Кіріспе
Ағылшын ақыны (1722–1771) Австралиялық крикетші
the Australian cricketer
Кристофер Смарт (11 сәуір 1722 – 20 мамыр 1771) – ағылшын ақыны. Ол "The Midwife" және "The Student" атты екі танымал журналға үлкен үлес қосты, сондай-ақ Сэмюэл Джонсон мен Генри Филдинг сияқты ықпалды мәдени тұлғалардың досы болды. Смарт, жоғары шіркеу англиканы, Лондонның барлық аймақтарында кеңінен танымал болды. Ол "Мэри Миднайт" псевдонимді акушер ретінде және қайын атасы Джон Ньюберидің оны көп жылдар бойы психиатриялық ауруханаға қамағаны туралы кең таралған әңгімелермен әйгілі болды, себебі Смарттың діни "құштарлығы" болған деген күдік туды. Смарт босатылғаннан кейін де, өте көп қарызға батып, оны өтей алмағандықтан, өмірінің соңына дейін борышкерлер түрмесінде отырды. Оның ең танымал екі туындысы – "Дауытқа арналған ән" және "Юбилей Агно", олардың Санкт-Лукас ауруханасындағы тұтқындықта жазылған деген болжам бар, бірақ ғалымдар бұл мәселені әлі де талқылауда, себебі олардың жазылған уақыты туралы ешқандай жазба қалмаған. Туындылардың қашан жазылғандығы да белгісіз, себебі "Юбилей Агно" 1939 жылы кітапхана архивінен табылар алдында жарияланбады, ал "Дауытқа арналған ән" 19 ғасырға дейін әртүрлі пікірлерге ие болды. Замандастары үшін Смарт "The Midwife" және "The Student" журналдарындағы көптеген еңбектерімен, сондай-ақ әйгілі Ситон жүлдесіне ие болған өлеңдерімен және "The Hilliad" атты пародикалық эпосымен танымал болды. Ол негізінен діни ақын ретінде танылса да, оның поэзиясында табиғат туралы теориялары және ағылшын ұлтшылдығын насихаттау сияқты әртүрлі тақырыптар бар.
Ерте өмір
Кристофер Смарт Англияның Кент графтығындағы Шипборн елді мекенінде, Виконт Вэйн Уильямның Ферлаун иелігінде, Барнард замкісінің Лорды Барнардтың кіші ұлының отбасында дүниеге келді. Оның немере інісінің айтуынша, ол "табиғи мерзімнен бұрын туылған, нәзік дене бітімімен" болған. 1722 жылдың 11 мамырында Вротэм приходында крещениеден өтті. Оның әкесі Питер Смарт, басқарушы немесе күзетші болды. Кристофер дүниеге келмес бұрын, Виннифредтің Маргарет және Мэри Энн есімді екі қызы болған. Ол бұл соманы әкесінің Вэйн отбасымен жақын байланыста болғандықтан алған, Смарт Кристофер Вэйннің құрметіне аталған және жас бала "Фэрлауннің мақтанышы" деп есептелген. 1726 жылы, Кристофер Вэйн қайтыс болғаннан кейін үш жыл өткен соң, Питер Смарт Шығыс Бармингтегі Холл Плейс үйін сатып алды, ол сарай, егістік жерлер, бау-бақшалар, орман және жеміс ағаштарын қамтыды. Бұл мүлік Смарттың кейінгі өміріне үлкен әсер етті. Дегенмен, барлық ғалымдар оның "әлсіз бала" болғанымен келіспейді. Балалық шағындағы оқиғалар туралы жалғыз жазба – төрт жасында жазған қысқа өлеңі, онда ол он екі жасар қыздың махаббатына таласқан. Осы жерде Смарт латын және грек тілдерін жан-жақты оқыды. Содан кейін Смарт Дарем мектебіне түсті, онда пастор Ричард Донгворт директор болып жұмыс істеді; ол өзінің ағасы Джон Смартпен немесе мектеп мұғалімімен бірге тұрған-тұрмағаны белгісіз. Ол демалыс күндерін Кристофер Вэйннің немересі, Дарлингтонның 1-ші графы Генри Вэйнге тиесілі Раби замкісінде өткізді. Генри Вэйн мен оның әйелі Грейс, Кливленд герцогы мен герцогинясы Уильям мен Генриетта Фицройдың қарындасы, төрт бала тәрбиеледі: Генри, Фредерик, Анна және Мэри. Олар Смарттан бірнеше жасқа кіші болған және оның ойын серіктеріне айналды, Анна мен Генри тиісінше Кристофермен және оның әпкесі Маргаретпен дос болып жақын қарым-қатынас жасады. Вэйн отбасымен өткізген уақытында Смарт көптеген өлеңдерін Кливленд герцогинясы Генриеттаға арнады. Оның Вэйн отбасымен жақын байланысы және оқуға деген қабілеті Генриеттаны оған жылына 40 фунт көлемінде зейнетақы тағайындауға ынталандырды, ол оның 1742 жылы қайтыс болғаннан кейін күйеуі тарапынан да жалғастырылды.
