Кіріспе

Британдық саясаткер (1779–1848)

Уильям Лэмб, Мельбурнның 2-ші виконты (15 наурыз 1779 – 24 қараша 1848) – виг саясаткері, Ұлыбританияның ішкі істер министрі қызметін атқарған және екі рет премьер-министр болған. Кейбір деректерде оның толық аты Генри Уильям Лэмб деп көрсетілген. Оның алғашқы премьер-министрлік өкілеттігі 1834 жылы Уильям IV оны қызметтен босатуымен аяқталды, бұл монархтың британ премьер-министрін босатудың соңғы жағдайы болды. Бес айдан кейін ол қайта тағайындалып, алты жылға жуық қызмет етті, осылайша Виктория патшайымның билігіне кірді. Ол патшайымды саясатқа баулуымен, оның дерлік жеке хатшысы қызметін атқаруымен және осыдан туындаған саяси дау-дамағлдармен ең көп танылды. Премьер-министр ретіндегі оның беделі жоғары болған жоқ, себебі оның басқару кезеңінде ірі сыртқы соғыстар немесе маңызды ішкі мәселелер болған жоқ, сонымен қатар Викторияның билігінің алғашқы жылдарында бірнеше саяси жанжалдарға қатысты.

Ерте өмір

1779 жылы Уильям Лэмб Лондонда аристократиялық виг отбасында дүниеге келді. Ол Пенистон мен Элизабет Лэмбтің (1751–1818) ұлы болды. Дегенмен, оның әкесі кім екені күмәнді болды, оны 3-ші граф Эгремонт – Джордж Уиндхэмге жатқызып, оған өте ұқсас екендігі айтылды. Сондай-ақ, граф қайтыс болғанға дейін ол графтың резиденциясында тұрды. Эгремонт өліміне жақын Лэмб оның төсегіне шақырылды, бірақ ол Эгремонттің әкесі болғаны «жалғандық» екенін мәлімдеді. Ол Итон колледжінде, содан кейін Кембридждегі Тринити колледжінде білім алды, онда 1796 жылы қабылданды және 1799 жылы өнер магистрі дәрежесін алды. Соңында Глазго университетінде (1799–1801) профессор Джон Миллардың кіші ұлы Фредерикпен бірге оқыды. 1797 жылы Линкольн Иннге қабылданды, ал 1804 жылы адвокаттық құқық алды. 1805 жылы ол ағасы Пенистонның орнын басып, әкесінің тақымын мұрагерлікке ие болды (сондай-ақ, ерікті жаяу әскеріндегі қызметтен кеткен кезде Мидленд жасағының капитаны, Гертфордшир Йоменри болды) және леди Каролина Понсонбиге үйленді, ол ағылшын-ирландиялық аристократ еді. Екі түсік тастағаннан және бір өлі туған баладан кейін, 1807 жылы Джордж Август Фредерик дүниеге келді. Джордж эпилепсиямен ауырып, ақыл-есі кем болғандықтан, оған үлкен медициналық көмек қажет болды. Ол 1836 жылы қайтыс болды. 1809 жылы олардың қызы дүниеге келді, бірақ ол мерзімінен бұрын туып, бір күн ғана өмір сүрді. Келесі жылы Лэмб Ұлыбритания парламентінің төменгі палатасына Леоминстерден виг депутаты болып сайланды. 1806 жылғы сайлауда ол Хэддингтон Бургс округіне көшті, ал 1807 жылғы сайлауда Портарлингтон округінен сәтті сайланды (ол 1812 жылға дейін осы мандатты сақтап қалды). Лэмб алғаш рет өзі қаламаған себептермен көпшілік назарына ілікті: оның әйелі Лорд Байронмен жариялы қарым-қатынаста болды – ол Байронды «ақылсыз, жаман және қауіпті» деп сипаттады. Осы салдардан туған дау 1812 жылы бүкіл Ұлыбританияда талқыланды. Леди Каролина 1816 жылы «Гленарвон» атты готикалық роман жариялады; бұл роман олардың некесі мен Байронмен болған қарым-қатынасын тілсіздікпен бейнеледі, бұл Уильямға одан да ұят болды, ал жетекші қоғамдық тұлғалардың қынжырлы карикатуралары оларға көптеген ықпалды жауларды жасады. Ақырында екеуі татуласты, бірақ 1825 жылы ажырасып, 1828 жылы оның өлімі оған үлкен әсер етті.

