Роберт Уолпол: Ұлыбританияның бірінші премьер-министрі

Кіріспе

Ұлыбританияның премьер-министрі 1721–1742 жылдар аралығында.

Роберт Уолпол, 1-ші Орфорд графы (26 тамыз 1676 – 18 наурыз 1745), 1725 және 1742 жылдар аралығында сэр Роберт Уолпол ретінде танымал, британдық мемлекет қайраткері және Уиг саясаткері болды. Ол Қазынашылықтың бірінші лорды, Казначействоның канцлері және Парламент палатасының басшысы ретінде Ұлыбританияның де-факто бірінші премьер-министрі саналады. Уолполдың үстемдігінің нақты мерзімі, «Робинократия» деп аталған, ғалымдар арасында пікірталас тудырса да, көбінесе 1721–1742 жылдар аралығы қолданылады. Ол Уолполл-Тауншенд министрлігін, сондай-ақ одан кейінгі Уолполл министрлігін басқарды және ең ұзақ қызмет еткен британ премьер-министрі ретінде танылды. У. А. Спек Уолполдың премьер-министр ретінде 20 жылдық үздіксіз қызметін «Британия саяси тарихындағы маңызды жетістіктердің бірі деп санау орынды. Мұның себептері 1720 жылдан кейін саяси жүйені шебер басқаруымен және тәждің қалған билігін Парламенттің өсіп келе жатқан ықпалымен біріктіруімен түсіндіріледі». Уолпол 1701 жылы Парламентке алғаш сайланған және көптеген жоғары лауазымдарды иеленген ақсүйек сыныбынан шыққан. Ол елдік помещик болды және саяси базасын елдің помещиктерінен іздеді. Тарихшы Ф. О’Горман оның Парламенттегі басшылығы «ақылға қонымды және убедительный риторикасымен, адамдардың сезімдері мен ойларын қозғау қабілетімен және, ең бастысы, өзіне деген ерекше сенімімен» сипатталғанын айтады. Хоппит Уолполдың саясаты орташалықты ұстануға бағытталғанын, ол бейбітшілік, салықтарды төмендету және экспортты арттыру үшін жұмыс істегенін, сондай-ақ протестант диссиденттеріне көбірек төзімділік көрсеткенін мәлімдейді. Ол көбінесе жанжалдардан және қарқынды даулардан аулақ болды, өйткені оның орта жолы Уиг және Тори лагерлерінен де модераторларды тартты. Алайда, Оңтүстік теңіз көпіршігі қор нарығындағы дағдарыстан кейін оның Казначейство канцлері қызметіне тағайындалуы Уолполдың саяси одақтастарын қорғауына назар аударды. Кейбір ғалымдар оны Ұлыбритания премьер-министрлерінің қатарында жоғары бағалайды.

Ерте өмір

Уолпол 1676 жылы Норфолк графтығының Хоутон қаласында дүниеге келді. Ол 19 баланың бірі, жергілікті помещиктер мен виг саясаткері Роберт Уолполдың үшінші ұлы және бесінші баласы болды. Ол Касл Райзинг округінен Коммундар палатасында өкілдік етті. Оның әйелі Мэри Бервелл – Саффолк графтығының Рогамнан сэр Джеффри Бервеллдің қызы және мұрагері. Горацио Уолпол, 1-ші барон Уолпол – оның кіші інісі. Бала кезінде Уолпол Норфолк графтығының Массингэм қаласындағы жекеменшік мектепке барып оқыды. Уолпол 1690 жылы Итон колледжіне түсіп, корольдік стипендия алды. Ол 1696 жылдың 2 сәуірінде Итоннан кетіп, сол күні Кембридж университетінің Король колледжіне қабылданды. 1698 жылдың 25 мамырында ол жалғыз қалған ағасы Эдвардтың қайтысынан кейін, әкесіне мұрагер болған отбасылық мүлікті басқаруға көмектесу үшін Кембриджден шығып кетті. Ол дін қызметкері болуды жоспарлаған еді, бірақ енді отбасының ең үлкен баласы болғандықтан, бұл ойдан бас тартты. 1700 жылдың қараша айында әкесі қайтыс болды, ал Роберт Уолпол отбасылық мүлікті мұраға алды. Әкесінің 1700 жылдың 9 маусымында жазған қағазында Норфолк және Саффолк графтықтарындағы отбасылық иеліктердің тоғыз Норфолк және бір Саффолк иелігінен тұратыны көрсетілген.