Колледж
Смарт 1739 жылғы 20 қазанда Леонард Аддисонның жетекшілігімен Пембрук колледжіне сизар ретінде қабылданды. Ол Пембрук колледжін неге таңдағаны нақты белгісіз болғанымен, Аддисон 1729 жылғы Питер Смарттың сенімділік актісінде есімдері тіркелген. Сизар ретінде ол кейде "профессорлардың" дастарқанына қызмет етуге және басқа да қарапайым жұмыстарды атқаруға міндетті болды. 1740 жылғы 12 шілдеде ол "Доктор Уотт қорының стипендиясын" алды, ол бакалавр дәрежесін алғанға дейін жылына алты фунт көлемде төленді. Бұл табысқа қоса, оған тағы да жылына төрт фунт стерлинг стипендия берілді. Ол академиялық тұрғыдан жетістікке жеткенімен, колледжде оқып жүргенде, сәнді өмір салтына қарызға батып жүрді. Бұл жұмыстары оған жыл соңында үш "Трипос өлеңін" жазуға көмектесті. Бұл өлеңдер латын тілінде жазылған және олардың ішінде Александр Поуптың Сент-Сесилия күніне арналған Одасының аудармасы да бар, нәтижесінде 1742 жылғы 10 маусымда ол классика бойынша Крейвен стипендиясын алды, ол 14 жыл бойы жылына 25 фунт төледі. Бұл стипендиялар, оның 1743 жылы стипендия алуымен бірге, Смарттың өзін "Университет ғалымы" деп атауына негіз берді. 1743 жылы Смарт Поптың Сент-Сесилия күніне арналған Одасының аудармасын "Кармен Кл. Александри Поптың S. Caeciliam Latine Redditum" түрінде жариялады және басылым шығындарын өзі төледі. Осы аударма арқылы ол Поптың құрметіне ие болып, Поптың "Адам туралы эссесін" аударуды ниеттенді, бірақ Поп бұл идеяны қабылдамады. Жауап хат алмасып, екеуінің кездесуі мүмкін болғаннан кейін, Смарт Поптың "Сын туралы эссесін" (De Arte Critica) аударды. Осы хатқа және Поппен қарым-қатынасына жауап ретінде Пембрук стипендиаттары оны Поптан келген хатты ұстап тұрған портретімен құрметтеді және 1744 жылы Пембруктың 400 жылдығына арналған өлең жазуға рұқсат берді. 1745 жылғы қазан айында Смарт философия пәнінің прелекторы болып сайланды, ол жылына бір фунт төлем алып, жалпы сандықтың үш сақтаушысының бірі болды. Келесі жылы, 1746 жылғы 11 ақпанда ол өнер магистрі атанды, ал кейін 1746 жылғы 10 қазанда философия пәнінің прелекторы, риторика пәнінің прелекторы және жалпы сандықтың күзетшісі болып сайланды. Алайда, ол жылдық табысынан екі есе артық қарызға батып, 1747 жылы преэлекторлыққа қайта сайланбады және жалпы сандықтың шоттарын басқару құқығынан айырылды. Бірақ ол колледжде "Кембридж мэрі алдындағы уағызшы" болып тағайындалды, "Concionatori Coram Praetore oppidano" деген атаумен, және осы жылы оның қарапайым өмірі философия пәнінің преэлекторы лауазымын қайта иеленуіне мүмкіндік берді. 1746 жылы Смарт Джон Хасси Делавалға жетекшілік етті, бірақ бұл кенеттен тоқтатылды, өйткені Делавал ереже бұзғандықтан және тәртіпсіздік жасағандықтан Пембруктан шығарылды. Осыдан кейін Смарт оқуын жалғастырды. 1747 жылғы сәуірде ол бірнеше ай бұрын жазған комедиясы "Кембриджге саяхат немесе ризашылық жәрмеңкесі" Пембрук колледжінің залында қойылды, көптеген рөлдерді, соның ішінде әйелдер рөлдерін өзі Смарт ойнады. Алғы сөз "The Cambridge Journal Weekly Flying Post" газетінде жарияланды, онда пьеса "барлық жұрттың алғысына" ие болды деп жазылған. Пембруктегі соңғы жылдары Смарт көптеген өлеңдер жазып, жариялады. 1748 жылғы 9 қаңтарда "Кембридж университетінің Пембрук Холл мүшесі Кристофер Смарттың түпнұсқа өлеңдер жинағы" үшін үш ұсыныс жасалды, оларға "Хоп бақшасы", "Мидастың үкімі, маска", оның одалары, латын тіліне аудармалары және бірнеше түпнұсқа латын өлеңдері кірді. Томас Грей 1747 жылғы 17 наурызда бұл жұмысты Смарттың "Одалар жинағы" деп атады. 1749 жылы ол оған ғашық болды және достасы Чарльз Берниге (Фанни Бернидің әкесі) "Менің Гарриоттан бір шақырымдай жерде тұрамын және махаббат достықтың лайықты үлесінен айырды. Кембриджде үлкен музыкалық оқиға болды, оған көптеген адамдар риза болды, бірақ мен онда болмадым, менің Гарриотымның ескі үйінде спинетте және органмен ойнағанын естуім маған көбірек ұнады", - деп жазды, бұл оның Market Downham, Лондон қаласында тұратынын көрсетеді. Гарриотқа арналған көптеген өлеңдер жазғанымен, оның "Алтын шашты қыз" (1752) өлеңі Гарриот, Поли және басқа әйелдермен болған қарым-қатынасын аяқтағанын мәлімдейді. Смарттың бұрынғы құштарлықтарының орнын ауыстырған "алтын шашты қыз" Анна Мария Карнан болды. Анна Смарттың болашақ әйелі болады және ол Джон Ньюберидің, Смарттың болашақ баспагерінің келіні болды.
