай міндеттемеге қарсы болған. Питтке американдық саудагер Томас Камминг Батыс Африкадағы француз сауда бекеттеріне шабуыл жасауға кеңес берген еді. 1758 жылдың сәуір айында британдықтар Сенегалдағы нашар қорғалған Сент-Луи бекінісін басып алды. Бұл миссия өте табысты болғандықтан, Питт сол жылдың соңында Горе мен Гамбияны басып алу үшін тағы экспедициялар жіберді. Сондай-ақ, ямайкалық қант өсіруші Уильям Бекфордтың ұсынысымен келесі жылы Кариб теңізіндегі француз аралдарына шабуыл жасау жоспарларын жасады. Солтүстік Америкада британдықтар Луисбургты басып алуға екінші рет сәтті кірісті. Алайда, Питттің осыған байланысты қуанышы Кариллон шайқасындағы британдықтардың жеңілісі туралы хабармен көлеңкеленді. Жыл соңында Форбс экспедициясы Форт-Дюкесн орнын басып алып, британдықтар бақылауындағы Форт-Питті (кейіннен Питтсбург қаласына айналған) салуға кірісті. Бұл соғыстың басты себебі болған Огайо аймағына британдықтардың бақылауын жүзеге асырды. Еуропада Брансуик әскерлерінің жылдық нәтижесі әртүрлі болды. Брансуик Рейнді кесіп өтті, бірақ қоршауға түсу қаупінен кері шегіп, Крефельд шайқасындағы жеңісімен Ганноверге француз әскерлерінің ықтимал шабуылын тоқтатты. Жыл Германиядағы тоқыраумен аяқталды. Питт 1758 жылы теңіз шабуылдарын жалғастырды, бірақ біріншісінің сәттілігі шектеулі болды, ал екіншісі Сент-Каст шайқасындағы сәтсіздікпен аяқталды, және басқа шабуылдар жоспарланбады. Оның орнына әскерлер мен кемелер француздық Батыс Индиясына жоспарланған экспедицияның бір бөлігі ретінде пайдаланылатын болды. Амфибиялық шабуылдар схемасы Питттің соғыс кезіндегі саясатының жалғыз сәтсіздікке ұшыраған бөлігі болды, бірақ ол француз әскерлерін жағалауды қорғау қызметіне бағындырып, неміс майданындағы қысымды уақытша жеңілдетуге көмектесті.

In 1758 Pitt began to put into practice a new strategy to win the Seven Years' War, which would involve tying down large numbers of French troops and resources in Germany, while Britain used its naval supremacy to launch expeditions to capture French forces around the globe. Following the capture of Emden he ordered the dispatch of the first British troops to the European continent under the Duke of Marlborough, who joined Brunswick's army. This was a dramatic reversal of his previous position, as he had recently been strongly opposed to any such commitment. Pitt had been lobbied by an American merchant Thomas Cumming to launch an expedition against the French trading settlements in West Africa. In April 1758 British forces captured the ill defended fort of Saint Louis in Senegal. The mission was so lucrative that Pitt sent out further expeditions to capture Gorée and Gambia later in the year. He also drew up plans to attack French islands in the Caribbean the following year at the suggestion of a Jamaican sugar planter William Beckford. In North America, a second British attempt to capture Louisbourg succeeded. However, Pitt's pleasure over this was tempered by the subsequent news of a significant British defeat at the Battle of Carillon. Toward the end of the year the Forbes Expedition seized the site of Fort Duquesne and began constructing the British controlled Fort Pitt (which later grew into the city of Pittsburgh). This gave the British control of the Ohio Country, which had been the principal cause of the war. In Europe, Brunswick's forces enjoyed a mixed year. Brunswick had crossed the Rhine, but faced with being cut off he had retreated and blocked any potential French move towards Hanover with his victory at the Battle of Krefeld. The year ended with something approaching a stalemate in Germany. Pitt had continued his naval descents during 1758, but the first had enjoyed only limited success and the second ended with near disaster at the Battle of St Cast and no further descents were planned. Instead the troops and ships would be used as part of the coming expedition to the French West Indies. The scheme of amphibious raids was the only one of Pitt's policies during the war that was broadly a failure, although it did help briefly relieve pressure on the German front by tying down French troops on coastal protection service.

Annus Mirabilis (жақсы жылқы)

Францияда билікке жаңадан келген герцог де Шоизель 1759 жылы қарсыластарының стратегиялары арасындағы бәсекеге мүмкіндік жасады. Питт француз күштерін Германияда бағып тұрып, Францияның колонияларына шабуыл жасауды жалғастыруды көздеді. Шоизель колониялардағы шабуылдарды тойтарып, Еуропада толық жеңіске қол жеткізуді үміттенеді. Питттің бүкіл әлемдегі соғысы көбінесе сәтті аяқталды. Британдықтардың Мартиникаға жасаған шабуылы сәтсіз болса, олар көп ұзамай Гваделупаны басып алды. Үндістанда француздардың Мадрасты басып алуға жасаған тырысы қайтарылды. Солтүстік Америкада британ әскерлері Францияның Канадалық өзегіне жақындады. Джеймс Вулф басқаратын британдық күштер Квебекті басып алу мақсатымен Сент-Лоуренс өзенімен жоғары көтерілді. Монморенси шарлауығындағы француз қорғанысын бұзуға алғашқы әрекеттері сәтсіз аяқталғаннан кейін, Вулф кейіннен әскерін қаланың батысында жеңіске жеткізіп, британдықтардың Квебекті басып алуына жағдай жасады. Шоизель Францияның Британияны басып алып, осылайша Британияны соғыстан шығарып, Франциядан тартып алған колонияларын қайтаруға мәжбүр ететін шабуылына үлкен үміт арнады. Питт өздерінің экспедицияларына жіберу үшін үй аралдарындағы әскерлерді қысқартып, Британияны нашар даярланған жасақтардың күзетіне қалдырды, бұл француздарға жеткілікті күшпен қонуға мүмкіндік берді. Француздар ірі шабуылдық күш құрды. Алайда Лагос және Киберон шығанағындағы француз теңіз күштерінің жеңілісі Шоизельді басып алу жоспарларынан бас тартуға мәжбүр етті. Францияның тағы бір үлкен үміті, олардың әскерлері Германиядағы алға басу арқылы Ганноверді басып алуы мүмкін еді, бірақ бұл Minden шайқасында сәтсіз аяқталды. Ұлыбритания жылды өзі қатысқан барлық операциялар театрында жеңіспен аяқтады, және осыған Питт лайық деп есептелді.