Бизнес жетістігі

Жас кезінде Уолпол Испания, Кариб теңізі және Оңтүстік Америкамен сауда-саттықты монополияға алған Оңтүстік теңіз компаниясының акцияларын сатып алған. Құлдар, ром және махогань саудасының спекулятивтік нарығы құлдыраған кезде бүкіл Еуропаға әсер еткен қызулық туғызды. Алайда Уолпол төмен бағада сатып алып, жоғары бағада сатқан, мұрагерлік байлығын арттырып, бүгінгідей Хоутон Холл салуға мүмкіндік берді. Жас кезінде сэр Роберт Испания, Кариб теңізі және Оңтүстік Америкамен сауданы монополиялаған «South Seas Co» акцияларын сатып алды. Құлдар, ром және махогань саудасының спекулятивтік нарығы құлаған кезде бүкіл Еуропаға әсер еткен үлкен қызулық туғызды. "Бірақ Уолпол төмен бағада сатып алды, жоғары бағада сатты", - деді Тинтероу. Сол байлық Хоутонды салуға мүмкіндік берді. 1712 жылы Уолпол Шотландия үшін екі жем-шөп келісімшарты мәселесінде сатқындық және сыбайлас жемқорлық жасады деп айыпталды. Ол ақшаның ешқайсысын сақтап қалмағаны дәлелденгенмен, Уолпол «сенімділікті сатқан және жемқорлық жасаған» деп айыпталды. Ол Төменгі палатада импичментке ұшырады және Лордтар палатасы кінәлі деп тапты; ол алты ай бойы Лондон мұнарасында тұтқындалып, Парламенттен қуылды. Мұнарада ол саяси шейіт ретінде қарастырылды және барлық виг басшылары оны зиярат етті. Босатылғаннан кейін Уолпол Харли үкіметіне қарсы анонимді памфлеттер жазып, жариялады және Ричард Стилге саяси памфлеттер жасауға көмектесті. Уолпол 1713 жылы Кингс-Линн округінен қайта сайланды.