Ықпал
Смарт өзінің шығармашылығымен танымал болса да, оған көптеген замандастары, сондай-ақ одан бұрынғылардың да әсері тиді. Оның басты ықпал еткендері – Александр Поп, Вергилий және Гораций. Пемброк колледжімен байланысы болғандықтан, оған колледждің тізімінде өзінің атын сақтап қалуға рұқсат берілді, бұл оған колледж мүшесі ретінде қатысуға және төлем жасауға мүмкіндік берді. Осы жылы Смарт Джон Ньюберимен іскерлік қарым-қатынас орнатты. Ол Ньюбериде жұмыс істеді және 1752 жылы оның кеңілінен туған қызына үйленді. Смарт пен Ньюбери қалай танысқандары белгісіз, бірақ Смарттың қызы Чарльз Берни оларды таныстырды деп айтады. Ньюбери өзінің "The Midwife" және "The Student" журналдарына материалдар жазуға адам іздеп жүрген, және мүмкін, Смарттың 1750 жылғы 25 наурызда Кембридждің Сеатония сыйлығын жеңіп алуы оның поэзиялық қабілеттерін Ньюберидің назарына жеткізген болуы мүмкін. Смарт Мильтонның бос өлеңдерін пайдаланып, "поэтикалық эссе" дәстүрінде жазды. Дегенмен, өлең жарияланғаннан кейін Смарт "The Student" журналына үнемі материалдар жазып тұрды. Смарттың жұмысына дейін "The Student" бірнеше өлеңдер мен сын мақалаларын қамтитын маңызды журнал болды. Бұл баяндамалар Смарттың туындыларын жақсы жарнамалаған көптеген мақалаларды, сондай-ақ оның достары мен әріптестері, оның ішінде танымал жазушылар/ақындар Генри Филдинг, Сэмюэл Джонсон, Уильям Коллинз және Тобиас Смоллетт жазған әртүрлі әңгімелерді қамтыды.
Акушерлік
"The Midwife" журналы алғаш рет 1751 жылдың 16 қазанында жарық көрді және 1753 жылдың сәуіріне дейін жарияланды, оны негізінен Смарт "Студент" атты туындысымен айналысқанда жасады. Бұл журнал төрт басылымға ие болғандықтан, үлкен танымаллыққа ие болды. Өзін жасыру үшін, практикалық және ойын-қалжыңдық себептермен, ол акушердің кейіпін қабылдады, бұл кейіп жаргон тілінде "Мэри-Акушер" деп те аталды, ал осы кейіпке "Мэри-Меднайт" есімін берді. Алайда, Кенрик Смарттан бұл атауды пайдалануда озысып, 1751 жылдың қаңтарында өзінің басылымын жариялады. Смарт "The Midwife" журналына материалдар жазып, "Жоғары болмыстың шексіздігі" атты еңбегі үшін "Ситондық жүлдесін" жеңіп алғаннан кейін, сондай-ақ Ньюберидің балалар журналы "The Lilliputian Magazine"-де жұмыс істей бастағаннан кейін, оның назары бірте-бірте "The Midwife" журналынан ауысты. Дегенмен, Смарт 1751 жылдың желтоқсанында "Қарлы әйелдің ораториясы" немесе "Юбкадағы Хенли" журналын құрғанда бұл кейіпке толыққанды қайта оралды. Ораторияда Смарт Миссис Меднайт рөлін ойнады, сонымен қатар түрлі әндер мен билер, жануарлардың қойылымдары және "әртүрлі" нөмірлер қойылды. Оратория сәтті болды және 1752 жылдың 21 қаңтарында толығымен жаңадан жасалды. Алайда, бұл қойылым баршаға ұнаған жоқ, Хорас Уолполл оны "менің тағылымды ағаым Хорасқа үйренген адам үшін де әлемдегі ең төменгі клоунада" деп сипаттады. 1752 жылдың соңында Смарт өзінің туындыларының жинағын "Әр түрлі жағдайлардағы өлеңдер" деп жариялады, бұл Оратория мен "The Midwife" журналының аяқталуына әкелді.
Кейінгі мансап
1752 жылы Кристофер Смарт Лондонның көптеген жазушыларын қамтыған үлкен "қағаз соғысына" тартылды. 1752 жылдың маусымында "Әртүрлі жағдайлардағы өлеңдер", соның ішінде "Жүзімдік бағы" жарық көргеннен кейін Джон Хилл Смарттың поэзиясына күшті шабуыл жасады. Смарт өзінің "Хиллиада" атты пародиалық эпосымен жауап берді. Смарттың өлеңі жарыққа шығар алдында Хилл, Груп-стрит пен Лондонның жазушылар қауымдастығының, әсіресе Генри Филдингтің арасындағы үлкен әдеби шайқаста қатысқан. Бұл шайқас, мүмкін, тек жарнама мақсатында болған және Смарт араласпай тұрып, бірнеше айға созылды. Дегенмен, осыдан кейін қатысқанмен, оның "Хиллиадасы" соғыстың "ең күшті шабуылы" болды. Смарт көптеген қарыздарға батып, осы кезеңде отбасын асырау үшін мүмкіндігінше көп нәрсе жариялауға тырысты. Ол шамамен 1752 немесе 1753 жылы Анна Мария Карнанға үйленген деген аңыз бар, бірақ нақты күні белгісіз; бастапқыда олар некелерін құпия ұстады, себебі Смарт Кембридж стипендиясынан ақша алуын жалғастыруы керек еді, ол көп ұзамай тоқтатылды. 