Кіріспе

Француз суретшісі Сюзанна Дюшан Кротти (20 қазан 1889 – 11 қыркүйек 1963) – француз дадаист суретшісі, коллажист, мүсінші және сурет салу шебері. Оның туындылары Париж Дадасы мен модернизмнің дамуына маңызды үлес қосты, ал суреттері мен коллаждары әртүрлі гендерлік қарым-қатынастарды зерттейді. Ол ерлер басым Дада қозғалысында әйел болғандықтан, көбінесе жеке өнерпаз ретінде қарастырылмады. Ол үнемі әйгілі ағаларының көлеңкесінде өмір сүрді, олар да суретшілер еді, немесе оны "әйелі" деп атады. Оның суретшілік жұмысы Париждегі Дада өнеріне және Дада қозғалысындағы әйелдердің мүдделеріне елеулі әсер етті. Ол бес онжылдыққа созылған мансабында авангардтық суретші ретінде маңызды рөл атқарды, бұл уақыт үлкен әлеуметтік өзгерістерге толы болатын. Ол өзінің туындыларын қазіргі қоғамға қатысты жеке алаңдаушылықтарын, заманауи әйел суретші ретіндегі рөлін және Бірінші дүниежүзілік соғыстың салдары сияқты нақты тақырыптарды жеткізу үшін пайдаланды. Оның жұмысы көбінесе сурет салу, коллаж және тілді күрделі жолдармен үйлестіреді.

Ерте өмір және білім

Сюзанна Францияның Жоғарғы Нормандия аймағындағы, Руан қаласына жақын, Бленвиль-Кревон, Сен-Маритимде дүниеге келген. Ол суретші және гравер Эмиль Фредерик Никольдің қызы, Джастин Исидор (Евгений) Дюшанның (1848–1925) және Мари Каролина Люси Дюшанның (құрметті есімі Николь) (1860–1925) алты баласының төртіншісі болды. Сюзанна Дюшан Кротти – белгілі суретші және графикашы Жак Вильонның (Эмиль Мэрри Фредерик Гастон Дюшан), мүсінші Раймонд Дюшан Вильонның және суретші, мүсінші және жазушы Марсель Дюшанның кіші әпкесі. Ол Марсель Дюшанға жасы мен мінезі жағынан жақын болды, өмір бойы онымен тығыз байланыс пен эмоционалдық байланыс орнатып, сақтап келді. Артуро Шварц сияқты ғалымдар олардың арасындағы инцест қарым-қатынас болуы мүмкін деген болжам жасады, бірақ бұл сол кездегі фрейдистік ой-санатының ықпалынан туындады. 1905 жылы, он алты жасында, ол туған Руан қаласындағы Эколь де Бё-Артта суретші ретінде оқуын бастады. Оның ерте туындылары интимизм мен фавизмнен импрессионизмге және консервативті кубизмге дейінгі стильдерді қамтыды, көбінесе Руан маңындағы отбасылық және балалық шақ көріністерін бейнеледі. 1909–1910 жылдары Марсель мен Сюзанна Руанда орналасқан суретшілер тобы Société Normande de Peinture Moderne қызметіне бірге қатысты. Осы топ арқылы ол авангардтық бағыттармен танысты. 21 жасында, 1911 жылы, ол жергілікті фармацевт Чарльз Демаресқа үйленді, бірақ тез ажырасып, Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде медбике болып қызмет ету үшін Парижге көшіп келді, Марсельдің Кондамин көшесіндегі пәтерінде тұрды. Ол Францияның ең ірі әскери госпитальдерінің бірі – Инвалидтер үйінде жұмыс істеді. Осы кезеңде ол Париждің Монпарнас ауданында суретші ретінде жұмыс істеуін жалғастырды және жиі Марсельден пікір мен кеңес сұрады.