СтанхопСандерленд қызметі

1714 жылы Анна патшайым қайтыс болды. 1701 жылғы Елдестіру заңына сәйкес, мұрагерлік құқығынан католиктерді шеттету салдарынан Аннаның орнын оның екінші туысы, Ганновердің курфюрсті Георг I басқарды. Георг I торилерге сенімсіздікпен қарады, олардың оның таққа отыру құқығына қарсы екенін ойлады. Георгтың таққа отырған жылы, 1714 жыл, келесі жарты ғасыр бойы билікте болар вигтердің үстемдігінің басталуын білдірді. Роберт Уолпол жеке кеңесші болып тағайындалды және Шарль Монтегю, Галифакс графы басқаратын кабинеттегі әскери шығындардың төлемшісі лауазымына көтерілді, бірақ іс жүзінде Чарльз Тауншенд, Тауншенд виконты (Уолполдың қайнағасы) және Джеймс Стэнхоп (кейін Стэнхоп графы) басқарды. Уолпол сондай-ақ 1715 жылы бұрынғы тори үкіметінің әрекеттерін тергеу үшін құрылған құпия комитеттің төрағасы болып тағайындалды. Роберт Харли, Оксфорд графы мен Мортимер графы импичментке ұшырады, ал Генри Сент-Джон, Болингброк виконты, сот актісінен зардап шекті. Әкімшіліктің номиналды басшысы Галифакс 1715 жылы қайтыс болды, ал 1716 жылы Уолпол Қазынаның бірінші лорды және Казначейство канцлері болып тағайындалды. Ол 1717 жылы жалақы төлеудегі теріс пайдалануды тергеу үшін құрылған генерал-квартирмейстерлер кеңесінің мүшесі болды. Уолполдың әріптестері, Уэльс ханзадасы (кейін Георг II) тағайындаған, Уильям Пултени, Бат графы, соғыс хатшысы; генерал Ламли; генерал Эрл; және сэр Филип Мидоуз, армия бақылаушысы және король сарайының маршалы болды. Сэр Филип Мидоуз кіші (1757 жылы қайтыс болды) – сэр Филип Мидоуз үлкеннің (1718 жылы қайтыс болды) ұлы – 1698 жылдан 1700 жылға дейін акциз комиссары болды, 1700 жылдың 2 шілдесінде король үйінің маршалы болып тағайындалды және 1700 жылдың 23 желтоқсанында Гэмптон-Кортта Вильгельм III-тің рыцарь атағын алды. Ол Уолполдың досы, королева Каролинаның құрметті қызметкері болды. Аң аударуды ұнататын Уолпол Ричмонд паркінде Ұлы ложаны (Ескі ложаны) салған. Парк рейнджерінің орынбасары және Уолполдың саяси одақтасы сэр Филип Мидоуздың ұлы Филип Мидоуз, Уолпол кеткеннен кейін Ұлы ложада тұрды. Ол мүше болған кабинет көбінесе маңызды мәселелер бойынша бөлініп отырды. Әдетте, Уолпол мен Тауншенд бір жақта, Стэнхоп пен Сандерленд графы Чарльз Спенсер екінші жақта болды. Сыртқы саясат негізгі дау тудырған мәселе болды; Георг I сыртқы істерді Ұлыбританияның емес, өзінің неміс жерлерінің мүдделерін ескере отырып жүргізіп отыр деп есептелді. Алайда Стэнхоп пен Сандерленд фракциясы корольдің қолдауын алды. 1716 жылы Тауншенд Солтүстік хатшысының маңызды лауазымынан алынып, Ирландияның лорд-лейтенанты лауазымына тағайындалды. Тіпті бұл өзгеріс Стэнхоп пен Сандерлендті қанағаттандыра алмады, олар 1717 жылдың сәуір айында Тауншендті лорд-лейтенанттықтан босатуға қол жеткізді. Келесі күні Уолпол «кейбір істерге көз жұмып қарауға болмағандықтан» оппозицияға қосылу үшін кабинеттен кетіп, оппозицияға қосылу арқылы корольді алаңдатуға немесе оның істерін қиындатуға ниеттенбеді. Бұл вигтердің үш жылға созылған бөлінуіне әкеп соқты. Жаңа кабинетте Сандерленд пен Стэнхоп (граф атанған) тиімді басшылар болды. Уолпол бұрынғы бірінші министр Роберт Харлидің импичментіне бұрынғы қолдауын кері қайтарып, 1717 жылдың шілдесінде тори оппозициясымен бірігіп, оны ақтауға қол жеткізді. Уолполдың отставкасынан кейін көп ұзамай король мен Уэльс ханзадасы арасындағы қатыгез отбасылық дау патша отбасын екіге бөлді. Уолпол және үкіметке қарсы болған басқалар саяси жоспарлар жасау үшін Уэльс ханзадасының Лестер Хаусында жиі жиналатын. Уолпол сондай-ақ Уэльс ханзадасының әйелі Каролинаның кеңесшісі және жақын досы болды. 1720 жылы ол Уэльс ханзадасы мен король арасындағы келісімге қол жеткізу арқылы өзінің жағдайын жақсартты. Уолпол төменгі палатада ықпалды тұлға болып қала берді. Ол әсіресе үкіметтің маңызды ұсыныстарының бірі – пэрлік туралы заңға қарсы күресті, ол монархтың жаңа пэрлер құру құқығын шектеуге бағытталған еді. Уолпол 1719 жылы заң жобасын уақытша тоқтатуға қол жеткізді. Уолпол әскери төлемші лауазымына қайта оралды, ал Тауншенд Кеңестің Лорд-президенті болып тағайындалды. Алайда, төлемші лауазымын қабылдау арқылы Уолпол болашақ король Георг II болатын Уэльс ханзадасының ықыласын жоғалтты, ол әлі де әкесінің үкіметін жек көретін.