1754 жылға қарай, олардың екі қызы болды: Марианна (3 мамыр 1753) және Элизабет Энн (27 қазан 1754). Үйленген адам ретінде ол енді Пемброк колледжінде оқуға қабылданбай, некесі мен балалары колледж басшыларына белгілі болғанда стипендиясын ала алмады. Мүмкін, осындай көзқарас пен қаржылық қиындықтар 1753 жылға қарай олардың арасында жарылысқа әкелді. 1753 және 1755 жылдар аралығында Смарт кем дегенде 79 жұмысты жариялады немесе қайта жариялады. Бірақ, осы жарияланымдардан ақша тапқанмен, ол отбасын асырау үшін жеткілікті табыс таба алмады, әсіресе оның тіршілік деңгейіне қарай. Сеатония сыйлығы үшін жыл сайын өлең жазғанымен, бұл оның жазуының шағын бөлігін құрады; ол "жалдамалы жұмысқа" мәжбүр болды, оны замандасы Артур Мерфи "кітап сатушы – оның жалғыз досы, бірақ сол кітап сатушы үшін, қаншалықты жомарт болса да, ол шаршап, еңбек етуі керек" деп сипаттады. 1755 жылдың желтоқсанында ол "Горацийдің шығармалары" атты Горацийдің ағылшын тіліне нақты аудармасын аяқтады, ол кеңінен қолданылды, бірақ оған көп пайда әкелмеді. 1755 жылдың қарашасында Томас Гарднер мен Эдмунд Аллен үшін "The Universal Visitor or Monthly Memorialist" атты апталық газетті жариялауға 99 жылдық келісімшартқа қол қойды. Алайда, жариялаудың күйзелісі Смарттың құрылысына әкелді және ол газеттің жариялануын жалғастыра алмады. Аллен Сэмюэл Джонсонның досы болды, және Сэмюэл Джонсон, Смарттың көптеген достарымен бірге, Смарттың келісімшартын орындауына көмектесу үшін журналға үлес қосты. "Жоғары мәңгілікке гимн" Смарттың өміріндегі құпия "аурудың" аяқталуын және дінге деген құштарлығының басталуын, сондай-ақ "тоқтамай" дұға етуін көрсетеді.
Паналаушыны ұстау
Смартқа қарсы «Ақымақтық комиссиясы» шығарылды және ол 1757 жылдың 6 мамырында «Емделуге болатын науқас» ретінде Сент-Люк есірткіханасына қабылданды. Мүмкін, Смартты Ньюбери ескі қарыздар мен олардың арақатынастағы жағдайдың нашарлауына байланысты шектеген болуы мүмкін; Ньюбери бұрын Смартты және оның әдепсіздігін «Алты фут бойындағы балалардың көңілін көтеру үшін әдемі өлеңдер жинағында» қысым көрсеткен. Нақты себептеріне қарамастан, Ньюберидің Смартты психиатриялық ауруханаға қабылдауы «ақылсыздыққа» негізделмегенін көрсететін дәлелдер бар. Дегенмен, Смарттың Сент-Джеймс паркінде бір оқиғаға қатысқандығы туралы мәліметтер бар, онда ол «барлық жұртты шашыратқанға дейін» (Jubilate Agno B89) көпшілік алдында қатты дұға ете бастаған. Белгілі болғандай, ол Сент-Люкке түсер алдында жеке есірткіханада болған болуы мүмкін және кейіннен Сент-Люктен босатылғанға дейін мистер Поттердің панаханасына ауыстырылған. Сент-Люкте ол «емделуге болатын» жағдайынан «емделмейтін» жағдайына өтті және ақша мәселелеріне байланысты мистер Поттердің панаханасына көшірілді. Осы уақытта Анна балаларын алып, Ирландияға кетіп қалды. Оның оқшалануы оны діни өлеңдер жазуға итермеледі, бірақ ол Jubilate Agno жазғанда 18 ғасырдың дәстүрлі жанрларын тастап кетті. Оның өлеңдерінде өзін-өзі зерттеуге ұмтылысы евангелистік христиандық түрін көрсете ме деген пікірталас бар болғанымен, оның оқшалану кезеңіндегі өлеңдері «тікелей аянға» деген құштарлықты көрсетеді. Смарт және осы кезеңде жазылған өлеңдерінің орталық нүктесі болып табылатын «ішкі жарық» бар, және бұл ішкі жарық оны христиан Құдайымен байланыстырады. Смарт жалғыз қалды, оның мысығы Джеффри мен кейбір қызығушылық танытқандардан басқа. Ол осы уақытта өзін «үйсіз» сезінген болуы мүмкін және әрине, ол «қоғамдық және жеке кеңістіктің арасындағы беймәлім күйде» екенін сезінген. Лондонда оның аз ғана шығармалары жарияланды. Алайда, барлығы да Смарттың «ақылсыздығын» проблемалық деп қараған жоқ, және Джонсон оны көп рет қорғады, кейде шыншыл, кейде әзілмен. Бір ғасырдан кейін Роберт Браунинг «Дәуітке арналған ән» өте ұлы болғанын айтты, себебі Смарт ақылсыз болған, және бұл өлең оған Милтон мен Китспен қатар тұруға мүмкіндік берді. Ол бір жылдан кейін Сент-Люк есірткіханасынан емделмей шығарылды. Ол келесі жеті жыл бойы басқа жерде ұсталған деп есептелді, бұл уақытта ол Jubilate Agno жазды. Бұл оқиғалардың дұрыс емес баяндалуы мүмкін болса да, Смарт 1763 жылдың 30 қаңтарында есірткіханадан шықты.
