Кіріспе

Француз драматургі, актер және театр режиссері (1896–1948)

Антуан Мари Жозеф Пол Арто, Антонин Арто (ɑ̃tɔnɛ̃ aʁto; 4 қыркүйек 1896 – 4 наурыз 1948) – еуропалық авангардтың маңызды тұлғасы ретінде танылған француз суретшісі. Ол түрлі салаларда жұмыс істеді, бірақ ең көп танымал болғаны – оның жазбалары, сондай-ақ театр және кинодағы еңбектері. Оның жабайы, сюрреалистік және шекараны бұзушы туындыларымен белгілі, оның мәтіндері ежелгі мәдениеттердің космологиясы, философия, құпия ілімдер, мистика және мексикалық және балилік халықтық дәстүрлер тақырыптарын зерттейді.

Ерте өмір

Антонин Арта Марсельде Евфразия Нальпас пен Антоан Рой Артаның ұлы ретінде дүниеге келді. Оның ата-анасы бірінші туыстар еді: оның әжелері Смирнадан (қазіргі Измир, Түркия) шыққан қарындастар еді. Өмірі бойы ол грек тегінің үлкен әсеріне тап болды. Евфразия тоғыз бала туды, бірақ төртеуі өлген күйі туды, ал тағы екеуі бала кезінде қайтыс болды. Дегенмен, оған дұрыс диагноз қойылған-қоймағаны күмәнді. Дэвид Шафердің пікірінше, мұндай қате диагноздардың көптеп кездесуі, емдеудің болмауы (соның салдарынан тірі қалу мүмкіндігінің өте төмен болуы) және оның симптомдары ескерілгенде, Артоның осы ауруға шалдыққаны екіталай. Арто 1907 жылдан 1914 жылға дейін католик орта және жоғары мектебінде оқыды. Оқу орнында ол Артур Рембо, Стефан Малларме және Эдгар Аллан Поның еңбектерін оқып, достарымен бірлесіп жеке әдеби журнал құрды. Колледждегі оқуының соңында Арто әлеуметтік өмірден көріне бастады және "өзінің көптеген жазбаларын жойып, кітаптарын сыйлады". 1916 жылы Артоның емделуі тоқтап, ол француз армиясына шақырылды. Дуллин труппасының құрамында Арто күніне 10-12 сағат жаттықты. Арто бастапқыда Дуллиннің ұстанымдарын жақтап, Шығыс Азия театрына, әсіресе Бали мен Жапонияның өнер тағылымдарын зерттеуде үлкен қызығушылық танытты. Артоға кәсіби театрға алғашқы жұмысын тапсырған Луга По кейіннен оны "актерлер арасында адасқан суретші" деп сипаттады.

Сюрреалистермен байланысы

Арто 1927 жылы Андре Бретон оны шығарып жібергенге дейін қысқа уақыт бойы сюрреалистермен байланыста болды. 274-бетте Рос Мюррей мынадай жазады: «Арто мүлдем саясатқа қызығушылық танытпады, тіпті «Мен марксизмге қарсымын» сияқты нәрселер жазды». Сонымен қатар, «Бретон театрға қарсы бола бастады, өйткені ол оны буржуазиялық және революцияға қарсы деп есептеді». Альфред Джарри театры үшін 1926/27 жылдары жазылған «Абортталған театрға манифест» атты еңбегінде Арто сюрреалистерге тікелей шабуыл жасайды, оларды «қағаз революционерлер» деп атайды, олар «қазіргі таңда театр жасау – контрреволюциялық іс» деп ұқтыруға тырысады. Ол «олар коммунизмге бас иіп отыр» деп мәлімдейді. Олар 1927 жылдың маусымынан 1929 жылдың қаңтарына дейін төрт қойылым қойды. Театр өте аз ғана уақытқа созылды, бірақ Артур Адамов, Андре Гид және Поль Валери сияқты көптеген еуропалық суретшілер оған келді.

"Сенци" (1935)

1935 жылы Арто Париждегі Ваграм фоли театрында Перси Бише Шеллинің «Сенци» пьесасын сахнаға қойды. Бұл драма Артоның «Қатыгездік театры» манифесінен кейін қойылған тұңғыш және жалғыз спектакль болды. Оның «Қатыгездік театры» формалды сахна алдындағы аркадан және драматургтің басымдығынан бас тартып, оларды «нағыз ритуалдың сиқырына кедергі келтіретін нәрсе» деп есептеді, ал орнына «зорлық-зомбылық бейнелері көрерменнің сезімталдығын құлатып, гипнозға түсіреді, оны жоғары күштердің құйынындай басып алады». :11 Мексиканың Париждегі елшілігі оған саяхатқа грант берді, ол 1936 жылдың қаңтарында Мексикаға кетті. Ол келесі айда жетті. :73 Арто сондай-ақ Сьерра-Тарахумарадағы Рарамури ауылы Норогачикте де өмір сүрді. Осы кезеңде ол опиаттарды қолдануын тоқтатып, абстиненттік синдромды бастан өткерді. Кемемен қайтып келе жатқанда Арто екі экипаж мүшесінің өзіне шабуыл жасағанына сенді. Ол қарсы шара қолданып, тізгіш киімге кіргізілді; Францияға оралғаннан кейін полиция оны қамауға алып, психиатриялық ауруханаға жатқызды. Родезде Артоға электрошок және сурет терапиясы сияқты емдер жасалды. :194 Дәрігер Артоның сиқырлы дұғалар жасау, астрологиялық карталар құру және алаңдататын суреттер салу әдеттерінің психикалық аурудың белгілері деп санайды. Арто электрошокпен емдеуді айыптады және оны тоқтатуды үнемі өтінді, сонымен қатар оған «өзінің есімін және өзін-өзі бақылауын қайтарудың пайдасын» сыйлағанын айтты. 1946 жылы Фердиер Артоны достарына босатып, оларды Иври-сюр-Сендегі психиатриялық клиникаға орналастырды.

