Кіріспе

Француз-американдық суретші (1911–2010)

Луиза Жозефин Буржуа (lwiz buʁʒwa; 25 желтоқсан 1911 – 31 мамыр 2010) – француз-американдық суретші. Ол ең көп танымал болғаны – ірі масштабты мүсіндері мен инсталляциялық өнері болғанымен, Буржуа сонымен қатар жемісті суретші және гравюра шебері болды. Өзінің ұзақ өнер жолында ол үй шаруасы мен отбасы, сексуалдық және дене, сондай-ақ өлім мен бейсаналық сияқты әртүрлі тақырыптарды зерттеді. Бұл тақырыптар оның бала кезіндегі оқиғаларымен байланысты, оны емдік процестер деп санады. Буржуа абстрактты экспрессионистермен көрмеге қатысқан және оның туындылары сюрреализм мен феминистік өнермен көптеген ортақ белгілерге ие болғанымен, ол ешқандай нақты көркемдік бағытқа ресми түрде жатпады.

Орта жастары

Буржуа үшін 1940-шы жылдардың басында жаңа елге көшудің қиындықтары мен Нью-Йорк қаласының көрме әлеміне енуге жасаған күресі болды. Осы кезеңдегі оның жұмыстары қоқыс үйінділері мен жағалаудағы ағаштардан жасалған, оларды тік ағаш мүсіндерін ойып жасау үшін пайдаланды. Ағаштың кемшіліктері кейін бояумен жасырылды, содан кейін эмоцияны бейнелеу үшін шегелермен тесіктер мен сызаттар жасалды. «Ұйықтаған Тұлға» – соғыс кезіндегі адамның бейнесін көрсететін мысал, ол осалдығынан шындыққа бет бұра алмайды. Өмірі бойы Буржуаның туындылары балалық шағы мен әкесінен көрген зұлматтан шабыт алып, өткенге қайта оралу арқылы жаратылды. Ол өнердегі сенімділігін арттырды, бірақ орта жылдары түсініксіз болды, мүмкін, 1945 жылы өткізген алғашқы жеке көрмесіне қарамастан, өнер әлемінен көп назар алмағандықтан. 1951 жылы әкесі қайтыс болды және ол америкалық азамат атанды. 1945 жылы Буржуа Пегги Гуггенхаймнің «Бұл ғасырдың өнері» көрмесінде он төрт әйел суретшінің туындыларымен бірге қойылды. Американдық абстрактілі суретшілер тобының мүшесі ретінде Буржуа ағаштан және тік құрылымдардан мәрмәр, гипс және қолаға көшті, сонда ол қорқыныш, осалдық және бақылауды жоғалту сияқты мәселелерді зерттеді. Бұл ауысу шешуші кезең болды. Ол өнерін күнделікті оқиғалармен байланысты серия немесе тізбек деп сипаттады, алғашқы жұмыстарын құлаудан қорқу деп атады, ол кейін құлау өнеріне, ал соңғы эволюциясы – тұру өнеріне айналды. Шын өмірдегі қайшылықтары оған өзінің тәжірибесі мен күресін бірегей өнер арқылы көрсете алуға мүмкіндік берді. 1958 жылы Буржуа және оның күйеуі Манхэттеннің Челси ауданындағы Батыс 20-шы көшедегі үйге көшіп, өмірінің соңына дейін сол жерде тұрды және жұмыс істеді. Ол: «Менің жұмысым жынысқа қатысты мәселелерді қарастырады», – деп жазды. «Мысалы, қызғаныш еркекке де, әйелге де тән емес». Осы айғауына қарамастан, 1976 жылы «Femme Maison» Люси Липпардтың «Орталықтан: әйелдер өнеріндегі феминистік эсселер» кітабының мұқабасында пайда болды және феминистік өнер қозғалысының символына айналды. Алайда, Буржуаның ұзақ жылдар бойы досы және көмекшісі Джерри Горовой Буржуаның өзінің жұмысын «жынысқа дейінгі» деп есептегенін мәлімдеді. Буржуа белсенділермен бірігіп, әріптесі Анита Стекль құрған цензураға қарсы феминистік ұйым – Fight Censorship Group-тың мүшесі болды. 1970 жылдары топ өнердегі жыныстық бейнелерді қорғады. Стекль: «Егер тік жынысты ағза музейге кіруге лайық болмаса, онда ол әйелдерге де лайық емес», – деп мәлімдеді. 1978 жылы Буржуаға Жалпы қызмет көрсетулер басқармасы «Күннің қырлары» атты алғашқы қоғамдық мүсінін жасауды тапсырды. 1984-1986 жылдар аралығында Буржуа «Табиғат зерттеуі» атты мүсіндер сериясын жасады, ол өнердегі патриархалдық стандарттар мен әйелдіктің дәстүрлі бейнесіне қарсы күресін жалғастырды. Карьерасының соңғы кезеңдерінде Буржуа мүсіндері үшін мата сияқты дәстүрлі емес материалдарды пайдалануын жалғастырды, осылайша қола немесе тас сияқты берік материалдардың жоғары бағалануына қарсы шықты. 1989 жылы Буржуа Стейтен-Айлендтегі Степлтон қаласындағы үйінің «Мад Лэйн» атты суретін жасады, ол оны тұру емес, мүсіндік орта ретінде қарастырды. Буржуа 1989 жылы Германияның Кассель қаласында Documenta 9 көрмесіне қатысты. 2000 жылы оның туындылары Лондонның Тейт Модерн мұражайының ашылуында көрсетілді. 2010 жылы, өмірінің соңғы жылы Буржуа өнерін лесбиянка, гей, бисексуал және трансгендерлік (ЛГБТ) теңдігін қолдау үшін пайдаланды. Ол бір сабақтан өскен екі гүлді бейнелейтін «Мен келісемін» атты туындысын жасады, ол Freedom to Marry коммерциялық емес ұйымына қаржы жинауға көмектесті. Буржуа: «Әркімнің некеге тұру құқығы болуы керек. Адамды мәңгілік сүюге уәде беру – әдемі нәрсе», – деді. Буржуаның ЛГБТ теңдігі үшін белсенділік тарихы бар, ол 1993 жылы СПИДке қарсы белсенді ұйым ACT UP үшін суреттер жасады.