Соңғы жылдар
1763 жылдың 6 сәуірінде Дәуітке арналған ән, Забурлардың жаңа аудармасы туралы ұсыныспен бірге жарияланды. Смарт поэманы екінші рет психиатриялық ауруханада жатқан кезінде, діни манияның бір эпизодында жазған деген болжам бар. Поэмаға қатысты сын көп болды, бұл, мүмкін, бірнеше апта бұрын ауруханадан босатылған Смартқа қатысты жасырын шабуылдардың көрінісі болды. Дегенмен, Смарттың бұрынғы қарсыласы Кенрик 1763 жылдың 25 мамырында жарияланған өлеңдерінің бірінде оны мақтады. Сондай-ақ, Джон Локман 1763 жылдың 21 маусымында Смартты мадақтаған өлеңімен, ал Сэмюэл Бойс 1763 жылдың 15 шілдесінде тағы бір өлеңімен жауап берді. Осы қолдаумен қатар, Смарт «Сыншыл шолуда» өз сыншыларына жауап берді; Смарттың жауабына байланысты «Сыншыл шолу» олар «Мырза Смарт туралы енді ештеңе айтпайды» деп мәлімдеді. «Дәуітке арналған әннен» кейін ол Забурлар аудармаларының жинағын жариялауға тырысты, ал Ньюбери оның аудармаларын жасау үшін Джеймс Меррикты жалдап, оны жоюға тырысты. Содан кейін Ньюбери Смарттың жаңа баспашысы Джеймс Флетчерді жалдады, бұл Смартты жаңа баспашы іздеуге мәжбүр етті, нәтижесінде оның Забурларын басып шығару кешікті. Ақырында, 1765 жылдың 12 тамызында ол «Дәуіт Забурларының аудармасы», «Мәдениеттер мен рухани әндер» және «Дәуітке арналған ән» еңбегінің екінші басылымын жариялады. Бұл жұмысты сол кезде Ньюберимен жұмыс істеген Тобиас Смоллетт сынға алды, ал Ньюберидің Меррик басылымы үнемі Смарттың нұсқасымен салыстырылды. Дегенмен, қазіргі сын Смарттың нұсқасын жақсырақ қабылдады. Бұл жобамен айналысып жүргенде, ол Федрдің аудармасымен және Горацийдің өлеңдерін аударумен де шұғылданды. Оның Гораций өлеңдері 1767 жылдың шілдесінде Ньюбериге шабуыл жазған алғы сөзбен бірге жарияланды, бірақ шабуыл бекер болды, өйткені Ньюбери көп ұзамай қайтыс болды. 1770 жылдың 20 сәуірінде Смарт қарыз үшін тұтқындалды. 1771 жылдың 11 қаңтарында ол Александр Поуппен таныстырған Лорд Мэнсфилд сот алдында болды, және ол тез арада Корольдік түрмеге жіберілді. Түрмеде болғанына қарамастан, Чарльз Берни «Ережелерді» сатып алды (оған белгілі бір еркіндік берді), және Смарттың соңғы апталары тыныш болғанымен, өкінішті болды. Соңғы хатында Смарт пастор Джексоннан ақша сұрады: «Мен аурудан жазылып келе жатырмын және жеуге ештеңем жоқ, маған екі-үш шиллинг жіберсеңіз екен деп өтінемін, оны (Құдай қаласа) екі-үш күн ішінде көп рахметпен қайтарып беремін». 1771 жылдың 20 мамырында Смарт өзінің соңғы еңбегі «Балалардың көңіл көтеруі үшін әндер» атты шығармасын аяқтағаннан кейін көп ұзамай бауыр жетіспеушілігінен немесе пневмониядан қайтыс болды. Фанни Берни күнделігінде былай деп жазды: Бірақ қазір мен авторлар туралы айтамын, мен жақында Корольдік түрмеде қайтыс болған кедей мырза Смарттың естелігіне өкініш пен алаңдаушылықтың кішкентай құрметін білдірейін; табиғатынан талантты, ақылды және белсенділікпен ерекше дәрежеде жаратылған адам; және оның сезімінің бақытсыз жоғалуы қоғамдық, сондай-ақ жеке бақытсыздық болды. Мен оның даңқын ешқашан білмедім, бірақ оның төмендеуінде оны құрметтедім, өйткені ол жақсы дәлелдер қалдырды, оның жақсы күні, мен оның жастық шағы туралы әкемнен естігенім, ол сол кезде оның жақын досы болды, соңғы жылдары ол оның ең белсенді және жомарт досы болды, оның көмегі үшін қор құрды, ол ешқашан қиындыққа ұшырамаса да. Оның ақылы, осылай қатыгездікпен зақымдалған, мен оның барлық мінез-құлқына әсер еткеніне күмәнім жоқ. 1771 жылдың 22 мамырында Корольдік түрмедегі он екі тұтқыннан тұратын қазылар алқасы Смарттың «мамырдың жиырмасында түрме ережелері бойынша табиғи өліммен қайтыс болды» деп жариялады. Көптеген соңғы сыншылар Смартқа діни тұрғыдан қарайды (Нил Карри, Харриет Гест, Клемент Хоуес, Крис Монси). Дегенмен, кейбіреулер оның шығармаларын психологиялық/сексуалдық талдаудан өткізеді (Ланс Бертельсен, Клемент Хоуес, Алан Лю).
But now I speak of authors, let me pay the small tribute of regret and concern due to the memory of poor Mr. Smart, who died lately in the King's Bench Prison; a man by nature endowed with talents, wit, and vivacity, in an eminent degree; and whose unhappy loss of his sense was a public as well as private misfortune. I never knew him in his glory, but ever respected him in his decline, from the fine proofs he had left of his better day, and from the account I have heard of his youth from my father, who was then his intimate companion; as, of late years, he has been his most active and generous friend, having raised a kind of fund for his relief, though he was ever in distress. His intellects, so cruelly impaired, I doubt not, affected his whole conduct. On 22 May 1771, a jury of twelve fellow inmates of the King's Bench Prison declared that Smart "upon the Twentieth day of May Instant died a Natural Death within the Rules of the Prison." Many recent critics approach Smart from a religious perspective (Neil Curry, Harriet Guest, Clement Hawes, Chris Mounsey). However, some also favour a psychology/sexual analysis of his works (Lance Bertelsen, Clemet Hawes, Alan Liu).