Соңғы жылдар

Иври-сюр-Сен қаласында Артоның достары оны жазуға ынталандырды. Ол Париждегі Оранжерияда Винсент ван Гогтың көрмесін тамашалап, "Ван Гог, қоғамның өзін-өзі өлтіруге итерген адамы" деген зерттеу жазды; 1947 жылы француз журналы K оны жариялады. "Француз радиосының" директоры Владимир Порше 1948 жылғы 2 ақпан күні эфирге шығару жоспарланған күнінен бір күн бұрын осы жұмысты тоқтатты. Комиссия Артоның жұмысын таратуды көбінесе қолдағанмен, Порше оны таратудан бас тартты.

Өлім

1948 жылдың қаңтарында Артоға колоректальды қатерлі ісік диагнозы қойылды. Ол көп ұзамай, 1948 жылдың 4 наурызында Париждің оңтүстік-шығыс маңындағы Иври-сюр-Сендегі психиатриялық клиникада қайтыс болды. Ол мүліктің бақташысы тарапынан жалғыз отырған күйінде, төсегінің басында аяқкиім ұстап отырған жағдайда табылды. Оның хлорал гидратының өлімге әкелетін дозасынан қайтыс болғаны күдіктелді, бірақ оның оның қаупін білгені белгісіз. Абсурд театры, әсіресе Жан Жене мен Сэмюэл Бекеттің шығармалары. Питер Бруктың 1964 жылы Нью-Йорк, Париж және Лондон қалаларында қойылған «Марат/Сад» қойылымы. «Тірі театр». 1968 жылдың қысында Уильямс колледжі Артаудиан театры бойынша арнайы курс ұсынды, нәтижесінде Кит Фаулердің жетекшілігімен бір апталық «Қырықшылық фестивалі» өтті. Фестивальге «Қан тамшысы», «Барлық жазу – шошқаның зәрi» және бірнеше түпнұсқалық ритуалдық қойылымдар кірді, олардың бірі Техас мұнарасындағы кісі өлтіру оқиғасына негізделген, ал екіншісі «Шошқаның қайта тірілуі» деп аталатын топтық катарсис ретінде жасалған. Канадада драматург Гэри Боттинг «Эолиан стрингерінен» «Зен рок фестиваліне» дейінгі Артаудиандық «оқиғалар» сериясын жасады және «Прометей Re Bound» сияқты Артаудиандық тақырыбы бар оннан астам пьеса жазды. Шарль Маровицтің «Артау Родезде» пьесасы Арто мен доктор Фердиердің Родездегі психиатриялық ауруханадағы қарым-қатынасын көрсетеді; пьеса алғаш рет 1976 жылы Римдегі «Траставере театрында» қойылды.

Философия

Артаудың философтарға да маңызды ықпалы болды. Философ Жак Деррида Артаудың туындыларын өзінің "parole soufflée" тұжырымы арқылы философиялық тұрғыдан зерттеді. Феминист ғалым Джулия Кристава "дамып келе жатқан тұлға" теориясын жасауда Артаудың еңбектерін пайдаланды. Джаннина Браскидің "Йо-Йо-Боинг!" атты латынамерикандық драмалық романында суретшілер мен ақындар арасында Артаудың "көп дағдылылығының" басқа француз жазушыларының біржақты дағдыларымен салыстырылған артықшылықтары талқыланады. Артаудың өмірі мен ақын Роберт Десноспен арадағы достығы туралы серияның алғашқы кітабы – "Сыбайлас комета" романы 2023 жылдың маусымында жарық көрді.

Фильм

Фильм жасаушы Э. Элиас Мерхиж, жазушы Скотт Николаймен болған сұхбатында, Артоның "Туылған" эксперименталды фильміне маңызды ықпал еткенін айтты.

Ағылшынша аудармасы

ЖылАтауыТәржімешіБаспаЕскертпелер1958Театр және оның екі жағыМэри Кэролайн РичардсНью-Йорк: Гроув Вейденфельд1963Артау антологиясыЖек ХиршманСан-Франциско: Сити Лайтс баспасыСұзан Сонтагтың редакциясымен және кіріспесі1971Антонин Артоның жинағыВиктор КортиЛондон: Калдер және Боярс1976Таңдалған жазбаларХелен УиверНью-Йорк: Фаррар, Штраус және ЖируСұзан Сонтагтың редакциясымен және кіріспесі1995Қорғаушылар мен рак айқайлары: соңғы кезеңнің жұмыстарыКлейтон Эшлеман, Бернард БадорменБостон: Нақты өзгеріс200850 Сурет – өлтіру магиясынаДональд Николсон СмитЛондон: Seagull Books2019Гелиогабал немесе тәжді анархистАлексис ЛикиардЛондон: Infinity Land Press2024Театр және оның екі жағыМарк Тейлор БаттиBloomsbury Publishing: Methuen DramaISBN 97813502887202024Мексикаға саяхат: Революциялық хабарламалар және ТарахумараРайнер Й. ХаншеНью-Йорк: Contra Mundum Press

Неміс тілінде

Сигерс, Ю. Көру алхимиясы. 20 ғасырдағы герметикалық өнер. Антонин Артауд, Ив Кляйн, Зигмар Полке (Кельн: Verlag der Buchhandlung Walther König, 2003).