Queen Anne died in 1714. Under the Act of Settlement 1701, which excluded Roman Catholics from the line of succession, Anne was succeeded by her second cousin, the Elector of Hanover, George I. George I distrusted the Tories, who he believed opposed his right to succeed to the Throne. The year of George's accession, 1714, marked the ascendancy of the Whigs who would remain in power for the next fifty years. Robert Walpole became a Privy Councillor and rose to the position of Paymaster of the Forces in a Cabinet nominally led by Charles Montagu, 1st Earl of Halifax, but actually dominated by Charles Townshend, 2nd Viscount Townshend (Walpole's brother in law), and James Stanhope (later 1st Earl Stanhope). Walpole was also appointed chairman of a secret committee formed to investigate the actions of the previous Tory ministry in 1715. Robert Harley, 1st Earl of Oxford and Earl Mortimer, was impeached, and Henry St John, 1st Viscount Bolingbroke, suffered from an act of attainder. Halifax, the titular head of the administration, died in 1715 and by 1716 Walpole was appointed to the posts of First Commissioner (Lord) of the Treasury and Chancellor of the Exchequer. He was a member of the Board of General Officers established in 1717 to investigate the abuse of pay. Walpole's fellow members, appointed by the Prince of Wales (later George II), included William Pulteney, 1st Earl of Bath, Secretary at War; General Lumley; General Erle; and Sir Philip Meadowes, Controller of the Army and Knight Marshal of the King's Palace,efn|
Sir Philip Meadows Jnr. (d. 1757) – the son of Sir Philip Meadows Snr. (d. 1718) – was a commissioner of excise from 1698 to 1700, was on 2 July 1700 appointed knight marshal of the king's household, and formally knighted by William III on 23 Dec. 1700 at Hampton Court. was maid of honour to Walpole's friend, Queen Caroline. A keen huntsman, Walpole built for himself Great Lodge (Old Lodge) in Richmond Park. Philip Medows, the deputy ranger of the park and son of Walpole's political ally, Sir Philip Meadowes, lived at Great Lodge after Walpole had vacated it. The Cabinet of which he was a member was often divided over most important issues. Normally, Walpole and Townshend were on one side, with Stanhope and Charles Spencer, 3rd Earl of Sunderland on the other. Foreign policy was the primary issue of contention; George I was thought to be conducting foreign affairs with the interests of his German territories, rather than those of Great Britain, at heart. The Stanhope–Sunderland faction, however, had the King's support. In 1716 Townshend had been removed from the important post of Northern Secretary and put in the lesser office of Lord Lieutenant of Ireland. Even this change did not appease Stanhope and Sunderland, who secured the dismissal of Townshend from the Lord Lieutenancy in April 1717. On the next day, Walpole resigned from the Cabinet to join the Opposition "because I could not connive at some things that were carrying on", and by joining the opposition he did not intend "to make the king uneasy or to embarrass his affairs." This began the Whig Split, dividing the dominant party for three years. In the new Cabinet, Sunderland and Stanhope (who was created an Earl) were the effective heads. Walpole reversed his earlier support for the impeachment of Robert Harley, the former first minister, and joined with the Tory opposition in securing an acquittal in July 1717. Soon after Walpole's resignation, a bitter family quarrel between the King and the Prince of Wales, split the royal family. Walpole and others who opposed the Government often congregated at Leicester House, the home of the Prince of Wales, to form political plans. Walpole also became an adviser and close friend of the Prince of Wales's wife, Caroline. In 1720 he improved his position by bringing about a reconciliation between the Prince of Wales and the King. Walpole continued to be an influential figure in the House of Commons. He was especially active in opposing one of the Government's more significant proposals, the Peerage Bill, which would have limited the power of the monarch to create new peerages. Walpole brought about a temporary abandonment of the bill in 1719 Walpole returned as Paymaster of the Forces and Townshend was appointed Lord President of the Council. By accepting the position of Paymaster, however, Walpole lost the favour of the Prince of Wales (the future King George II), who still harboured disdain for his father's Government.

