Кіріспе

Француз суретшісі және суретшілердің моделі Сюзанна Валадон (23 қыркүйек 1865 – 7 сәуір 1938) – француз суретшісі, Мари Клементина Валадон, Францияның Бас-Вьен аймағында дүниеге келген. 1894 жылы Валадон Société Nationale des Beaux Arts қоғамына қабылданған алғашқы әйел суретші болды. Ол сонымен қатар суретші Морис Утриллоның анасы болды. Валадон өмірінің шамамен 40 жылын суретші ретінде өткізді. Оның суреттері мен картиналарының тақырыбы, мысалы, «Өмір қуанышы» (1911) – көбінесе әйелдердің жалаңаш суреттері, әйелдердің портреттері, натюрморттар және пейзаждар. Ол ешқашан академияға қатыспаған және белгілі бір дәстүрге немесе өнер стиліне шектелмеген. Ешқандай дәстүрге бағынбағандықтан, ол ер адамдардың жалаңаш суреттерін, сондай-ақ әйелдердің бейнесін еркек суретшілерге қарағанда идеалданбаған түрде бейнелеу арқылы өнер әлемін таң қалдырды. Ол көптеген танымал суретшілердің моделі болды. Олардың ішінде Валадон Пьер Огюст Ренуардың «Буживальдегі би» (1883) және «Қаладағы би» (1883) картиналарында, сондай-ақ Анри де Тулуз-Лотрек салған «Сюзанна Валадон» (1885) және «Мас күйде» (1887–1889) картиналарында бейнеленген.

Ерте өмір

Валадон Монмартрда тұрмысқа шықпаған кір жуушы анасымен кедейлікте өсті. Ол әкесін таныған жоқ. Өте тәуелсіз және бүлікшіл мінезді болғандықтан, он бір жасқа дейін бастауыш мектепте оқыды, содан кейін жұмыс істей бастады. Ол түрлі жұмыстар істеді, оның ішінде шляпа шеберханасында, жерлеу гүлдестелерін жасау фабрикасында, көкөніс сатуда және официант ретінде жұмыс істеді. 15 жасында ол өзінің ең армандаған саласында жұмысқа орналасты: циркте акробат болып өнер көрсетті. Ол граф Антуан де Ла Рошфуко және Тео Вагнермен байланысы болғандықтан циркте жұмыс істей алды. Тулуз-Лотрек және Берта Моризо сияқты суретшілер жиі келіп тұратын бұл цирк, Моризоның Валадонды сурет салуына шабыт берген болуы мүмкін. Бір жылдан кейін трапециядан құлап, арқасын жарақаттағаннан кейін цирктегі мансабы аяқталды. Валадонның 9 жасында сурет салуды өздігінен үйренгеніне сенеді. Париждің Монмартр ауданында ол өнерге деген қызығушылығын дамытып, алдымен суретшілерге модель және мұза болып жұмыс істеді, олардың техникасын байқап, үйренді, өйткені ол сурет сабақтарына қатыса алмады. Ол Пьер Пувис де Шаванн, Анри де Тулуз-Лотрек және Пьер Огюст Ренуар сияқты суретшілерді байқап, олардан үйреніп, өзінің танымал және табысты суретшіге айналды.

