Кіріспе

Сербиялық саясаткер және Югославияның премьер-министрі Милан Стоядинович (; 4 тамыз 1888 – 26 қазан 1961) – серб және югослав саясаткері және экономисі, 1935 жылдан 1939 жылға дейін Югославияның премьер-министрі қызметін атқарған. Ол сонымен қатар 1935 жылдан 1939 жылға дейін Сыртқы істер министрі және үш рет Қаржы министрі болды (1922–1924, 1924–1926, 1934–1935 жылдары).

Ерте өмір

Милан Стоядинович 1888 жылғы 4 тамызда Сербияның Чачак қаласында дүниеге келген. Оның әкесі, Михайло, 1904 жылы Белградқа көшіп келген қалалық судья болған. Осы жерде жас Стоядинович орта білімін аяқтап, Сербияның Социал-демократиялық партиясының (ССДП) жақтасы болды. Кейіннен ол Австрия-Мажарстан және Осман империяларында тұратын этникалық сербтерді азат ету, жоғарғы және төменгі таптар арасындағы айырмашылықты жоюдан гөрі маңыздырақ деп санады және Никола Пашичтің Халық Радикалды Партиясына (НРС) қосылып, әкесінің жолын жалғады. 1906 жылдың жазында Стоядинович орта мектепті сәтті бітіргені үшін сыйлық ретінде неміс тілін үйрену үшін Австрияға жіберілді. Сол жерде ол Оңтүстік славян жастар қозғалысының ықпалына ілігіп, Югославияның біртүтастығын қолдаушы болды. Кейін Сербияға оралып, Белград университетінің құқық факультетінде экономика және қаржы мамандығы бойынша оқуын бастады. Ол үш жыл бойы шетелде білім алды, 1910-11 оқу жылында Мюнхен мен Потсдамда, 1911-1912 жылдары Парижде және 1912-1913 жылдары Лондонда болып оқыды. Германиядағы Стоядиновичтің болуы оның экономикалық көзқарастарына терең әсер етті және оны елдің бюджеті тақырыбында докторлық диссертация жазуға жетеледі. Ол экономикалық саясатты әмбебап үлгіге емес, қоғамдағы нақты экономикалық және мәдени жағдайларға сәйкес әзірлеу керек деуші неміс тарихи экономика мектебінің ықпалына күшті түсті.

Экономист

Стойадиновичтің экономист ретіндегі біліктілігі 1912 және 1913 жылдардағы Балқан соғыстары кезінде және Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Сербияның Қаржы министрлігінде жұмыс істей бастағанда анық байқалды. 1915 жылдың қысында Сербия армиясы Албания арқылы шегінуі кезінде ол Сербия үкіметімен бірге Грекияның Корфу аралына көшті. Ол 1916-1918 жылдар аралығында онда тұрып, серб динарын тұрақтандыруға көмектесу арқылы қаржы сарапашысы ретінде көзге түсті. Стойадинович Корфуда болғанда болашақ әйелі Аугустамен – грек-неміс тегінің әйелімен – танысты. Соғыстан кейін екеуі Белградқа қоныстанды. 1919 жылы Стойадинович ағылшын коммерциялық банкінің жергілікті бөлімшесінің басқарушысының орынбасары болып тағайындалды, бірақ Сербтер, хорваттар және словендердің жаңа құрылған Корольдығының Мемлекеттік есептер кеңесінің бас директоры лауазымынан премьер-министр Любомир Давидович пен оның Демократиялық партиясымен туындаған келіспеушіліктерге байланысты бас тартты. 1920-1921 жылдары Белград университетінде экономика пәнінен дәріс берді, бірақ академиялық қызметтен тез бас тартты.