Парламент мүшесі

1816 жылы Лэмбті Питерборо округінен лорд Фицвильям қайтарды. Ол лорд Холландқа данақты революцияның виг принциптеріне адал екенін, бірақ "қазіргі заманғы қосымшалар, түзетулер, шындықтар мен қиялдағы нәрселерге" емес екенін мәлімдеді.

Ішкі істер министрі

1830 жылы қарашада вигтер Лорд Грей басшылығымен билікке келді. Мельбурн Ішкі істер хатшысы болды. 1830–32 жылдардағы ала-көтерілістер кезінде ол "бірқатар қатаңдық пен сезімталдық танытып, осы қызметі үшін реформашыл достары оған шын жүректен риза болды". 1831–32 жылдары реформаларға байланысты туған ала-көтерілістерге қарсы әдеттегі заңдар күшіне енгізілді; Мельбурн тағы да бүлікшілдікке қарсы арнайы заң қабылдаудан бас тартты. Келісімге келу Мельбурнның көптеген ісінің кілті болды. Ол вигтер ұсынған 1832 жылғы реформа заңына жеке қарсы болды, сондай-ақ кейіннен астық заңдарын жоюға да қарсылық танытты, бірақ екеуіне де мәжбүрлі түрде келісті. Мельбурн құлдықтың жақтаушысы болды. Ол 1833 жылы Ұлыбританияның құлдықты жоюын "зор жаңылыс" деп атады және егер қалауынша (көптеген вигтердің қалауынан өзгеше) "ешнәрсе жасамаған болар еді!" деді. Ол қайын сіңілісіне "құлдық – қажеттілік мәселесі" екенін айтты, шетелдік үкіметтерге құлдық мәселесі бойынша қысым жасауға құлшынбады және құлдықты "Техас тәуелсіздігін мойындауға бөгет емес" деп есептеді.

Шантаж

Келесі жылы Мельбурн тағы да жыныстық скандалға қатысты. Бұл жолы ол жақын досы, қоғамдағы әдемі әйел және жазушы Кэролайн Нортонның күйеуі тарапынан қарақылға алынуына ұшырады. Күйеуі 1400 фунт стерлинг талап етті, ал ол бас тартқан соң, Мельбурнды әйелімен байланыста болды деп айыптады. Ондай скандал сол кездегі маңызды саясаткердің мансабын құлатуға жетер еді, сондықтан Мельбурнның үкіметі құламай қалғаны – замандастарының оның адалдығына деген құрметін көрсетеді. Король мен Веллингтон герцогы оны премьер-министр қызметінде қалуға көндірді. Нортон сотта жеңілгеннен кейін Мельбурн ақталып, бірақ ол Кэролайн Нортонмен қарым-қатынасын тоқтатты. Дегенмен, тарихшы Бойд Хилтон қорытындылайды: «Мельбурнның жеке өмірі мәселелі болғаны сөзсіз. Аристократ әйелдермен жеңіл жазалаулар зиянсыз болды, бірақ оның үйіне қайырымдылықпен алынған жетім қыздарға жасалған қамшы салулар емес».