Үлгі

Валадон 1880 жылы Монмартрда 15 жасында модель ретінде жұмыс істей бастады. Ол он жылдан астам уақыт бойы Берта Моризо, Пьер Сесиль Пувис де Шаванн, Теофил Стейнлен, Пьер Огюст Ренуар, Жан Жак Хеннер және Анри де Тулуз-Лотрек сияқты көптеген суретшілер үшін модель болды. Алғашқыда ол "Мария" деген атпен жұмыс істеді, бірақ Тулуз-Лотрек оны "Сюзанна" деп атады, себебі ол оның Сусанна мен ақсақалдар туралы библейлік оқиғаға ұқсас екенін және оның егде жастағы суретшілер үшін модельдеуді артық көретінін сезінді. Ол 1888 жылы өзін-өзі өлтіруге талпынған кезде аяқталған екі жыл бойы Тулуз-Лотректің сүйіктісі болды. Валадон өзінің өнерін оған модель болған суретшілердің техникаларын бақылап үйреніп, дамытты. Ол өте зейінді, амбициялы, тәуелсіз, нық қадамды, өзіне сенімді және құштар әйел ретінде танылды. 1890 жылдардың басында ол Эдгар Дегамен достық қарым-қатынас орнатты, ол оның батыл сызбалары мен әдемі суреттеріне тәнті болды. Дега оның туындыларын сатып алып, оны қолдады. Ол 1917 жылы қайтыс болғанға дейін оның ең жақын достарының бірі болды. Өнер тарихшысы Хизер Доукинс Валадонның модельдік тәжірибесі оның жалаңаш әйелдердің суреттеріне тереңдік қосып, оларды еркек суретшілердің импрессионистерінің әйелдер бейнелерінен гөрі аз идеализацияланған еткенін айтты. Моризоның 1880 жылғы Валадонды арқанмен жүретін адам ретінде салған суреті бұрынғысырақ болған, бірақ Валадонның ең танымал ерте суреті – Ренуардың 1883 жылғы "Буживальдегі биі" картинасы, сол жылы ол "Қаладағы би" үшін де модель болған. 1885 жылы Ренуар оның портретін тағы да "Шылықтарын тоқтайтын қыз" деп суреттеді. Оның тағы бір 1885 жылғы портреті, "Сюзанна Валадон", оның басы мен иығының профильдік бейнесін көрсетеді. Валадон Париждің барлары мен таверналарына суретші әріптестерімен бірге жиі баратын, және ол Тулуз-Лотректің "Мас күйде" атты майлы бояу картинасының кейіпкері болды.

Суретші

Валадон өз заманының танымал суретшісі болды, оны Эдгар Дега және Пьер Огюст Ренуар сияқты замандастары жоғары бағалап, қолдады. Ол кәсіби қауымдастықтарға қабылданды және оның туындылары жюрилік көрмелерге ілікті. Ол богемдік өмір салған, көзқарасы бунтарлыққа толы болды. Валадонның қол қойылған және мерзімі көрсетілген ең ерте сақталған туындысы – 1883 жылғы көмір және пастельмен салынған автопортреті. 1883 жылдан 1893 жылға дейін ол негізінен суреттер жасады, ал 1892 жылы сурет салуды бастады. Оның алғашқы модельдері отбасы мүшелері болды, әсіресе ұлы, анасы және қызы. Валадон 1896 жылы толық уақытты суретші болып жұмыс істеуге кірісті. Ол натюрморттар, портреттер, гүлдер мен пейзаждар салды, олардың композициясы күшті және түстері жарқын болды. Дегенмен, ол ең әйгілісі – ашық әйелдердің жалаңаш суреттері. Оның туындылары назар аударды, себебі ол идеалдандырылмаған жалаңаштарды суреттеп, сол кездегі ер суретшілер қалыптастырған әлеуметтік нормаларды бұзды. Оның белгілі болған ең ерте әйел жалаңашы суреті 1892 жылы салынған. 1895 жылы өнер сатушы Пол Дюран Руэль Валадонның әйелдердің киім ауыстыру сатыларындағы түрлерін бейнелейтін он екі гравюрадан тұратын топтамасын көрсетті. Кейіннен ол Париждегі Бернхайм Жас галереясында тұрақты түрде көрмелерге қатысты. Валадон алғаш рет 1894 жылы Salon de la Nationale көрмесіне қатысуға қабылданды, бұл өте маңызды оқиға болды, өйткені қатысу үшін бәсекелестік күшті болды. Ол 1909 жылдан бастап "Күзгі салонға", 1911 жылдан бастап "Тәуелсіздер салонына", ал 1933-1938 жылдары "Заманауи әйел суретшілер салонына" қатысты. Айта кетерлігі, Дега оның суреттерін сатып алған алғашқы адам болды және оны Пол Дюран Руэль мен Амброаз Волар сияқты басқа коллекционерлермен таныстырды. Дега оған жұмсақ топыраққа ойып салу (soft ground etching) шеберлігін де үйретті. 1896 жылы Валадон бай банкир Пол Музиске үйленгеннен кейін толық уақытты суретші болып жұмыс істеді. Ол 1909 жылы сурет салудан сурет салуға көшті. Салонға арналған оның алғашқы ірі майлы суреттері сексуалдық құмарлыққа байланысты болды және бұл қазіргі сурет өнерінде әйелдің еркекке құштарлық сезімін бейнелейтін алғашқы мысалдардың бірі болды, бұл ер суретшілердің әйелдерді идеалдандырып бейнелеуіне ұқсас еді. Осы көрнекті салондық суреттердің ішінде "Адам мен Хауа" (Adam et Eve) (1909), "Өмір қуанышы" (La Joie de vivre) (1911) және "Тор тастау" (Lancement du filet) (1914) бар. Өмірі бойы Валадон шамамен 273 сурет, 478 картина және 31 гравюра жасады, оның ішінде сыйға берілген немесе жойылған туындылары жоқ. Валадон өмірінде, әсіресе мансабының соңында, 1920 жылдары кеңінен танымал болды, өйткені ол әйел бейнесін өзгертуге көмектесті, әйелдің өзінің сезімдері арқылы шырақтылықты бейнеледі. Оның туындылары Париждің Жорж Помпиду орталығында, Гренобль мұражайында және Нью-Йорктегі Метрополитен өнер мұражайында және басқа да орындарда сақталады. Валадонның акробат суреті "L' Acrobate ou La Roue" 2017 жылы Кристи аукцион үйінде 75 000 фунт стерлингке сатылды.