Өлім

Буржуа 2010 жылдың 31 мамырында Манхэттендегі Бет Израиль медициналық орталығында жүрек жеткіліксіздігінен қайтыс болды. "Нью-Йорк Таймс" газеті оның туындыларында "адам денесі және қорқынышты әлемде күтім мен қорғауға деген қажеттілік" тақырыбы жиі кездесетінін айтты.

Әйелдер үйі

Femme Maison (1946–47) – Буржуаның әйел мен үй арасындағы қарым-қатынасты зерттейтін суреттер сериясы. Бұл туындыларда әйелдердің басы үйлермен ауыстырылған, олардың денелері сыртқы әлемнен оқшауланып, саналары тұрмыстық шеңберде ұсталады. Бұл тақырып заманауи өнердегі адамгершілікке қарсы келумен байланысты.

Әкенің жойылуы

"Әкенің жойылуы" (1974) – әке мен оның балалары арасындағы билік үстемдігін зерттейтін, биографиялық және психологиялық туынды. Бұл жұмсақ, жатырға ұқсас бөлмеде орналасқан дене түсті инсталляция. Гипс, латекс, ағаш, мата және қызыл жарықтан жасалған "Әкенің жойылуы" – ол жұмсақ материалдарды кең көлемде пайдаланған алғашқы жұмысы. Инсталляцияға кірген көрермен қылмыстан кейінгі жағдайға тап болады. Стилизацияланған асханада (жатын бөлмесінің де әсерімен) әкесінің үстемдігіне қарсы шыққан, оны өлтіріп, жеген абстрактілі, бөлік-бөлік балалар бейнеленген. Ол тұтқындалған тыңдаушыларға өзінің қаншалықты ұлы екенін, жасаған барлық керемет істерін, бүгін қанша жаман адамды жеңгенін айта береді. Бірақ бұл күннен күнге қайталанады. Ауада қайғы сезіледі. Ол өзінің сөзін тым көп қайталап айтты. Ол өте зорлықпен билік етеді, бірақ бұл оның өзіне де сезілмейді. Біраз уақыттан кейін ағам екеуміз: "Уақыт келді!" – деп шештік. Оны ұстап, үстелге жатқызып, пышақпен кесіп өлтірдік. Оны бөлік-бөлікке бөлдік, мүшелерін қиып, пенисін кесіп тастадық. Ол тамаққа айналды. Біз оны жедік – ол балаларды жойғандай, өзі де жойылды.