Алғашқы жұмыстар

1915 жылдың соңында Сюзанна Марселдің Париждегі студиясын тазалауға барды, осы кезде ол оның дайын өнімдері туралы алғаш рет білді. 1916-1921 жылдар аралығында ол «механоморфтық» деп аталатын формальді тілде маңызды жұмыстар жасады – бұл қалыпты механикалық немесе технологиялық объектілерден алынған бейнелер, олар адамның әрекетін, құштарлығын немесе мінез-құлқын сипаттауға немесе болжауға арналған. Франсис Пикабияның туындылары механоморфтық тенденцияны көрсетеді. Соғыс аяқталғаннан кейін Сюзанна мен Жан 1919 жылы Парижде үйленді. Тойға сыйлық ретінде Марсель оларға геометриялық оқулықты верандаға іліп қою жөнінде нұсқаулар жіберді, осылайша жел мен жаңбыр оны бірте-бірте жыртып жіберуі керек еді. Осы кезеңде Тристан Цара сияқты тұлғалардың арқасында Дадаизм Парижде кеңінен танымал болды. Жан мен Сюзанна 1921 жылға дейін Дадаизмге көп қатыспады, бірақ екеуі де беделді «Салон де Индепендан» көрмесінде Франсис Пикабия сияқты суретшілермен бірге үш жұмысын көрсетті. Көрмеде механоморфты стильдің провокациялық сипатына баса назар аударылды. Осыдан кейін Сюзанна дадаистік туындыларын жасауды жалғастырды, нәзік акварель немесе гуашь картиналарын жасай бастады. Олардың бірі – «Марсельдің бақытсыз дайын өнімі», ол одан сыйлық ретінде алған геометриялық оқулықты бейнелейді. Қызығы, Сюзанна картинаны кері бұрып, төңкеріп салған. 1920 жылы аяқталған «Ариетта Обливион ойсыз капеллада» атты туындысы, оның ең күшті дадаистік жұмысы саналады, ол мағынасыз жазулар мен механикалық бейнелерді қолданады. Дегенмен, «Көбейтілу бұзылып, жаңадан құрастырылды» сияқты, осы туындының шабыты да оның қарым-қатынаста сезінген адалдығынан туындады. Бұл жеке көзқарас Дадаизмнің әлеуметтік нормаларды сынап, мәдениетті құлдыратуға бағытталған рухына қайшы келеді. 1921 жылдың сәуір айында ол Кротимен бірге «Табу» көрмесінде «Салон д’Отонмде» (Париждегі Монтень галереясында) өнер туындыларын көрсетті, бұл оқиға сол жерде өткен Дадаизм көрмесінен бірнеше апта бұрын болды. Кейінірек Дюшан мен Кроти Дадаизмнен алыстап, өздерінің жұмыстарын «Табу» деп атады. «Табу» туындылары геометриялық және абстрактілірек болды, белгілі бір жалпылама троптарды іздеді, бірақ әлі де жекеленген символикалық тілді сақтап қалды. «Табу» жұмыстары тұрмыстық немесе күнделікті мәселелерге негізделген, олар жиі таң қалдыратын тәсілдермен жеңілдетіліп, біріктірілді. Бұл туындылар Дюшанның бұрынғы механоморфтық жұмыстарының құрметіне ие болған жоқ және суретші туралы әдебиетте кеңінен талқыланбайды.

Кейінгі өмірі

Өмір бойы Сюзанна көрмелерге қатысып тұрды, мысалы, әйел суретшілердің өнер әлемінде танылуды қалап ұйымдастырған Galerie Barbazanges галереясындағы "Femmes Peintures Français" көрмесіне. Ол 1937 жылы Паум ойындары мұражайында Мари Лоренсинмен бірге "Еуропалық суретші әйелдер" көрмесінде де өнер туындыларын көрсетті. 1945 жылы, соғыстан кейін Сюзанна Дюшан Суретші және мүсінші әйелдер одағының мүшесі болды және оның көрмелерінде пейзаждар, портреттер және гүлдердегі натюрморттарды үнемі көрсететін. 1967 жылы Францияның Руан қаласында оның інісі Марсель "Les Duchamp: Jacques Villon, Raymond Duchamp Villon, Marcel Duchamp, Suzanne Duchamp" атты көрме ұйымдастыруға көмектесті. Бұл отбасылық көрменің бір бөлігі кейіннен Париждегі Musée National d'Art Moderne мұражайында көрсетілді. Ол 1963 жылы Франциядағы Нойли-сюр-Сен қаласында (Сен-Сен-Дени) ми ісігі диагнозы қойылғаннан кейін бір айдың ішінде қайтыс болды.