Виктория патшайым

Мельбурн Виктория патшайым таққа отырғанда (1837 жылдың маусымы) премьер-министр болды. Он сегіз жасқа келмей, ол әрең ғана анасы Кент герцогинясының және анасының кеңесшісі сэр Джон Конройдың үстемдік етуінен босап, тәуелсіздікке қадам басқан болатын. Келесі төрт жыл ішінде Мельбурн оны саясат өнеріне баулыды, екеуі дос атанды: Виктория оны әкесі секілді санады (өзінің әкесі сегіз айлық шағында қайтыс болған еді), ал Мельбурнның ұлы жас кезінде дүние салды. Мельбурнға Виндзор сарайында жеке пәтер берілді, және Виктория өзінен 40 жыл үлкен Мельбурнға тұрмысқа шығады деген негізсіз әңгімелер тарады. Викторияға сабақ беру Мельбурн мансабының шыңы болды: премьер-министр оған күніне төрт-бес сағат уақыт бөліп, хат жазып, ол ынтамен жауап қайырды. Лорд Мельбурнның Викторияға тәлім беруі екі зиянды саяси оқиғаның күрделі фонында болды: біріншіден, леди Флора Хейстингс ісі, одан кейін көп ұзамай Бедчэмбер дағдарысы. Викторияның абыройы 1839 жылғы сарай интригасынан зардап шекті, өйткені оның анасының күтімшісі болған Хейстингстің ішіндегі өсімді сэр Джон Конройдың заңсыз баласы деп кеңінен таратушылық жасады. Виктория да, Лорд Мельбурн да осы қауесеттерге сенді. Бастапқыда Мельбурн Хейстингстің денесіндегі өзгерістерді "жай ғана бақылауды" ұсынды.

Сыртқы істер

1837–1838 жылдардағы көтерілістер тікелей Лорд Дурхамның Британдық Солтүстік Америка істері жөніндегі есебіне және 1840 жылғы Британдық Солтүстік Америка заңына әкелді, ол Канада провинциясы деп аталатын жаңа саяси бірлік құрды. Мельбурн басшылығымен Уиг кабинеті 1839 жылдың 1 қазанында Қытай императоры Даогуанның қарсылығына қарамастан, Қытайға опиум саудасында британдық мүдделерді қорғау үшін әскери экспедиция жіберу туралы шешім қабылдады. Бірінші Опиум соғысы 1839 жылдан 1842 жылға дейін Қытай мен Ұлыбритания арасында болды, соғыстың салдарының бірі Гонконгтың Ұлыбританияға беріліп, британдық тәждік колониясы болуы болды. Бірінші Англо-Ауған соғысы 1839 және 1842 жылдар аралығында өтті. Соғыстың басында Британдық Ост-Индия компаниясының әскерлері Ауғанстан әмірінің күштерін жеңіп, 1839 жылы Кабулді басып алды. Уайтанги шарты 1840 жылдың 6 ақпанында Британдық тәждік өкілдері мен маори вождері қол қойды. 1840 жылдың қараша айында королева Виктория патшалық жарлыққа қол қойып, Жаңа Зеландияны тәждік колониясы ретінде бекітті.