Ұяшықтар

Сегізінші жасында Буржуа екі сериялы жабық инсталляция жұмыстарын жасады, оларды ол "Cells" деп атады. Көптегені – көрерменді символдық заттардың орналасуын ішке қарай қарауға итермелейтін шағын жабық кеңістіктер, ал басқалары – көрерменді ішке кіруге шақыратын кішкентай бөлмелер. "Cells" туындыларында Буржуа бұрынғы мүсіндік формаларды, табылған заттарды, сондай-ақ суретші үшін күшті эмоционалдық мәнге ие жеке заттарды пайдаланды. Бұл жасушалар психологиялық және интеллектуалдық жағдайларды, бастысы – қорқыныш пен ауырсыну сезімдерін бейнелейді. Буржуа "Cells" ауырсынудың түрлі түрін көрсетеді; физикалық, эмоционалдық, психологиялық, психикалық және интеллектуалдық. Әрбір "Cell" қорқыныш туралы айтады. Қорқыныш – ол ауырсыну. Әрбір "Cell" көрушінің ләззатын, қараудың және қаралудың қызығын қамтиды.

Анам

1990 жылдардың аяғында Буржуа өзінің өнерінде өрмелеші сарышаян бейнесін басты мотив ретінде қолдана бастады. Тоғыз метрден аса биіктігі бар "Маман" мүсіні – болат пен мәрмәрден жасалған, кейін одан алты қоладан нұсқа құйылған туынды. Ол алғаш рет 2000 жылы Tate Modern-нің Турбина залындағы The Unilever Series аясында Буржуаның тапсырысы бойынша қойылды, ал жақында бұл мүсін Катардың Доха қаласындағы Катар Ұлттық Конгресс орталығына орнатылды. Оның ең ірі өрмелеші сарышаян мүсіні "Маман" 30 футтан (9 метрден) асады және әлемнің көптеген жерлерінде орнатылған. Бұл Буржуа жасаған ең үлкен өрмелеші сарышаян мүсіні. Сонымен қатар, "Маман" анасының күш-қуатына, тоқыма өнері, тәрбиелеу және қорғау метафораларына сілтеме жасайды. "Өрмелеші сарышаян – менің анама арналған мақтау. Ол менің ең жақын досым еді. Өрмелеші сарышаян сияқты, анам да тоқымашы еді. Біздің отбасымыз кілемдерді қалпына келтірумен айналысты, ал анам шеберхананың басшысы болды. Өрмелеші сарышаян сияқты, анам да өте тапқыр еді. Өрмелеші сарышаян – шыбындарды жейтін мейірімді жаратылыс. Шыбындар ауру таратушы екенін білеміз, сондықтан олар қолайсыз. Осылайша, өрмелеші сарышаян көмекші және қорғаушы, дәл анам сияқты." – дейді Луиз Буржуа. Сайт суретшінің шығармашылық процесіне баса назар аударады және Буржуаның гравюраларын және суреттелген кітаптарын оның өндірісінің жалпы контекстінде қарастырады, сондай-ақ осы тақырыптар мен бейнелерді көрсететін басқа да орталардағы туындыларын қосады.