Дін
Смарт "Сеатониялық сыйлық" өлеңдерін ерте жазса да, Мильтонның бос өлеңдері мен оның кейінгі шығармаларындағы дін туралы терең зерттеулер арасында қарама-қайшылық бар. Оның "Сеатон сыйлығының" алғашқы өлеңі "Ең жоғары болмыстың мәңгілігі туралы" діни жазудың екі дәстүрлі түріне жатады: "діндік поэзияның беделді баяндамасы" және "көрінетін жеке басына деген құлшыныстың сынақты және өзін-өзі сындау баяндамасы". Гейстке сәйкес, Смарттың діни өлеңдерінде "христиандық мінез-құлық туралы нұсқау беруге мүддесі жоқ". Теологиялық пікірталасқа қоса, өлеңдер Смарттың барлық жаратылыс үнемі Құдайды мадақтайды деген сенімінің бастауы болып табылады, және ақын "көрінбейтін табиғаттың Құдайды мадақтауына дауыс беруі керек". Jubilate Agno күрделі діни ойды зерттеу үшін дәстүрлі поэтикалық құрылымдардан бас тартуды көрсетеді. Оның "Let" өлеңдері жаратылысты біріктіреді, ол Киелі кітап поэзиясының өзіндік нұсқасын жазады. Jubilate Agno-да Смарт сөздермен және сөздердің мәнімен ойнайды, тілдегі құдайлықпен араласу үшін. Алғашқы қолжазбада "Let" және "For" тармақтары екіге бөлінгенмен, Карина Уильямс былай деп мәлімдейді: "Доктор В. Х. Бонд кейбір LET және FOR парақшаларының нөмірленгені және бірдей даталанғанын, ал хронологиялық тұрғыдан сәйкес келетін мәтіндердің ауызша байланыста екенін анықтады". Бұл оның екі жақты біріктіріп, бірін-бірі жалғастыруын негіздеді. Жанн Уокер Гейсттен әрі барып, "Let" және "For" бөлімдері еврей дәстүрімен байланысты екенін және "қазіргі және болашақты бірдей көрсетеді, яғни уақытты құтқарады" деп мәлімдейді. Сөздер мен тіл ақынды Құдайдың аянымен байланыстырады, ал Құдай – ғаламды жарату үшін тілді қолданған "үлкен ақын". Смарт сөздер мен тіл арқылы сөздердің шығармашылық күшін түсіруге тырысты. Клемент Хоустың пікірінше, Смарт сөздің күшін пайдалана отырып, "англикандықтардың діни қызметтер мен рәсімдерге деген бақылауын" бұзады. Негізінде, Jubilate Agno-дағы Смарттың дінге деген көзқарасы Джон Уэслидің теологиялық пікірлерімен және Джон Перро мен Уильям Боулингтің жазбаларымен салыстыруға болады. Сондай-ақ ол өзінің жеке табиғи философиясын жасайды және ғылымды, мысалы, Исаак Ньютонды, "Құдайдың даңқын" елемегендіктен сынға алады. Смарт үшін материяның әрбір бөлшегі Құдаймен байланыста болғандықтан тірі, ал материяны осы шындықтан ажыратып, суық түрде сипаттауға болмайды. Алайда Смарт өзінің жаңа ғылымын Ньютонның эмпирицизміне сүйене отырып жүзеге асырды. Құдайлық тілді поэзия мен ғылымға қайтаруды қалайды, сондықтан ол Мәсіх пен Англияның маңыздылығын атап өтетін пайғамбарлық және апокалиптикалық болашақты сипаттау үшін "Құтқарылу кемесін" жасайды. Пайғамбарлық болумен қатар, өлеңнің өзі ән-жырларға үлгі болып, бенедиктиктің нысанына сәйкес келеді. Смарттың "Дауытқа арналған ән" атты еңбегі адамдар жазған поэзия мен Киелі кітап поэзиясын біріктіруге тырысады. Бұл өлеңде Дәуіт маңызды рөл атқарады, өйткені ол Jubilate Agno-дағы рөліне ие болды. Дегенмен, Jubilate Agno-дағы Дәуіт поэзияның шығармашылық күшінің бейнесі, ал ол діни ақынның толыққанды үлгісі болады. Көптеген сыншылар Дәуіттің Сүлеймен ғибадатханасының жобалаушысы және оның масондықтармен мүмкін болатын рөліне назар аударды. Алайда өлеңнің жан-жақтылығы кейінірек, яғни Исаның басты тақырыбы ретінде таныстырыла бастағанда, байқалады. Монсидің айтуынша, "Дауыт пен Смарттың жырлары" деп аталатын кітап – бұл 18-ғасырдағы жыршы арқылы Ескі Келісімді "христиандыққа айналдыру" әрекеті. Алайда, Забурлар екінші рөл атқарады: олар Смартқа Дәуіттің азап шегуіне байланысты және оның Киелі кітап үлгісіне еліктеп, өзінің діни сенімдерін нығайтуға мүмкіндік береді. Смарттың Забур жырларын "христиандыққа айналдыру" бөлігі ретінде Иса азаптың құдайлық түрі болады, ал Смарт өзінің Киелі кітап үлгісімен одан әрі қатарласады, өйткені екеуі де Исаның ең үлкен құрбандығы үшін және бүкіл жаратылыстың сұлулығы үшін Құдайды мадақтайды. Смарттың әндері Роберт Нельсон үлгісі бойынша қалыптасқан дәстүрге негізделген. Олар ағылшын дәстүріне негізделген, сонымен қатар ағылшын патриотизмі мен Англияның құдайлық рақымына баса назар аударады. Гесттің айтуынша, "Гимндер" "Дауыттың сөздерін қайталап жазбаса, ғасырдағы басқа ән жазушылардың шығармаларында жоқ жаратылысқа деген қуанышын білдіреді". Хоустың пікірінше, "Химндер" Смартты дәстүрлі...