176061

Ұлыбритания 1760 жылы Монреальді басып алып, Канаданы жаулап алды, бұл Солтүстік Америкадағы соғысты тиімді түрде аяқтады. Питттің билігі енді ең жоғары деңгейге жетті, бірақ көп ұзамай қауіп төнді. 1760 жылдың қазанында Георг II қайтыс болғанда ішкі саяси жағдай күрт өзгерді. Оның орнын немересі III Георг иеленді, ол бұрын Питтті одақтас санаған, бірақ Питттің Ньюкаслмен одақтасуына және Георгқа қарсы болған Германияға британдық әскерін кіргізу қажеттігін қабылдауына ашуланған еді. Жаңа король өзінің сүйікті лорды Бутты Солтүстік хатшы лауазымына тағайындау үшін белсенді жұмыс істеді. Бут Германиядан кетуді және Франциямен соғысты көбінесе теңізде және колонияларда жүргізуді қолдады. Питттің Белл-Айлды басып алу жоспары 1761 жылдың сәуірінде іске асырылды және ол қоршаудан кейін алынды. Бұл француздың беделін одан әрі төмендетті, өйткені бұл Францияның материктік бөлігінің алғаш рет басып алынуы болды. Питт енді Франциядан шарттар ұсынуын күтті, бірақ қажет болса, ұзақ соғысқа дайын болды. Елшілер алмасылды, бірақ екі тарап та келісімге келе алмады. Питттің француздарға Ньюфаундлендтің бір бөлігін беруден бас тартуы бейбіт келісімге ең үлкен тосқауел болды, себебі Питт оларға сонда үлес беруден гөрі оң қолынан айырылуды жөн көретінін мәлімдеді, ал кейін Ньюфаундлендке қарағанда Лондон мұнарасынан бас тартуға дайын екенін айтты. Ол кезде Ньюфаундленд үлкен экономикалық және стратегиялық маңызға ие болды, өйткені онда кең ауқымды балық шаруашылығы дамыған еді. 1761 жылы Германиядағы соғыс жалғасты, француздар тағы да Брауншвейкті жеңіп, Ганноверді басып алуға тырысты, бірақ Виллингхаузен шайқасында жеңілді. Питт Брауншвейкпен бірге британдық әскерлердің санын едәуір арттырды, сондай-ақ Батыс Үндістандағы жаңа аумақтарды жаулап алуды жоспарлады. Ол француздарды лайықты бейбіт келісімге келуге мәжбүр етеді деп үміттенді.

Париж шарты

1763 жылғы ақпанда жасалған бейбітшілік шартының алғышарттарына ол наразылық танытты, себебі ол шарттардың елге жеткен табыстарға лайық емес деп есептеді. Өткен жылдың желтоқсан айында шарты парламентте талқыланғанда, қатты подаградан зардап шеккенімен, ол палатаға жеткізілді және үш сағатқа созылған, ауырудың ұстамаларынан бірнеше рет үзілген сөйлесуінде, оның түрлі талаптарына қарсы күшті наразылық білдірді. Осы талаптарға қант аралдарының қайтарылуы (бірақ Ұлыбритания Доминиканы өзінде қалдырды); Батыс Африкадағы сауда бекеттері (Боскавеннің жеңісімен алынған); Пондичерри (Францияның Үнді колониясы); және Ньюфаундлендте балық аулау құқықтары кірді. Питттің қарсылығы екі негізгі мәселеге байланысты болды: Францияға теңізде қайтадан күшті болуға мүмкіндік берілді, ал Пруссияның Фридрихіне қиянат жасалды. Питт бұл міндеттің жартылай орындалғанын және француздық күшті толығымен жоятын соғыстың бір жылын талап етті деп сенді. Питт бұрыннан-ақ аяқталмаған жаңа жаулаулардың жоспарларын жасаған болатын. Ньюкасл, керісінше, бейбітшілікке ұмтылды, бірақ Германиядағы соғыс ар-намысқа лайықты және қанағаттанарлық аяқталса ғана (Бют ұсынғандай, Ұлыбританияның кенеттен бас тартуынан гөрі). Алайда, Ньюкасл мен Питттің біріккен қарсылығы шартының Парламенттің екі палатасында да қабылдануына кедергі келтіре алмады. Бірақ бейбітшілікке қол жеткізудің маңызды себептері болды: Ұлттық қарыз 1755 жылы 74,5 миллион фунт стерлингтен 1763 жылы, бейбітшілік жылы 133,25 миллион фунт стерлингке дейін өсті. Осы қарызды төлеу қажеттілігі және Канададағы француздық қауіптің болмауы, кейінгі Америка Тәуелсіздік соғысының маңызды себептері болды. Осы күш-жігердің осылай ауыр болуына себеп оның парламентте сирек қатысуымен түсіндірілуі мүмкін, сондай-ақ оның кейінгі әрекеттерінде түсіндіріле алмайтын көптеген жайттарға да себеп болуы мүмкін. 1763 жылы ол өзінің қайнағасы Джордж Гренвиллдің енгізген сидрге салынатын танылмаған салыққа қарсы сөйледі, және оның қарсылығы, палатада сәтсіз болғанымен, елде оның танымалдығын сақтауға көмектесті, себебі ел акцизді және онымен байланысты барлық нәрсені шын жүректен жек көретін. Келесі жылы Джон Уилкс ісіне байланысты жалпы жарлықтар мәселесі көтерілгенде, Питт олардың заңсыздығын қатаң түрде қорғады, осылайша Парламенттің құқықтары мен баспасөз бостандығын бірдей қорғады. 1765 жылы ол мемлекеттік істерге мүлдем қабілетсіз болған сияқты. Келесі жылы ол Рокингем үкіметінің мөртаңбалық актіні жою туралы ұсынысын күшпен қолдады, оның колонияларға салық салу конституцияға қайшы екенін дәлелдеді. Осылайша ол колонистердің талабын принцип бойынша қолдады, ал онымен әрекет еткендердің көпшілігі тиімділік тұрғысынан апатты салық салу схемасына қарсы тұрумен ғана қанағаттанды. Мөртаңбалық актінің (1766) күшін жою, шын мәнінде, американдық жиналыстарды айыптаған және британдық парламенттің колонияларға "барлық жағдайларда" билігін жариялаған басқа бір заңмен бірге pari passu қабылданды. Осылайша, Төменгі палата Питт ұсынған принципті ең ресми түрде жоққа шығарды. Оның колонистердің қарсылығын мақұлдаған сөздері ерекше батыл болды, және, мүмкін, оны өзі ғана осы уақытта талқылау бостандығы толыққанды берілмеген кезде жазасыз айтуға батылдық танытқан болар. Питт кеңседен көп уақыт өтпеген соң, оған қайта оралуға шақырулар түсті, және шақырулар бірнеше рет қайталанды. Оған 1763 жылы, сондай-ақ 1765 жылы мамыр және маусым айларында сәтсіз ұсыныстар жасалды - мамыр айында келіссөз жүргізуші корольдің інісі, Камберленд герцогы, Питттің Кенттегі Хейс резиденциясына жеке келді. Оның Маркиз Рокингемнің қысқа мерзімді үкіметіне кез келген уақытта өз шарттарымен қосылуға мүмкіндігі болғаны белгілі, және ол осы министрмен келісімге келуден бас тартқаны үшін оның қоғамдық өміріндегі кез келген қадамынан гөрі көбірек айыпталды.