Георг I тұсында премьер-министрлік

Уолполдың басшылығымен Парламент Оңтүстік теңіздердегі көпіршік салдарынан туындаған қаржылық дағдарысты шешуге тырысты. Оңтүстік теңіз компаниясы директорларының мүлігі зардап шеккендердің қайғысын жеңілдету үшін пайдаланылды, ал компанияның акциялары Англия банкі мен Шығыс Үндістан компаниясы арасында бөлістірілді. Дағдарыс Корольдің және вигтер партиясының беделін күрт түсірді, бірақ Уолпол оларды Палатада шеберлікпен сөйлеу арқылы қорғады. Уолполдың премьер-министрлікке кіріскен алғашқы жылы Рочестер епискобы Фрэнсис Аттербери ұйымдастырған қастандық ашылуымен де ерекшеленді. Бұл схеманың ашылуы якобиттердің үмітін қиратты, олардың бұрынғы көтеріліс әрекеттері (әсіресе 1715 және 1719 жылдардағы көтерілістер) де сәтсіз аяқталған еді. Тори партиясы да осындай бақытсыздыққа тап болды, бірақ 1723 жылы якобиттерге деген симпатиясы үшін жазадан қашу үшін Францияға қашқан тори партиясының жетекшісі лорд Болингброкке Ұлыбританияға оралуға рұқсат берілді. Георг I патшалығының қалған бөлігінде Уолполдың ықпалы күшейді; монархтың саяси күші бірте-бірте азайды, ал оның министрлерінің күші бірте-бірте артты. 1724 жылы Уолпол мен Тауншендтің кабинеттегі басты саяси қарсыласы лорд Картерет Оңтүстік хатшы лауазымынан босатылып, тағы да Ирландияның лорд-лейтенанты қызметіне тағайындалды. Ирландияда лорд Картерет өзінің билігін Вудтың жарты пенниіне қатысты дауға жасырын түрде көмектесу үшін, Драпиердің хаттарын көмектесу үшін және Уолполдың билігіне зиян келтіру үшін пайдаланды. Уолпол бұл оқиғалардан патентті жою арқылы қалпына келтіре алды. Алайда ирландтықтардың көзқарасы ағылшын үстемдігіне қарсы болды. Тауншенд патшамен бірлесіп, Ұлыбританияны бейбіт сақтауға көмектесті, әсіресе 1725 жылы Франциямен және Пруссиямен келісімшарт жасасты. Уолполмен кеңеспеді және Тауншендтің әрекеттері "тынышсыз" болғанын мәлімдеді. Якобиттердің қаупінен, соғыстан және қаржылық дағдарыстардан құтылған Ұлыбритания гүлденді, ал Роберт Уолпол Георг I-нің құрметіне ие болды және 1726 жылы "Сэр Блюстринг" лақап атын алды, сонымен қатар "Жартер" орденімен марапатталды. Оның үлкен ұлына барондық атақ берілді.

Under the guidance of Walpole, Parliament attempted to deal with the financial crisis brought on by the South Sea Bubble. The estates of the directors of the South Sea Company were used to relieve the suffering of the victims, and the stock of the company was divided between the Bank of England and East India Company. The crisis had gravely damaged the credibility of the King and of the Whig Party, but Walpole defended both with skilful oratory in the House of Commons. Walpole's first year as prime minister was also marked by the discovery of a plot formed by Francis Atterbury, the bishop of Rochester. The exposure of the scheme crushed the hopes of the Jacobites whose previous attempts at rebellion (most notably the risings of 1715 and 1719) had also failed. The Tory Party was equally unfortunate even though Lord Bolingbroke, a Tory leader who fled to France to avoid punishment for his Jacobite sympathies, was permitted to return to Britain in 1723. During the remainder of George I's reign, Walpole's ascendancy continued; the political power of the monarch was gradually diminishing and that of his ministers gradually increasing. In 1724 the primary political rival of Walpole and Townshend in the Cabinet, Lord Carteret, was dismissed from the post of Southern Secretary and once again appointed to the lesser office of Lord Lieutenant of Ireland. In Ireland, Lord Carteret used his power to secretly aid in the controversy over Wood's Halfpence and support Drapier's Letters behind the scenes and cause harm to Walpole's power. Walpole was able to recover from these events by removing the patent. However, Irish sentiment was situated against the English control. Townshend, working with the king, helped keep Great Britain at peace, especially by negotiating a treaty with France and Prussia in 1725. Walpole was not consulted and stated that Townshend was "too precipitate" in his actions. Great Britain, free from Jacobite threats, from war, and from financial crises, grew prosperous, and Robert Walpole acquired the favour of George I. and in 1726 was made a Knight of the Garter, earning him the nickname "Sir Bluestring". His eldest son was granted a barony.