Стиль

Валадон белгілі бір стильмен шектелмеген, бірақ оның туындыларында Символизм мен Пост-импрессионизм эстетикасы анық байқалады. Ол негізінен майлы бояу, майлы қарындаштар, пастель және қызыл құмықпен жұмыс істеді; ол сия мен акварельді қолданбады, себебі бұл техникалар оның талғамына сәйкес емес, тым еркін болатын. Валадонның картиналарында теңдессіз түстер мен еркін, кең жайылған соққылар, көбінесе оның кейіпкерлерін анықтап, шектеу үшін қатаң қара сызықтар бар. Валадонның автопортреттері, портреттері, жалаңаш суреттері, пейзаждары мен натюрморттары академиялық өнердің сол заманғы бағыттары мен ерекшеліктерінен бөлек тұрады. Валадонның картиналарындағы сюжеттер көбінесе ежелгі шеберлердің тақырыптарын жаңаша бейнелейді: суға түсетін әйелдер, жатқан жалаңаш әйелдер және интерьерлер. Ол жұмысшы табының модельдерін салуды ұнатты. Өнер тарихшысы Патриция Мэтьюс Валадонның жұмысшы табына жатауы мен модель ретіндегі тәжірибесі осы әйелдер мен олардың денелерін жақын және жақсы біліп бағалауына ықпал еткенін айтады. Осы тұрғыдан алғанда, ол көбінесе әйелдерді суретке түсірген Берта Моризо мен Мэри Кассаттан ерекшеленді, бірақ француз қоғамындағы жоғары орта тапқа жататындықтарынан олардың туындыларында "әдептілік шегі сақталған". Валадонның маргиналды жағдайы оған модельдік арқылы заманауи ерлер басымдығын көрсететін өнер саласына енуге мүмкіндік берді, ал формальді академиялық білімі болмауы академиялық конвенциялардың оған тигізетін әсерін азайтуы мүмкін. Ол жалаңаш әйелдерді суреттегенде осы ерекшелігімен көзге түсті. Ол әйелдердің стереотиптік бейнелеріне қарсы тұрып, олардың әлеуметтік жағдайын және сексуалдық тартымдылығын баса көрсетті, идеалданбаған және өзіне сенімді, артық сексуалданбаған әйелдерді шынайы суреттеді. Ол өмірі бойы көптеген жалаңаш автопортреттер салды, олардың кейінгілерінде оның қартайған денесін реалистік бейнеледі. Валадон портреттерінің композициялық шешіміне, экспрессивті көздерді салу сияқты техникалардан гөрі, көбірек мән берді. Оның кейінгі туындылары, мысалы, «Көк бөлме» (1923) жарқын түстермен ерекшеленеді және декоративті фонға және өрнекті материалдарға жаңа назар аударады.