To the preliminaries of the peace concluded in February 1763 he offered an indignant resistance, considering the terms quite inadequate to the successes that had been gained by the country. When the treaty was discussed in parliament in December of the previous year, though suffering from a severe attack of gout, he was carried down to the House, and in a speech of three hours' duration, interrupted more than once by paroxysms of pain, he strongly protested against its various conditions. These conditions included the return of the sugar islands (but Britain retained Dominica); trading stations in West Africa (won by Boscawen); Pondicherry (France's Indian colony); and fishing rights in Newfoundland. Pitt's opposition arose through two heads: France had been given the means to become once more formidable at sea, whilst Frederick of Prussia had been betrayed. Pitt believed that the task had been left half finished and called for a final year of war which would crush French power for good. Pitt had long held plans for further conquests which had been uncompleted. Newcastle, by contrast, sought peace but only if the war in Germany could be brought to an honourable and satisfactory conclusion (rather than Britain suddenly bailing out of it as Bute proposed). However the combined opposition of Newcastle and Pitt was not enough to prevent the Treaty passing comfortably in both Houses of Parliament. However, there were strong reasons for concluding the peace: the National Debt had increased from £74.5m. in 1755 to £133.25m. in 1763, the year of the peace. The requirement to pay down this debt, and the lack of French threat in Canada, were major movers in the subsequent American War of Independence. The physical cause which rendered this effort so painful probably accounts for the infrequency of his appearances in parliament, as well as for much that is otherwise inexplicable in his subsequent conduct. In 1763 he spoke against the unpopular tax on cider, imposed by his brother in law, George Grenville, and his opposition, though unsuccessful in the House, helped to keep alive his popularity with the country, which cordially hated the excise and all connected with it. When next year the question of general warrants was raised in connexion with the case of John Wilkes, Pitt vigorously maintained their illegality, thus defending at once the privileges of Parliament and the freedom of the press. During 1765 he seems to have been totally incapacitated for public business. In the following year he supported with great power the proposal of the Rockingham administration for the repeal of the Stamp Act, arguing that it was unconstitutional to impose taxes upon the colonies. He thus endorsed the contention of the colonists on the ground of principle, while the majority of those who acted with him contented themselves with resisting the disastrous taxation scheme on the ground of expediency. The Repeal (1766) of the Stamp Act, indeed, was only passed pari passu with another censuring the American assemblies, and declaring the authority of the British parliament over the colonies "in all cases whatsoever". Thus the House of Commons repudiated in the most formal manner the principle Pitt laid down. His language in approval of the resistance of the colonists was unusually bold, and perhaps no one but himself could have employed it with impunity at a time when the freedom of debate was only imperfectly conceded. Pitt had not been long out of office when he was solicited to return to it, and the solicitations were more than once renewed. Unsuccessful overtures were made to him in 1763, and twice in 1765, in May and June—the negotiator in May being the king's uncle, the Duke of Cumberland, who went down in person to Hayes, Pitt's seat in Kent. It is known that he had the opportunity of joining the Marquess of Rockingham's short lived administration at any time on his own terms, and his conduct in declining an arrangement with that minister has been more generally condemned than any other step in his public life.