Билік және отставка

1839 жылғы 7 мамырда Мельбурн отставкаға кету ниетін білдірді, бұл Бедчэмбер дағдарысына әкелген оқиғалар тізбегін бастады. Болашақ премьер-министр Роберт Пил Викторияның жеке төңірегіндегі виг парламентшілерінің әйелдері мен қыздарын қызметтен босатуды сұрады, монархтың биліктен тыс партияға деген ықыластың кез келген көрінісінен сақтануы керек екенін айтты. Королева оған келіспеді және Мельбурн оны қолдады, бірақ Пилдің королеваның барлық әйелдерінің отставкасын талап етпегенін ол білмеді, өйткені ол оны солай сендірген еді. Сондықтан Пил жаңа үкімет құрудан бас тартты, ал Мельбурн премьер-министр қызметінде қалуға көндірілді. Оның үкіметінің қабылдаған заңдарының арасында өлім жазасын көздейтін қылмыстардың азаюы, жергілікті басқару реформалары және кедейлер заңнамасының реформасы болды. Бұл кедейлерге жәрдем көрсету шарттарын шектеді және мұқтаждарды міндетті түрде жұмыс үйлеріне қабылдауды енгізді. Виктория 1839 жылғы 15 қазанда Саксен-Кобург және Гота князі Альбертке ғашық болып, оған құда түскеннен кейін, Мельбурн парламентте олардың некесіне келісім беру ісін ілгерілетуге көмектесті, бірақ Викторияның Альберт патшаның жұбайы болуын талап етуі сияқты кейбір қиындықтар туды, Мельбурн Викториядан «мұны енді талқыламауын» өтінді. 1840 жылғы 10 ақпанда Викторияның үйлену тойы қарсаңында Мельбурн Викторияның оған «өте ашулы» екенін хабарлады, өйткені ол Альберт басқа әйелдерге қарамағанына қуанғанын айтқаннан кейін, Мельбурн «жоқ, мұндай нәрсе кейін пайда болады» деп жауап берді. Мельбурнның хабарлауынша, Виктория «Мен сені мұны тез кешіре алмаймын» деп жауап берді, ал ол Лорд Кларендонға осы оқиғаны айтқанда қолын ысқылап, күлді. Тойдан кейінгі таңда Виктория Мельбурнға Альбертпен өткізген «өте қуанышты және бағдалы түні» туралы және оны осылай жақсы көретінін ешқашан ойламағанын жазды. 1841 жылғы 25 ақпанда Мельбурн Корольдік қоғамның мүшесі болып қабылданды. Консерваторлық парламентші Джон Стюарт Вортли бастамасымен өткен сенімсіздік дауысынан кейін Мельбурн үкіметі құлап, ол 1841 жылғы 30 тамызда премьер-министр лауазымынан кетті.

Кейінгі өмірі

Мельбурн 1841 жылдың тамызында толығымен отставкаға кеткеннен кейін Виктория оған саяси мәселелер туралы хаттар жазуын жалғастырды, бірақ кейін бұл ыңғайсыз деп танылғандықтан, олардың хат алмасуы жылы және саяси сипатта емес болып кетті. 1842 жылдың 1 қазанында Виктория 1839 жылғы жазбасын еске түсіріп, онда ол Мельбурнмен болған "бақытын" сипаттаған еді. Ол: «Ескі күнделіктерімнің бірін қарап, түзеттім, бірақ қазір олар ешқандай жағымды сезімдерді оятпайды. Сол кездегі өмірім өте жасанды және беткей болды, бірақ мен бақыттымын деп ойладым. Құдайға шүкір! Енді мен нағыз бақыттың не екенін білемін», - деп жазды.

Мельбурн саясаттан кеткеннен кейін 14 ай өткен соң, 1842 жылдың 23 қазанында инсультты бастан өткерді, бірақ одан сауығып кетті. Зейнетке шыққаннан кейін ол Гертфордширдегі Брокет Холлда тұрды. 1848 жылдың 24 қарашасында ол үйде қайтыс болды және жақын жердегі Хетфилд, Гертфордширдегі Сент Этельдреда шіркеуіне жерленді. Санкт-Пол соборында оған арналған ескерткіш орнатылған. Оның өлімінен кейін оның лауазымдары ағасы Фредерикке өтті, өйткені оның ұлы Джордж Август Фредерик (1807–1836) одан бұрын қайтыс болған еді.

Мұра

1837 жылы наурыз айында Австралияның Виктория штатының астанасы Мельбурн оның құрметіне аталды. Ол сол кезде Ұлыбританияның премьер-министрі еді. 1841 жылы британдық теңіз офицері және саяхатшы Джеймс Кларк Росс Антарктидадағы стратовулкан Мельбурн тауына да оның есімін берді.

Әдебиетте

Летиция Элизабет Лэндонның «Лорд Мельбурн» атты поэтикалық туындысы Томас Лоуренстің салған портретіне орай, 1837 жылы «Фишердің сурет салу бөлмесінің кітапшасында» жарияланды. Ол саяси пікір білдірген санаулы жағдайлардың бірі болды.