Жеке өмір

1883 жылы Валадон 18 жасында ұлы Морис Утриллоны дүниеге әкелді. Валадонның анасы Мориске күтім жасады, ал ол қайтадан модельдікпен айналыса бастады. Кейін Валадонның досы Микель Утрилло Мористің өзінің ұлы екенін мойындайтын құжаттарға қол қойды, бірақ оның нағыз әкесі ешқашан белгілі болған жоқ. 1893 жылы Валадон композитор Эрик Сатимен қысқа ғана роман бастады, ол Корто көшесіндегі оның бөлмесіне жақын тұрды. Сати оған ғашық болды, оны Бики деп атады және «оның барлық болмысы, сүйкімді көздері, нәзік қолдары және кішкентай аяқтары» туралы құмарлықпен хаттар жазды. Алты айдан кейін ол оны қатты қайғыға қалдырып кетіп қалды. Валадон 1895 жылы биржа брокері Пол Музиске тұрмысқа шықты. Олар 13 жыл бойы Париждегі пәтерде және қала сыртындағы үйде бірге тұрды. 1909 жылы Валадон ұлының 23 жасар досы, суретші Андре Уттермен роман бастады. Ол оның моделіне айналып, сол жылы салынған «Адам мен Ева» картинасында Адам рөлінде бейнеленді. 1913 жылы Валадон Музистен ажырасты. Содан кейін 1914 жылы Уттерге тұрмысқа шықты. Уттер оның және оның ұлының мансабын басқарды. Валадон мен Уттер 1934 жылға дейін, Валадон жетпіске жақындаған кезде бірлесіп көрмелер өткізіп тұрды. Олар оның өліміне дейін қарым-қатынастарын сақтап, Париждегі Сен-Оуэн зиратында бірге жерленді. Сузан Валадон 1938 жылдың 7 сәуірінде 72 жасында инсульттан қайтыс болды және Париждегі Сен-Оуэн зиратының 13-бөліміне жерленді. Қоштасу рәсіміне оның достары және әріптестері Андре Деран, Пабло Пикассо және Жорж Браке қатысты.

Феминисттік түсініктеме

ХХ ғасырдың басындағы ең жақсы құжатталған француз суретшілерінің бірі ретінде Валадонның туындылары феминистік өнер тарихшыларына зор қызығушылық тудырды, әсіресе оның әйел денесіне назар аударуы ерекше. Оның жұмысы ашық және кейде ұялшаңдыққа толы, көбінесе күшті сызықтармен сипатталады, ал академиялық және авангардтық конвенцияларға қарсы тұруы әйелдердің жалаңаш бейнесіне деген қызығушылықты күшейтті. Оның әйелдердің көптеген суреттері ХХ ғасырдың басындағы Батыс өнеріндегі әйелдердің сексуалды бейнелеріне қарсылықты білдіреді деп саналады. 1910 жылдардан бастап салған оның көптеген жалаңаш суреттері пропорциясы ауыр және кейде қиын поздарда бейнеленген. Феминистік сыншылар олардың танымал және "жоғары" өнердегі нәзік, "әйелдік" типтермен айқын қарама-қайшылықта екенін мәлімдейді. Оның 1931 жылы, 66 жасында салған автопортреті әйел суретшінің өзінің физикалық құлдырауын бейнелеген алғашқы үлгілерінің бірі ретінде ерекшеленеді. Басқа да көптеген талантты әйел суретшілер сияқты, Валадон да маңызды модернист ретінде танылса да, АҚШ-тың ешбір өнер мекемесі оған жеке көрме ұйымдастырған емес. Оның АҚШ-тағы алғашқы жеке көрмесі 2021 жылдың қыркүйек айында Филадельфиядағы Барнс қорында ашылуға жоспарланған. Сара Бейлістің "Утриллоның анасы" атты бұрынғы романы алғаш Англияда, содан кейін АҚШ-та жарық көрді. Тимберлейк Вертенбекердің "The Line" (2009) пьесасы Валадон мен Дега арасындағы қарым-қатынасты көрсетеді. Валадон В. Сомерсет Моэмнің "Жақсылықтың шегі" романындағы Сюзан Рувье кейіпкерінің прототипі болды.