Тіл
"Jubilate Agno" шығармасында тіл мен тіл туралы пікірлерге ерекше мән берілген. Алан Джейкобс үшін Смарттың тіл қолдануы – оның "алғашқы тілге" қосылу әрекеті, бұл Смартқа "әлемді жаратушы Сөзбен" байланысуға мүмкіндік береді. Бұл Дәуіт пен Орфейдің өлең арқылы жаратылыс тудыру қабілетіне ұқсас. Смарт өзін "бірден-бір нағыз, мәңгілік өлеңмен" байланыстыратын поэзиялық тілді дамытуға тырысады. Ол құратын поэтикалық тіл Адамның "ономастикалық" дәстүрімен байланысты, яғни есімдердің әлемде маңызды күшке ие екендігі және Адамның заттарға ат қою арқылы жаратылысқа қатыса алатындығы туралы идеямен байланысты. "Jubilate Agno" еңбегінде ол өзінің жазуын "әсер қалдыру" деп сипаттайды. Бұл міндетті орындау үшін, поэзиялық тілінің діни маңыздылығын күшейту үшін ол қалпы буын және ономатопеяны қолданды. Бұл тәсілдерден өзге, ол түрлі шығармаларында, әсіресе гимндерінде, қайталама тілді, дәстүрлі туындыларға және қасиетті жазбаларға сілтемелерді пайдаланды, осылайша өзіне сенімділік көзі табуға тырысты. Ол пророқтық риториканы да қолданады, осы арқылы көрермендерінің ықыласын жеңіп алуға ұмтылады. 18 ғасырда поэзиялық тіл туралы пікірталас болды, ал Смарттың, әсіресе Горацийдің аудармалары оны дәстүрлі формаларды және тілді түсінуді жаңартуға тырысқан адам ретінде бекітті. Дегенмен, Алан Лю сияқты кейбір сыншылар аудармалардың түпнұсқа туындылармен күресуге мәжбүр екенін, ал Смарттың тілі, кемінде аудармаларында, Гораций сияқты түпнұсқа авторларды әлсіретуге тырысуы керек деп санайды. Барлық сыншылар Люмен келіспейді, ал Дональд Дэви сияқтылар Смарттың аудармаларын түпнұсқа туындылармен салыстыруға болмайды, бірақ олар Смарттың замандастарының тілімен күресу жүйесінің бір бөлігі деп есептейді. Томас Кеймер Смарттың аудармаларына қатысты осы тұжырымды одан әрі растады, Уильям Толдервидің "Екі жетімнің тарихы" еңбегінде ақынның: "Бірақ осындай жолдарды жасай алатын осындай ұлы талант иесінен қандай құдайға сыйынған үйлесімді күтуге болады!" деген сөздерін келтірді, бұл Забурлардың бұрынғы кемшіліктері бар аудармаларын алмастыру ниетін көрсетеді. Аударма мәселесінде ол қай тұрғанмен, Смарт тілдің маңыздылығына сенді, бұл оның өлеңдерін үнемі қайта қарап, түзетуіне әкелді. Смарттың көптеген өлеңдері екі мақсатқа қызмет етті, ал музыкаға қойылғанда әртүрлі талаптарға сәйкес өзгеруі мүмкін. Ұдайы түзетулер арқылы ол өлеңдерінің әрқашан "нағыз" нұсқасы болып қалуын қамтамасыз етті.
Жынысы
Смарттың «Жұбылате Агно» шығармасындағы гендерлік пікірлерімен бірге «Орта түн» рөлі оның сексуалдық және гендерлік түсінігін талдаудың басты нүктесін құрайды. «Орта түн» кейіпкері арқылы Смарт 18 ғасыр Англиясындағы дәстүрлі әлеуметтік тәртіпке қарсы шығады. Алайда, Ланс Бертельсен сияқтылар «Орта түн» кейіпкерінің ер және әйел рөлдері арасындағы қайшылыққа толы екіұшты тұлғаны көрсететінін айтады. Фрейзер Истонның пікірінше, «Орта түн» кейіпкерінің болуы Смарттың поэзиямен әйелдердің байланысын сезінгенін көрсетеді және оның кейіпкері 18 ғасырдағы білім алуға болатын адамдар туралы қалыпты түсініктерге қарсы тұру үшін пайдаланылды. Бұл рөл Смартқа сатирасында «әлеуметтік және сексуалдық өлшемдерге» назар аударуға мүмкіндік берді. Дегенмен, «Орта түн» кейіпкерінің қараңғы жағы да бар, ол «экономикалық қысымнан әлсірегенін» сезінуімен байланысты болуы мүмкін. «Жұбылате Агно» шығармасындағы «мүйіздер» бейнесі көбінесе сексуалдық символдық мағынада қарастырылады. Истон мүйіз бейнесінің фалликалық символдық мағынасына ерекше мән береді және Смарттың өлеңі бойынша еркек және әйел мүйіздерінің бар екенін айтады. Хауес осы тақырыпты жалғастырып, өлеңде «Смарттың «алданып қалған күйеу» ретінде бейнеленгенін» көрсетеді деп мәлімдейді. Осы мүмкін болатын алдануға жауап ретінде «Жұбылате Агно» әйелдерге деген жеккөрушілік болашақты болжайды, бірақ сонымен бірге әйелдердің шығармашылығымен үнемі байланыс орнатып, осы әрекеттің күшін әлсіретеді.