Георг II тұсында премьер-министрлік қызмет

1727 жылы Джордж I қайтыс болып, орнына Джордж II келген кезде Уолполдың лауазымы қауіпке ұшырады. Бірнеше күн бойы Уолполдың қызметтен алынатын сияқты болды, бірақ королева Каролинаның кеңесімен король оны лауазымында қалдыруға келісті. Король Тауншендті ұнатпаса да, оны да сақтап қалды. Келесі жылдары Уолпол Тауншендпен билікті бөлісуді жалғастырды, бірақ екеуі Ұлыбританияның сыртқы саясаты, әсіресе Австрияға қатысты мәселелерде келіспеді. Бірте-бірте Уолпол үкіметтегі басым тұлғаға айналды. Оның әріптесі 1730 жылдың 15 мамырында отставкаға шықты және осы күнді кейде Уолполдың премьер-министр ретіндегі бейресми қызметінің басталуы деп есептейді. Тауншендтің кетісі Уолполға Вена шартын жасауға мүмкіндік берді, осы арқылы ағылшын-австриялық одақ құрылды.

Қарсылық

Поляризациялайтын тұлға Уолполдың көптеген қарсыластары болды, олардың ең маңыздылары Кантри партиясында болды, мысалы, лорд Болингброк (ол патшайым Анна заманынан бері оның саяси жауы болған) және Уильям Пултени (Волпол оны кабинетке кіргізбегендігіне ренжіген қабілетті виг саяхатшысы). Болингброк пен Пултени «Оңай шебер» атты журналды шығарып, онда премьер-министрдің саясатын үздіріссіз сынап жатты. Уолполды сатиралық және пародиялық бейнелеу кең таралды, оны, мысалы, Джон Гейдің «Жақпасар операсы» атты комедиялық операсындағыдай, қылмыскер Джонатан Уайлдпен салыстырды. Уолполдың басқа да жауларының ішінде Джонатан Свифт, Александр Поуп, Генри Филдинг және Сэмюэл Джонсон бар.

Мария Скеррит

Бірінші әйелі қайтыс болғанға дейін Уолпол Мария Скеритт (қайтыс 1738 ж.) - ақыл-ойы мен сұлулығымен әйгілі, 30 000 фунт стерлингтен тұратын мұрасы бар сәнді әлеуметтік тұлға, Томас Скериттің (қайтыс 1738 ж.) қызы және жалғыз мұрагері (Скерет, Скерит және т.б. сияқты әртүрліше жазылған), Лондонның Мейфэр ауданындағы Довер көшесінде тұратын бай ирланд саудагері болды. Олар 1728 жылға дейін Ричмонд Паркі мен Хоутон Холлде ашық түрде бірге тұрды және 1738 жылдың наурызына дейін некелесті. Ол 1739 жылдың 4 маусымында түсік тастағаннан кейін қайтыс болды. Уолпол оны "өзінің бақыты үшін қажет" деп есептеді, ал оның өлімі оны "қасіретті және қуансыз жағдайға" түсірді, бұл оның ауыр науқасқа шалдығуына себеп болды. Мария Скериттен ол некеге тұрмас бұрын дүниеге келген, бірақ кейіннен заңдастырылған Мария Уолпол деген бір қызы болды: Мария Уолпол, заңдастырылғаннан кейін графтың қызы мәртебесін алды, яғни леди Мария Уолпол. 1746 жылы ол генерал Чарльз Черчилльдің заңсыз ұлы, Чарльз Черчилль (1720–1812) полковникіне тұрмысқа шықты және Виндзор сарайында корольдің үй шаруашылығын басқарды. Чарльз Черчилльден оның София Черчилль сияқты қыздары болды, ол өзінің туысы Горацио Уолполмен, Орфордтың 2-ші графы (1752–1822) – сол графтықтың үшінші құрылысынан, Горацио Уолполдың ұлы, Орфордтың 1-ші графы, Горацио Уолполдың ұлы, Уолтертонның 1-ші бароны Уолпол, Премьер-министр Роберт Уолполдың тоғызыншы ағасы, Орфордтың 1-ші графымен үйленді. Сондай-ақ Мэри Черчилль болды, ол 1777 жылдың 10 мамырында Чарльз Кадоганмен, 1-ші граф Кадоганмен (1728–1807) екінші рет тұрмысқа шықты және 1796 жылы күйеуімен "адамгершілікке жатпайтын әңгімелер" салдарынан ажырасып, балалары болды.

Негізгі дереккөздер

Кокс, Уильям. Сер Роберт Уолполдың өмірі мен басқаруы туралы естеліктер, Орфорд графы (3 томдық, 1800 ж.) онлайн