Көшбасшылық

1767 жылғы Лондон журналында Ұлыбританияның Жеті жылдық соғыстағы табысының себептері ретінде «Питт, Помпадур, Пруссия, Провидения» аталды. Питттің осы үшеумен байланысы оның істеріне лайықты үлес қосуға мүмкіндік берді. Ол таңдаған қолбасшыларына сенімділікпен қарады, тәжірибесіздікке көңіл бөлмеді – «Питттің балаларынан» Гореяны басып алған Кеппел сияқты көптегені отыздан асты. Квебекке шабуылды жүргізу үшін Вольфті таңдауы және оған Ыбырайым биіктіктерінде жеңіспен қаза болуға мүмкіндік беруі оның көрегендігінің нәтижесі болды. Үндістандағы табыстарға қатысы басқа ірі жобалармен салыстырғанда аз болды, бірақ оның парламенттегі жомарт мақтауы Роберт Кливті жігерлендірді, ал күрес аяқталар кездегі күштер оның талмас рухымен күш алды. Питттің ерекше қабілеті – француздердің күштерін және ресурстарын сарқып, континенттегі армияны қаржыландыру болды, осылайша Ұлыбритания Канада және Батыс Индия сияқты маңызды аймақтарға назар аударуға мүмкіндік алды. Клив 1757 жылы Плассиде (1757) Сирадж уд-Даулаға (Бенгалияның соңғы тәуелсіз Навабына) жеңіліс сыйлап, Үндістанды қорғады. Континенттік науқанды Камберленд жүргізді, ол Хастенбекте жеңіліске ұшырады және Клостерзевен келісімінде (1757) бағындыруға мәжбүр болды, содан кейін Фердинанд Брауншвейг, кейіннен Минденде жеңіске жетті. Ұлыбританияның континенттік науқаны екі бағыттан тұрды: біріншісі, Фридрих Ұлы сияқты одақтастарға көмек көрсету, екіншісі, француз ресурстарын отаршылдық соғыстан аудару және Ганноверді қорғау (сол кезде Англия корольдерінің иелігі). Питт – ағылшын тарихындағы маңызды империалист. Ол елдің кеңеюіне жетекшілік етті және империяның басталуы оның есімімен байланысты. Егер Питт Фридрихке жыл сайын 700,000 фунт стерлинг көмек бермесе және Францияға қарсы Батыс Германияны қорғау міндетінен босатпаса, Жеті жылдық соғыс отыз жылдық соғысқа ұласуы мүмкін еді. Осы саясаттың арқасында Питт «Рейн жағалауында Канаданы жеңіп алдым» деп мақтанды. Сол кездегі пікірлер, әрине, Питттің шебер дипломатиясының нәтижесінде елге келген ұзақ мерзімді пайданы бағалай алмады. Көптеген қымбат экспедициялар тек даңқ әкелді деп ұзақтан бері айтылып келеді. Рошфор сияқты жерлерге жасалған шабуылдар «алтын гинеймен терезелерді сындыру» деп сипатталды. Англияның тікелей қарызы болған жалғыз тұрақты иелік – Канадалық доминион болды. Бірақ Үнді империясының жеңіске жетуіне қатысты жоспар оның кезінде жасалмағанын, бірақ оның басқару кезінде аяқталғанын мойндаған жөн. Материалдық байлық, әрине, жалғыз нақты және тұрақты нәтиже емес. Бір жауды жеңу провинцияны басып алудан артық пайда келтіруі мүмкін. Канаданы жоғалту Франция үшін көптеген апаттардың бірі ғана болды, оның ішінде Лагоста Боскавеннің және Куиберон шығанағында Хоуктың теңіздегі жеңістері де бар. Мұндай жеңілістер Еуропа мен әлемнің болашағына радикалды түрде әсер етті. Шығыста және батыстағы ең құнды отарларын жоғалтқан және континентте жеңілген Францияның қаралымы тарихта жаңа дәуірдің басталуын білдірді. Питттің жеңіске жету саясаты Франциядағы монархияның өмірлік күшіне айналған әскери беделін жойды және осылайша француз революциясына ақырындап әкелген факторлардың бірі болды. Ол Францияны Еуропа кеңестеріндегі көшбасшылықтан айырды және континенттік саясаттың барлық бағытына әсер етті. Міне, осы кең ауқымды нәтижелер, қаншалықты құнды болмасын, бір ғана колонияны иеленуден гөрі Питттің Англияның сыртқы саясатын басқарған ең күшті министр ретінде танылуына себеп болды.

The London Magazine of 1767 offered "Pitt, Pompadour, Prussia, Providence" as the reasons for Britain's success in the Seven Years' War. Pitt's relation to all three was such as to entitle him to a large share in the credit of their deeds. He inspired trust in his chosen commanders by his indifference to rules of seniority—several of "Pitt's boys", like Keppel, captor of Gorée, were in their thirties—and by his clear orders. It was his discernment that selected Wolfe to lead the attack on Quebec, and gave him the opportunity of dying a victor on the heights of Abraham. He had personally less to do with the successes in India than with the other great enterprises that shed an undying lustre on his administration; but his generous praise in parliament encouraged Robert Clive, and the forces that acted at the close of the struggle were animated by his indomitable spirit. Pitt's particular genius was to finance an army on the continent to drain French men and resources so that Britain might concentrate on what he held to be the vital spheres: Canada and the West Indies; whilst Clive successfully defeated Siraj ud Daulah, (the last independent Nawab of Bengal) at Plassey (1757), securing India. The Continental campaign was carried on by Cumberland, defeated at Hastenbeck and forced to surrender at Convention of Klosterzeven (1757) and thereafter by Ferdinand of Brunswick, later victor at Minden; Britain's Continental campaign had two major strands, firstly subsidising allies, particularly Frederick the Great, and second, financing an army to divert French resources from the colonial war and to also defend Hanover (which was the territory of the Kings of England at this time)

Pitt, was a leading Imperialist in English history. He was the directing mind in the expansion of his country, and with him the beginning of empire is rightly associated. The Seven Years' War might well, moreover, have been another Thirty Years' War if Pitt had not furnished Frederick with an annual subsidy of £700,000, and in addition relieved him of the task of defending western Germany against France: this was the policy that allowed Pitt to boast of having "won Canada on the banks of the Rhine". Contemporary opinion was, of course, incompetent to estimate the permanent results gained for the country by the brilliant foreign policy of Pitt. It has long been generally agreed that by several of his most costly expeditions nothing was really won but glory: the policy of diversionary attacks on places like Rochefort was memorably described as 'breaking windows with gold guineas'. It has even been said that the only permanent acquisition that England owed directly to him was her Canadian dominion; and, strictly speaking, this is true, it being admitted that the campaign by which the Indian empire was virtually won was not planned by him, though brought to a successful issue during his ministry. But material aggrandisement, though the only tangible, was not the only real or lasting effect of a war policy. More could be gained by crushing a formidable rival than by conquering a province. The loss of her Canadian possessions was only one of a series of disasters suffered by France, which included the victories at sea of Boscawen at Lagos and Hawke at Quiberon Bay. Such defeats radically affected the future of Europe and the world. Deprived of her most valuable colonies both in the East and in the West, and thoroughly defeated on the continent, France's humiliation was the beginning of a new epoch in history. The victorious policy of Pitt destroyed the military prestige which repeated experience has shown to be in France as in no other country the very life of monarchy, and thus was not the least of the influences that slowly brought about the French Revolution. It effectually deprived France of the lead in the councils of Europe which she had hitherto arrogated to herself, and so affected the whole course of continental politics. It is such far reaching results as these, and not the mere acquisition of a single colony, however valuable, that constitute Pitt's claim to be considered as the most powerful minister that ever guided the foreign policy of England.