Қаржы министрі

1922 жылы 34 жасында Стоядинович қаржы министрі болды. Ол Белградтың "Политика" газетіне және ағылшын тіліндегі "Экономист" апталығына жазуға кірісті. 1929 жылы Александр I патшаның корольдік диктатура жариялағаннан кейін, ол монархқа диктаторлық билік беруге қарсы болған NRS фракциясымен бірге тұрды. Радикалдық партия 1929 жылы екіге жарылды, ең ірі фракция Александр патшаның диктатурасын қолдады, ал Стоядинович партияның Бас комитеті басқаратын оппозициялық фракцияға қосылды. Югославия билігі оны монархияға қарсы деп күдіктенгеніне қарамастан, ол 1934 жылғы қазанда Марсельде Александр өлтірілгеннен кейін премьер-министр болған Боголюб Евтич үкіметінде қайтадан қаржы министрі болып тағайындалды. Осы кезде Стоядинович Белград қор биржасының вице-президенті, өзендік кеме қатынасы компаниясының төрағасы, британдық радиостансаның және британдық кеме құрылысы компаниясының директоры болды. Италия мен Венгрияның Александр патшаны өлтіруге қатысқандығы анық болғанына қарамастан, Югославия олардың қатысуын дәлелдегеніне қарамастан, Ұлттар Лигасының ешқайсысына қарсы шара қолданбауы Стоядиновичті Лиганың ешқандай пайдасы жоқ екеніне көндірді.

Премьер-министр

1935 жылы ол Сербия радикалдық партиясының басшысы болды, ол бірнеше партиямен коалиция құрып, Югославская радикальная Zajednica (Югослав радикалдық одағы, JRZ) деп аталды және сайлауда жеңіске жетті. JRZ серб радикалдарынан, Антон Корошец басқарған словен халық партиясынан және Мехмед Спахо басқарған Югославия мұсылман ұйымынан тұрды, Стойадинович оны «үш аяқты орындық» деп атады, оған «төртінші аяқ» – хорваттардың қолдауы жетіспеді. Стойадинович естеліктерінде былай деп жазды: «Біздің партиямызды үш аяқты орындық деп атадым, қажет болғанда оған отыруға болады, бірақ төрт аяқты орындық әлдеқайда тұрақты». 1935 жылдың 24 маусымында ол премьер-министр және сыртқы істер министрі болып сайланды. 1935 жылы мектеп мұғалімі Дамян Арнаутович жасаған қастандық әрекеті сәтсіз аяқталды. Бала король Петр II-нің регенті, принц-регент Павел, Стойадиновичті премьер-министр етіп тағайындады, себебі ол Ұлы депрессияның салдарымен күресе алатын қаржы сарапшысы ретінде танылды, сондай-ақ Стойадиновичтің хорват саясаткерлерімен Югославия федерациялық мемлекет болады ма әлде унитарлық мемлекет пе деген мәселені шешу үшін келісімге келе алады деп сенді. Стойадиновичтің алғашқы қадамдарының бірі – баспасөз цензурасын жеңілдету және 10 000 саяси тұтқынды босату болды. JRZ арқылы Стойадинович бағынышты скүпштинаға (парламентке) ие болды, бірақ JRZ Стойадиновичтің күткендей халықтық қозғалысқа айналмады.