Тақырыптар мен сын

Буржуаның шығармаларының бірінде балалық кездегі қасіреттер мен жасырын сезімдер тақырыбы көтеріледі. Луизаның анасы тұмауға шалдыққаннан кейін, Луизаның әкесі басқа әйелдермен, әсіресе Луизаның ағылшын тілінен жетекшісі Сейдимен байланыс жасауды бастады. Ол үйге жаңадан танысқан әйелдерін алып келіп, бүкіл отбасының көзінше адалсыздық жасады. Аналық – Буржуаның шығармашылығындағы тағы бір қайта-қайта келетін тақырып. Ол Буржуаның сурет салуға ынталандырған және оны тоқыма бизнесіне тартқан анасы болды. Буржуа анасын зиялы және жүйелі деп есептеді; оның туындыларындағы өрмекші мотиві көбінесе анасын көрсетеді. Өрмек тоқушы өрмек жасау – ата-анасының тоқыма бизнесіне тікелей сілтеме, сонымен қатар бұл анасының, нәрселерді жөндейтін адамның метафорасы ретінде де қарастырылуы мүмкін. Буржуа Агнес Мартин және Ева Гессе сияқты суретшілерге ұқсас феминистік көзқараспен жұмыс істеді, олар саяси мәселелерге көп көңіл бөлмеді, бірақ гендерлік және сексуалдық тәжірибелеріне негізделген туындылар жасады, нәтижесінде әйелдер мәселелеріне қатысты. Буржуаның жұмыстары өте органикалық, биологиялық, көбелекке ұқсас сезім береді; олар назарды өзінің туындысына аударады.

Мені тастама

Бұл ынтымақтастық екі жыл бойы британдық суретші Трейси Эминмен жүргізілді. Бұл жұмыс Буржуаның 2010 жылы қайтыс болғаннан кейін бірнеше ай өткен соң Лондонда көрмеге қойылды. Туындының тақырыбы ер және әйел бейнелерінен тұрады. Олар сексуалды көрінуі мүмкін, бірақ бұл кішкентай әйел бейнесінің құдай сияқты алып еркек бейнесіне құрмет көрсетуі. Буржуа су бояуларын жасады, ал Трейси Эмин оның үстіне сурет салды. Эминге ынтымақтастыққа қандай үлес қосатынын анықтауға екі жыл кетті. Не істеу керектігін білген соң, ол бір күнде барлық суреттерді аяқтады және олардың бәрі керемет шыққанына сенді. "Мен сені жоғалттым" туындысы балаларды, өмірді жоғалту туралы. Буржуа өз ұлын ата-ана ретінде жерлеуге мәжбүр болды. Ол үшін тастап кету – бұл анасынан ғана емес, сонымен қатар ұлынан айырылу. Екі суретшінің жас ерекшелігіне және туындыларының айырмашылығына қарамастан, ынтымақтастық жеңіл және сәтті аяқталды.

Белгілі көрмелер мен арнайы жобалар (іріктеу)

Буржуаның туындылары әлемнің әр жерінде музейлер мен қоғамдық кеңістіктерде нақты орынға арналған инсталляциялар түрінде көрсетіліп тұрады. Мысалы, Массачусетс қазіргі заманғы өнер мұражайы (MASS MoCA), Солтүстік Адамс, суретшінің мәрмәр және басқа материалдардан жасалған туындыларының жинағын он жылға жуық уақыт бойы көрсете келді. 1996 жылы Итау мәдени институты сатып алған және Бразилияның Сан-Паулу заманауи өнер мұражайына тапсырған ірі масштабты "Маман" мүсіні Минас-Жерайс штатындағы Инхотим институты, Порту-Алегридегі Ибере Камарго қоры, содан кейін Куритибадағы Оскар Нимейер мұражайы сияқты мекемелер мен қоғамдық орындарға көп қалалық турға жіберілді. 2020 жылы Буржуаның туындылары Флорида штатының Майамидегі Перес өнер мұражайында өткен ірі топтық көрмеде ұсынылды. "Менің денеме, менің қағидаларым" көрмесі 21-ші ғасырдағы 23 әйел суретшінің сан алуан өнер тәжірибесін зерттеді. Кароли Шнеманн, Синди Шерман, Лорна Симпсон, Ана Мендиета, Вангуэчи Муту, Микалин Томас және Франческа Вудман олардың арасында болды.