Отставка

Георг II 1760 жылдың 25 қазанында қайтыс болды, оның орнын немересі Георг III иеленді. Жаңа король саясатты жеке тұрғысынан қарастыруға бейім болды және «Питтің жүрегі қараңғы» деген сенімге тәрбиеленді. Жаңа корольдің Лорд Бьют басқаратын кеңесшілері болды. Бьют көп ұзамай Солтүстік хатшы ретінде кабинетке қосылды, ал Питт пен ол бірқатар мәселе бойынша тез арада келіспеушілікке түсті. 1761 жылы Питт өзінің агенттерінен Франция мен Испания Бурбондарының құпия отбасылық келісімі туралы хабар алды, онда олар Ұлыбританияға қарсы шабуылдық одаққа келісті. Испания Ұлыбританияның Францияға қарсы жеңістері оларды тым күшті етіп қалдырғаны және Испанияның өзінің империясына ұзақ мерзімді қауіп төндіретініне алаңдады. Олар британдықтардың жаһандық соғыста әлсірегенін және Ямайка сияқты британдық иеліктерді басып алуға тырысуы мүмкін деп ойлады. Құпия келісімде, егер 1762 жылдың 1 мамырына дейін Ұлыбритания мен Франция соғыста болса, Испания француз жағынан соғысқа қосылатыны айтылды. Питт Испанияның теңіз күштеріне және оның колонияларына қарсы алдын ала соққы беруді ұсынды, Испанияның жылдық Манила галеонын қауіпсіз портына жеткізуіне жол бермеу үшін жылдамдыққа баса назар аударуды қалады. Бьют пен Ньюкасл мұндай қадамды қолдаудан бас тартты, сондай-ақ Темплден басқа кабинет мүшелерінің барлығы, бұл Ұлыбританияны Испанияға қарсы агрессор етіп көрсетеді және басқа бейтарап елдерді Ұлыбританияға қарсы соғыс жариялауға итермелейді деп сенді. Питт маңызды мәселе бойынша оның кеңесі қабылданбаған кабинеттен кетуден басқа жолы жоқ деп есептеді және отставкаға кетті. Оның көптеген кабинет әріптестері оның үстемдігі мен танымалдылығы Конституцияға қауіп төндіреді деп ойлағандықтан, оның кетуін құптады. Питттің күйеу баласы Джордж Гренвиллге үкіметте маңызды рөл берілді, бұл Питтті ашуландырды, өйткені Гренвилл оның орнына отставкаға кететін деп ойлаған. Питт Гренвиллдің әрекетін сатқындық деп қарады және олардың арасында бірнеше жыл бойы антагонизм болды. 1761 жылдың қазанында Питттің отставкасынан кейін король Питтке патшалық инаят белгісін қабылдауға шақырды. Осыған сәйкес, ол жылына 3000 фунт пенсия алды, ал оның әйелі леди Хестер Гренвилл өз құқығымен Чатхэм баронессасы атанды, бірақ Питт өзі үшін атақ алудан бас тартты. Питт корольге үкіметке тікелей қарсылық білдірмейтініне сендірді. Оның зейнеткерлікке шыққаннан кейінгі мінез-құлқы Эдмунд Берк атап өткендей, «оның мінезіне мөр басылған» шамалаушылық пен мүсіліктікпен ерекшеленді. Ол кабинетті бастамашылыққа шақырып, Испаниямен соғыс болмай қалмайтынын білді, бірақ ол осы жағдайды «дау-жанжал мен айыптауларға» пайдаланудан бас тартты және соғысты жүргізу үшін үкіметтің шараларын қолдады. Марлборо мұрасынан ұқсас күтпеген пайда алғаннан кейін жиырма жыл өткен соң, Сэр Уильям Пинсент, Бт., Сомерсет баронеті, оған жеке өзі мүлдем беймәлім болған, оған өзінің барлық мүлкін қалдырды, оның саяси мансабын мақұлдағандығының куәлігі ретінде жылына үш мыңға жуық сомада.

George II died on 25 October 1760, and was succeeded by his grandson, George III. The new king was inclined to view politics in personal terms and taught to believe that "Pitt had the blackest of hearts". The new king had counsellors of his own, led by Lord Bute. Bute soon joined the cabinet as a Northern Secretary and Pitt and he were quickly in dispute over a number of issues. In 1761 Pitt had received information from his agents about a secret Bourbon Family Compact by which the Bourbons of France and Spain bound themselves in an offensive alliance against Britain. Spain was concerned that Britain's victories over France had left them too powerful, and were a threat in the long term to Spain's own empire. Equally they may have believed that the British had become overstretched by fighting a global war and decided to try to seize British possessions such as Jamaica. A secret convention pledged that if Britain and France were still at war by 1 May 1762, Spain would enter the war on the French side. Pitt urged that such a clear threat should be met by a pre emptive strike against Spain's navy and her colonies—with emphasis on speed to prevent Spain bringing the annual Manila galleon safely to harbour. Bute and Newcastle refused to support such a move, as did the entire cabinet except Temple, believing it would make Britain look the aggressor against Spain potentially provoking other neutral nations to declare war on Britain. Pitt believed he had no choice but to leave a cabinet in which his advice on a vital question had been rejected and presented his resignation. Many of his cabinet colleagues secretly welcomed his departure as they believed his dominance and popularity were a threat to the Constitution. Pitt's brother in law George Grenville was given a major role in government, angering Pitt who felt Grenville should have resigned with him. Pitt regarded Grenville's action as a betrayal and there was hostility between them for several years. After Pitt's resignation in October 1761, the King urged Pitt to accept a mark of royal favour. Accordingly, he obtained a pension of £3000 a year and his wife, Lady Hester Grenville was created Baroness Chatham in her own right—although Pitt refused to accept a title himself. Pitt assured the King that he would not go into direct opposition against the government. His conduct after his retirement was distinguished by a moderation and disinterestedness which, as Edmund Burke remarked, "set a seal upon his character". The war with Spain, in which he had urged the cabinet to take the initiative, proved inevitable; but he scorned to use the occasion for "altercation and recrimination", and spoke in support of the government measures for carrying on the war. Twenty years after he had received a similar windfall from the Marlborough legacy, Sir William Pynsent, Bt., a Somerset baronet to whom he was personally quite unknown, left him his entire estate, worth about three thousand a year, in testimony of approval of his political career.