Қоршаған орта
Смарт "көңілді бағбан" ретінде танымал болды. Оның "Нәсілді бақшасы" атты өлеңі осы беделді нығайтуға көмектесті, тіпті психиатриялық ауруханада болған кезінде де ол басқаларды табиғатпен байланысына көндірді. Смарт үшін бау-бақша – адамдардың табиғатпен әрекеттесе алатын және табиғи ландшафтты "жетілдіре" алатын жолы еді. Дегенмен, Смарт тек бау-бақшалар мен өсімдіктер туралы ғана жазған жоқ, оның мысығы Джеффриге деген қызығушылығы кеңінен белгілі, ал табиғатқа назар аударуы оны 18-ғасырлық қоғамда қанағаттандырылмаған және ескерілмеген адамдармен байланыстырады. "Юбилей Агно" атты шығарманың алғашқы бөлігі – бүкіл жаратылысты тазалау үшін адамдар мен жануарларды жұптастыратын поэзиялық "Сандық". Ол 18-ғасырдағы Карл Линней құрған таксономиялық жүйелерге белсенді қатысты; алайда, Смарт өзінің еңбегіне Плиний Ағадан алынған мәліметтерді қосып, табиғат пен жаратылысқа қатысты көзқарасын мифологияландырады. Осы білімді пайдаланып, Смарт табиғатқа "дауыс" бере алды; ол табиғаттың, мысығы Джеффри сияқты, әрқашан Құдайды мақтап тұратынына, бірақ осы дауысты шығару үшін ақын қажет деп сенді.
Фримасондық
Көптеген сыншылар Дәуіттің Сүлеймен ғибадатханасын жобалаудағы рөліне және оның масондықтармен болжамды байланысына назар аударды. "Фримасондықты қорғау" еңбегіне жеке үлес қосқанын мойындауы, оның осы томға қатысқанының заманауи растамасы және масондық жиналыстарға қатысқаны туралы мәліметтер "масондық істерге қатысуын" растауға жеткілікті. Сонымен қатар, Смарттың Вестминстердегі Белл тавернасындағы жиналыстарға қатысқаны туралы ақпарат бар. Қолда бар мәліметтерге сүйене отырып, Мари Робертс 1986 жылғы "Британдық ақындар және құпия қоғамдар" кітабында: "Кристофер Смарттың масон екендігі ғалымдар арасында кеңінен қабылданған, бірақ оның мүшелігінің ешқандай жазбасы табылған жоқ" деп мәлімдеді. Дегенмен, Крис Монсидің 2001 жылғы "Кристофер Смарт: Құдайдың клоуны" кітабында Мари Робертстің 1986 жылғы кітабы "Смарттың масондықпен байланысын қабылдайтын жұмыс туралы есеп" деп сипатталған, бірақ Монси пікірінше, "Смарттың аты немесе псевдонимі масондықтардың тізімдерінде болмағандықтан, оның олардың қатарында болғанына күмән тудырады". Смарттың масондықпен байланысын оның өлеңдері арқылы, соның ішінде "Jubilate Agno" және "A Song to David" шығармаларында, масондық идеяларға үнемі сілтеме жасауы және масондыққа жалпы құрмет көрсетуі арқылы көруге болады. Ол "еркін және қабылданған МАСОН" екенін жариялау оның болжамды масондық байланысын анықтауға мүмкіндік береді. "Иса Мәсіхте" деген сөздер Смартты христиандық масондыққа жатқызады. Ол өзін "Құдайдың құрылысшысы" деп атайды, бұл оның өмірін Сүлеймен патшаның ғибадатханасын салумен байланыстырады, бұл масондық үшін маңызды идея. "Дәуітке арналған ән" шығармасында Смарт Сүлеймен ғибадатханасының құрылысына оралып, "Jubilate Agno" шығармасында қолданған көптеген масондық бейнелерді қосады. Осы егжей-тегжейлі мәліметтер көптеген сыншыларды "Дәуіттің әнінің" "жеті бағана" бөлімін масондық бейнелерімен байланыстырып түсіндіруге ынталандырды. Бұл бейне Дәуіт пен Сүлеймен ғибадатханасы арасындағы қатынасты түсіндіретін масондық сенімді одан әрі нығайтады. Бұл бейнелер, сондай-ақ "Дәуітке арналған ән" шығармасындағы басқа бейнелер Исаак Ньютонның "Ежелгі патшалықтардың хронологиясы" (1728), Джон Буньянның "Соломон ғибадатханасы" (1688) және Женева Киелі кітабындағы ғибадатхананың бейнелерімен байланысты болғанымен, масондықтар осы еңбектерге сүйенді. Бұл теория бойынша, бірінші бағана – грек әрпі альфасы – "жаһан сәулетшісі Құдай" және "құрылысшының компасы" символы болып табылады. Екінші бағана – грек әрпі гамма – масонның шаршысын білдіреді. Сонымен қатар, шаршы "көктегі қақпаны" көрсетеді. Төртінші бағана – грек әрпі тета – "барлығын көретін көз" немесе шеңбер ішіндегі нүкте". Алтыншы әріп – грек әрпі сигма – толық емес гексаграмма, масондықтарда "жалындаған жұлдыз" немесе "гексальфа" деп белгілі.