Чатем қызметі

1766 жылдың шілдесінде Рокингем қызметтен босатылды, ал Питтке патша өзінің таңдауы бойынша үкімет құру міндеті жүктелді. Оның «адамдар емес, істер» қағидасы, ол «барлық партиялық араздықтарды жою арқылы» қызмет етуді ұсынған патшаға ұнады. Питт американдық мәселелерді реттеу үшін Чарльз Тауншендті Қаржы министрі, ал Шелбернді Сыртқы істер министрі етіп тағайындады. Питт Лорд Приви-Мөрінің лауазымын таңдады, бұл оның Лордтар палатасына көтерілуін қажет етті, және 4 тамызда Кент графтығында Чатем графы, ал Сомерсет графтығында Бертон Пинсент виконты Питт атанды. Питттің жұртқа қабылдануына денсаулығының нашарлауы және аз жауапкершілік қажетті лауазымға ұмтылуы ықпал еткені мүмкін, бірақ «үлкен қарапайым азамат» көпшілік қолдауын жоғалтты. Мысалы, оның билікке келуі күтілуде болғандықтан, Лондон қаласында тойға дайындық жүргізілді және оқиғаны тойлау үшін жалпы жарықтандыру жоспарланды, бірақ ол Чатем графы атанғандығы белгілі болған соң той дереу тоқтатылды. Эдмунд Берк басқаруды «дақтанған және теңсіз» деп сипаттап, оны «патриоттар мен сарайлықтар, корольдің достары мен республикашылар; вигтер мен торилер – шынымен де қызықты көрініс, бірақ оған тиюге қауіпті және тұруға сенімсіз» деді. Үкімет алдындағы мәселелерге Франция мен Испанияның Париж шартын сақтауы, американдық отаршылар мен ана ел арасындағы шиеленіс және Шығыс Үндістан компаниясының мәртебесі кірді. Жаңа министрліктің алғашқы қадамдарының бірі – 1766 жылғы ерекше жаман егістен туындаған ашаршылықты болдырмау үшін астыққа эмбарго салу болды. Бұл шараға қарсылық күшті болды, және Лорд Чатем оны қолдау үшін Лордтар палатасындағы алғашқы сөйлеуін жасады. Бұл оның үкіметі ұсынған және оның жеке қызығушылығын тудырған жалғыз шара болып шықты. 1767 жылы Чарльз Тауншенд, Қаржы министрі, американдық отаршыларда шай, қағаз және басқа тауарларға салықтар енгізді. Салықтар Чатеммен кеңеспей және мүмкін, оның қалауына қарсы қойылды. Олар американдық отаршыларға жағымсыз болды. Чатемнің назары Үндістан мәселелерінің маңыздылығына аударылды, және оның хаттарында Шығыс Үндістан компаниясының көп бөлігін монархияға берудің кең ауқымды жоспарын ойластырғанына куәліктер бар. Дегенмен, ол өзінің өкілеттігінің басым бөлігінде дене және психикалық тұрғыдан қабілетсіз болды. Чатем өзінің әріптестерінің ешқайсысын көре алмады, бірақ олар онымен кездесу үшін қайта-қайта және шұғыл түрде сұраныс жасады, тіпті патшаның жеке кездесу ұсынысы да құрметпен қабылданбады. Оның подаграсы жақсарған сияқты болса да, ол жаңадан психикалық бұзылысқа ұшырады, ол есінен адасуға жақын болды. Чатемнің басшылықтың болмауы саясаттың біртұтас болмауына әкелді. Чатем өзінің одақтастары Амхерст пен Шелбернді лауазымдарынан босатып, содан кейін 1768 жылдың қазан айында денсаулығының нашарлауына байланысты өзінің отставкасын берді, басшылықты оның бірінші қазынашылық лорды Графтонға қалдырды.

In July 1766 Rockingham was dismissed, and Pitt was entrusted by the King with the task of forming a government entirely of his own selection. His principle, "measures not men", appealed to the King whom he proposed to serve by "destroying all party distinctions". Pitt made appointments based not on connections but on merit, such as Charles Townshend to the Exchequer and Shelburne as Secretary of State, to order American affairs. Pitt chose for himself the office of Lord Privy Seal, which required his elevation to the House of Lords, and on 4 August he became Earl of Chatham in the county of Kent and Viscount Pitt of Burton Pynsent in the county of Somerset. Pitt's decision to accept a peerage was likely influenced by his declining health and desire for a less demanding role, but the "great commoner" lost a great deal of public support. For example, in view of his probable accession to power, preparations were made in the City of London for a banquet and a general illumination to celebrate the event, but the celebration was at once countermanded when it was known that he had become Earl of Chatham. Edmund Burke described the administration as "chequered and speckled", and spoke of it as "patriots and courtiers, King's friends and republicans; Whigs and Tories indeed a very curious show, but utterly unsafe to touch and unsure to stand on". The problems facing the government included the observance of the Treaty of Paris by France and Spain, tension between American colonists and the mother country, and the status of the East India Company. One of the new ministry's earliest acts was to lay an embargo upon corn, which was thought necessary in order to prevent a dearth resulting from the unprecedented bad harvest of 1766. The measure was strongly opposed, and Lord Chatham delivered his first speech in the House of Lords in support of it. It proved to be almost the only measure introduced by his government in which he personally interested himself. In 1767, Charles Townshend, the Chancellor of the Exchequer, enacted duties in the American colonies on tea, paper, and other goods. The taxes were created without the consultation of Chatham and possibly against his wishes. They proved offensive to the American colonists. Chatham's attention had been directed to the growing importance of the affairs of India, and there is evidence in his correspondence that he was meditating a comprehensive scheme for transferring much of the power of the East India Company to the crown. Yet he was incapacitated physically and mentally during nearly his entire tenure of office. Chatham rarely saw any of his colleagues though they repeatedly and urgently pressed for interviews with him, and even an offer from the King to visit him in person was respectfully declined. While his gout seemed to improve, he was newly afflicted with mental alienation bordering on insanity. Chatham's lack of leadership resulted in an incohesive set of policies. Chatham dismissed his allies Amherst and Shelburne from their posts, and then in October 1768 he tendered his own resignation on the grounds of poor health, leaving the leadership to Grafton, his First Lord of the Treasury.

Кейінгі өмірі

Кетуінен кейін көп ұзамай, алқалы аурудың қайталануы Чатхэмді ұзақ жылдар бойы күйіндірген психикалық аурудан құтқартты. Ол екі жарым жылға жуық уақыттан кейін, 1769 жылдың шілдесінде патшалық қабылдауда қайтадан көзге түсті. Дегенмен, ол Лордтар палатасындағы өзінің орнына 1770 жылы ғана қайта оралды.

Фолклендтер дағдарысы

Сол жылы Ұлыбритания мен Испания Фолкленд аралдары дағдарысына қатысып, соғысқа жуды, Питт Мадрид пен Парижбен қатал тұруды ынталы түрде қолдады (Франция Корсиканы басып алған бұрынғы Корсика дағдарысы кезіндегідей) және бұл мәселе бойынша бірнеше сөз сөйлеп, халықтың пікірін қозғады. Лорд Норттың үкіметі осының нәтижесінде қатаң позицияға көшті, теңіз күштерін дайындап, Испанияны мойынсынуға мәжбүр етті. Кейбіреулер бұл мәселенің Нортты қызметтен шеттетуге және Питтті премьер-министр етіп қайта тағайындауға жеткілікті дейтін болды, бірақ соңғы нәтиже Норттың беделін нығайтты, ол дағдарысты шешудегі қатаңдығы үшін мақтау алды және үкіметті өзінің жақтастарымен толықтыра алды. Норт келесі он жыл бойы саясатта үстемдік құрып, 1782 жылға дейін елді басқарды.

Америка Тәуелсіздік соғысы

Чатэм Америка колонияларымен күшейіп келе жатқан қақтығыста келісімге келуге тырысты. Америкадағы жағдайдың ауырлығын түсінген Чатэм, "халық үшін шын ниетпен" және "орманның нәзік құстарына зорлық-зомбылықтың қорқынышын сыйлаймын" деп мәлімдеді. Оның ұстанымы 1774 жылы Парламент билігінің мәселесіне толыққанды берілуден 1775 жылы келісу формуласын іздеуге ауысты. Ол "Уақытша заң" ұсынды, ол колониялық талаптарды қанағаттандырумен қатар Парламенттік егемендіктің жоғары билігін сақтайтын. Лордтар 1775 жылдың 1 ақпанында оның ұсынысын қабылдамады. Америкаға қатысты Чатэмнің ескертулері назарға алынбады. Оның батыл, құлшыныспен айтылған, терең ойластырылған, негізгі бостандықтарды беруге бағытталған күш-жігері – келісімсіз салық салуға қарсылық, тәуелсіз судьялар, қазылар алқасымен сот, сондай-ақ Америка Континенттік Конгресін мойындау – оның әріптестерінің мақтанғаны мен бейжайлығына соқты. Соғыс басталғаннан кейін ол Американы бағындыру мүмкін емес деп ескертті. Осы ұстанымының арқасында Питт американдық отаршылар арасында зор құрметке ие болды. Тарихшы Клинтон Росситердің сөзіне қарағанда, бұл құрметке жақын тұру идолотрияға дейін жетті:

Отарлық кезеңнің соңғы онжылдығында қоғамдық ізгілік адамының идеалы Уильям Питт тұлғасында көрініс тапты. Бұл ең асыл Уигтің табынуы, "Англияның данышпандығы және оның дәуірінің кометасы" кем дегенде бес жыл бұрын мөртабан туралы заңға дейін идолотрияға жақындаған. "Англияның ұлы адамдарының" ең ұлысы, римдіктердің соңғы және ең асыл өкілі, ізгілік, даналық, патриотизм, бостандық және ұстамдылықтың символы саналды. Питт, "мақтанышпен және өлмейтін", "Американың қорғаушысы", отарлардың құдайы болды. Массачусетс штатының Бристоль округіндегі Бостандық Ұлы оған ағылшын бостандығымен теңестірудің ең жоғары құрметін көрсетті: "Біздің тостымыз жалпы алғанда – Magna Charta, Британдық Конституция, ПИТТ және Бостандық мәңгілік болсын!"

Өлім

Питттің қазір дерлік жеке қолдаушылары қалмады, мұның басты себебі – Рокингем партиясымен одақ құрмағандықтан жіберген ауыр қателігі еді. Бірақ оның шешендігі бұрынғыдай күшті болды, және оның барлық күші Америкамен болған дау кезіндегі үкімет саясатына қарсы бағытталды, бұл – баршаның қызығушылығын тудырған мәселе еді. Ол Лордтар палатасында соңғы рет 1778 жылғы 7 сәуірде Ричмонд герцогының Америкамен кез келген шартта бейбітшілік орнатуды сұрап, патшаға жолдаған үндеуіне қатысты сөз сөйледі. Францияның жаулық ниеттерін ескере отырып, түрлі партиялар мұндай қадамның қажеттігін түсінді, бірақ Чатем «табиғи жауға» мойын бұйырғандай болатын нәрсені көтере алмады, өйткені оның өмірінің басты мақсаты осы жауды бағындыру болатын. Сондықтан ол ұсынысқа қарсы, күші әлсірегенімен, ұзақ сөйледі. Ричмонд герцогы жауап берген соң, ол қайтадан тұрып, сөйлеуге әрекеттенді, қолын кеудесіне басып, есінен танып құлап түсті. Есінен тану алдында ол: «Мырзалар, үмітсіздіктен жақсы жағдай жоқ; егер біз құлауға тиіс болсақ, онда адамдардай құлайық» деді. Бірақ, Джеймс Харрис депутаты Лорд Нюгенттің оған Чатемнің Лордтар палатасындағы соңғы сөздері: «Егер американдықтар тәуелсіздік үшін күрессе, олар мені қарсыларынан табады» және оның соңғы сөздері (солдат ұлы Джонға айтқаны) «Өліп бара жатқан әкеңді тастап, еліңді қорғауға кет» деген екенін хабарлады. Ол Хейздегі үйіне көшірілді, онда ортаңғы ұлы Уильям оған Гомерден Гектордың өлімі туралы үзіндіні оқып берді. Чатем 1778 жылғы 11 мамырда 69 жасында қайтыс болды. Бастапқыда ол Хейзде жерленгенімен, барлық партиялар ұлттық қайғыны бөлісіп, палата патшаға марқұм мемлекет қайраткерін қоғамдық жерлеумен құрметтеуді сұрап үндеу жолдады. Вестминстер аббаттығындағы жаңа қабірге қоғамдық ескерткіш орнату үшін қаражат бөлінді. Мүсінші Джон Бэкон жасаған ескерткіште Питтің үстінде Британия мен Нептунның мүсіндері, сондай-ақ Ақылдылық, Батылдық, Жер және теңіз жануарының бейнесі бар. Гильдия залында Эдмунд Берктің жазуы оның қала үшін қаншалықты маңызды болғанын көрсетеді: ол «сауданы соғыспен байланыстырып, гүлденуге мүмкіндік берген министр» еді. Жерлеуден кейін көп ұзамай оның орнын басушыларына жылына 4000 фунт көлемінде зейнетақы тағайындау туралы заң қабылданды. Оның үш ұлы мен екі қызы болды, олардың екінші ұлы Уильям 1783 жылы премьер-министр болды.

Pitt had now almost no personal following, mainly owing to the grave mistake he had made in not forming an alliance with the Rockingham party, but his eloquence was as powerful as ever, and all its power was directed against the government policy in the contest with America, which had become the question of all absorbing interest. His last appearance in the House of Lords was on 7 April 1778, on the occasion of the Duke of Richmond's motion for an address praying the king to conclude peace with America on any terms. In view of the hostile demonstrations of France the various parties had come generally to see the necessity of such a measure but Chatham could not brook the thought of a step which implied submission to the "natural enemy" whom it had been the main object of his life to humble, and he declaimed for a considerable time, though with diminished vigour, against the motion. After the Duke of Richmond had replied, he rose again excitedly as if to speak, pressed his hand upon his breast, and fell down in a fit. His last words before he collapsed were: "My Lords, any state is better than despair; if we must fall, let us fall like men." James Harris MP, however, recorded that Lord Nugent had told him that Chatham's last words in the Lords were: "If the Americans defend independence, they shall find me in their way" and that his very last words (spoken to his soldier son John) were: "Leave your dying father, and go to the defence of your country". He was moved to his home at Hayes, where his middle son William read to him Homer's passage about the death of Hector. Chatham died on 11 May 1778, aged 69. Although he was initially buried at Hayes, all parties combined to show their sense of the national loss and the Commons presented an address to the king praying that the deceased statesman might be buried with the honours of a public funeral. A sum was voted for a public monument which was erected over a new grave in Westminster Abbey. The monument, by the sculptor John Bacon, has a figure of Pitt above statues of Britannia and Neptune with figures representing Prudence, Fortitude, the Earth and also a sea creature. In the Guildhall Edmund Burke's inscription summed up what he had meant to the city: he was "the minister by whom commerce was united with and made to flourish by war". Soon after the funeral a bill was passed bestowing a pension of £4,000 a year on his successors in the earldom. He had a family of three sons and two daughters, of whom the second son, William, became Prime Minister in 1783.

Мәдени сілтемелер

Кем дегенде екі Корольдік теңіз күштерінің кемесі HMS Pitt деп аталған.

Өмірбаян

Қара, Джереми. Аға Питт. Кембридж университетінің баспасы, 1992. Браун, Питер Дуглас. Уильям Питт, Чатем графы: Ұлы қарапайым адам. Джордж Аллен және Унвин, 1978. Пирс, Эдвард. Питт Ақсақал: Соғыс адамы (Рандом Хаус, 2010). Пламб, Дж. Х. "Чатэм графы". Тарих бүгін (1952) 2#3 б. 175–180 онлайн. Рувилл, Альберт фон. Уильям Питт, Чатем графы (3 том, 1907) онлайн. Джереми Блэк (1992) ұсынған ескі классикалық еңбек. Шеррард, О. А. Лорд Чатем: Соғыс министрінің қалыптасуы; Питт және Жеті жылдық соғыс; және Америка (3 том, Бодли Хед, 1952–58). Уильямс, Базил. Уильям Питттің өмірі, Чатем графы (2 том, 1915) 1-том онлайн; 2-том онлайн, тегін.

Мамандандырылған зерттеулер

Андерсон, Фред. Соғыстың ошағы: Жеті жылдық соғыс және Британдық Солтүстік Америкадағы империяның тағдыры, 1754–1766. Фабер және Фабер, 2000. Блэк, Джереми, ред., Уолпол дәуіріндегі Ұлыбритания (1984)
Блэк, Джереми. Уолпол дәуіріндегі британдық сыртқы саясат (1985)
Корбет, Джулиан Стаффорд. Англия Жеті жылдық соғыста (2 том. 1907), әскери тарих.
Де Ла Ной, Майкл. "Ешқашан патша болмаған король: Уэльс ханзадасы Фредерик туралы әңгіме". Питер Оуэн, 1996.
Дулл, Джонатан Р. Француз теңіз күштері және Жеті жылдық соғыс. (Небраска университетінің баспасы, 2005).
Леонард, Дик. "Уильям Питт, Чатэм графының бірінші ақсақалы – «Мен осы елді құтқара алатыныма және басқа ешкімнің мұндай мүмкіндігі жоқ екеніне сенімдімін»". Леонард, XVIII ғасырдағы британ премьер-министрлері (Palgrave Macmillan UK, 2011), 129–153.
Маклинн, Фрэнк. 1759: Ұлыбритания әлемнің иесі болған жыл. Пимлико, 2000.
Миддлтон, Ричард. Жеңістің қоңыраулары: Питт-Ньюкасл министрлігі және Жеті жылдық соғыстың жүргізілуі, 1757–1762 (Cambridge UP, 2002).
Питерс, Мари. Питт және халыққа танымалдық: Отаншыл министр және Жеті жылдық соғыс кезіндегі Лондон халқының пікірі (1981) 309 бет.
Робертсон, Чарльз Грант. Ганноверлер тұсындағы Англия (1911). онлайн, 587 бет; саясаттағы күшті ескі классикалық еңбек, 1714–1815 жылдар.
Робертсон, Чарльз. Грант, Чатэм және британдық империя (1948) онлайн.
Роджер, Н. А. М. Океан үстемдігі: Ұлыбританияның теңіз тарихы, 1649–1815. Penguin Books, 2006.
Тренч, Ченвикс Чарльз. Георг II. Allen Lane, 1973.
Тернер, Майкл Дж. Питт кіші: Өмір. Hambledon & London, 2003.
Уильямс, Базиль. "Вигтердің үстемдігі, 1714–1760 (2-ші басылым, 1962) 354–77 беттер, 1756–63 жылдардағы оның рөлі туралы".
Вольф, Юджин Л. Қауіпті орындықтар: Ұлыбританиядағы парламенттік зорлық-зомбылық. Amberley, 2019.
Вудфайн, Филип. Британияның даңқы: Уолпол министрлігі және 1739 жылғы Испаниямен соғыс. Boydell Press, 1998.

Тарихнама

Монкур, Джеймс А. (ред.) Еуропалық тарихи биография зерттеулеріне нұсқаулық: 1450–қазіргі уақыт (4 том, 1992); 4:1629–39