Ішкі мәселелер

Британдық тарихшы Ричард Крамптон жазғандай, Стойадиновичтің билігінің негізі "саяси мансаптарды бөлісу" мен сыбайлас жемқорлыққа құрылған, себебі JRZ Стойадинович көздеген фашистік жаппай қозғалыс емес, Балқанға тән меценаттық машина ретінде жұмыс істеді. Соғыс аралық Югославия экономикада мемлекеттің үлкен рөл атқаратын этатистік экономикалық жүйемен ерекшеленді. Югослав мемлекеті елдегі теміржолдардың, порстардың, кен орындарының, болат зауыттарының, орман шаруашылықтарының, ауруханалардың, банктердің, баспа үйлерінің, қонақүйлердің, театрлар мен опера үйлерінің барлығына немесе көп бөлігіне ие болды, сондай-ақ спирт, тұз, темекі қағазы, темекі және керосин өндірісі, тарату және сатуда монополияға ие болды. Мемлекеттік сектордағы жұмыс орындары жеке секторға қарағанда жақсы төленгендіктен және сыбайлас жемқорлыққа мүмкіндіктер көп болғандықтан, Югославия сияқты кедей елде мемлекеттік сектордағы жұмыс орындарына бәсекелестік күшті болды, яғни Белградтағы биліктегі кез келген үкімет дауыстармен алмасу үшін мемлекеттік сектордағы жұмыс орындарын бөліп беретін меценаттық машинаны құру арқылы көп қолдау таба алатын. Соғыс аралық Югославияның барлық үкіметтері меценаттық билікті өз қолдаушыларына мемлекеттік секторда жұмыс беру үшін пайдаланды және қарсыластарын мемлекеттік секторда жұмыс істеу мүмкіндігінен айырып жазалады. Стойадинович, өзінің алдыңғылары сияқты, JRZ мүшелерін мемлекеттік секторда жұмыспен марапаттау арқылы өзінің билігінің негізі ретінде меценаттық машинасын құрды. Алайда, Югославия экономикасының 1932 жылы, Ұлы депрессияның ең ауыр жылындағы құлдырауынан кейін 1930 жылдардың соңында біртіндеп жақсаруы Стойадиновичке белгілі бір деңгейде танымалдық әкелді. Стойадинович Ұлы депрессияны шешудің жолы Германиямен тығыз экономикалық байланыстар деп сенді, себебі Германияда заманауи өнеркәсіптік экономикаға қажетті көптеген шикізаттар жетіспеді және оның халқы неміс шаруаларының оны азықтандыру мүмкіндігінен асып кетті. Германияға азық-түлік пен шикізаттар, мысалы темір, боксит, мыс және марганец қажет болғандықтан, 1935 жылдан бастап Югославия экономикалық өркендеуді бастан кешірді, Германияға минералдар мен ауылшаруашылық өнімдерін үлкен көлемде экспорттады, бұл экономикалық жаңаруға және Югославияны Германияның экономикалық ықпал аймағына орналастырды. Регент ханзада Стойадинович хорваттарға ұсыныс жасайды деп үміттенген, бірақ Стойадиновичтің Югославияны федерализациялау туралы талқылауға дайын болмауы осы мақсатқа жеткенде үлкен қиындықтар тудырды. Хорваттарға жақындасу мақсатымен Стойадинович 1935 жылы Ватиканмен конкордатқа қол қойды. Конкордаттың мақсаты – келіссөздер барысында бейресми түрде келісілгендей, конкордат қабылданса, Рим-католик шіркеуінің хорват сайлаушылары арасындағы моральдық ықпалын қамтамасыз ету арқылы хорваттардың JRZ-ға қолдауын ұтып алу болды, бірақ Серб Православие шіркеуінің қарсылығы Стойадиновичті конкордатты ратификациялау үшін ұсынуды кейінге қалдырды. Хорваттарға жасалған тағы бір жеңілдік ретінде Стойадинович өлтірілген хорват саясаткері Стьепан Радичтің мүсінін Загребте орнатуға және Александр патшаның тұтқындығына кеткен хорваттардың, соның ішінде бір кезде Хорватияның тәуелсіздігін талап еткен Радичтің күйеу баласының елге оралуына рұқсат берді. Теорияда экономикалық либерализмді жақтағанмен, іс жүзінде Стойадинович этатистік экономикалық саясатты жақтады, Ұлы депрессияны тоқтату үшін мемлекеттің араласуы керек деп сақты.

Дипломатиялық

Стоядинович признал надвигающуюся военную угрозу со стороны нацистской Германии, фашистской Италии и соседних стран. С самого начала своего премьерства Стоядинович работал над сближением Югославии с Германией и отдалением от ее традиционного союзника, Франции. В конце 1935 года Стоядинович назначил известного германофила югославским министром в Берлине, заменив прежнего министра, который придерживался более критического отношения к Рейху. Еще до ремилитаризации Рейнской области Югославия под руководством Стоядиновича двигалась к прогерманской внешней политике. В 1935 году Югославия соблюдала санкции Лиги Наций, наложенные на Италию, которые нанесли ущерб югославской экономике, и в то же время Стоядинович подписал свой первый экономический договор с Германией. В феврале 1936 года Стоядинович приветствовал короля Бориса III Болгарского в Белграде, что ознаменовало начало сближения Югославии и Болгарии, поскольку Стоядинович стремился к более дружественным отношениям с Софией для урегулирования "Македонского вопроса", который отравлял югославско-болгарские отношения в межвоенный период. Югославия подписала договор о союзе с Францией в 1927 году, когда Рейнская область все еще была оккупирована Францией, и во время франко-югославских штабных переговоров Франции было обещано, что она начнет наступление на западную Германию, если Германия начнет новую войну. Пока Рейнская область оставалась демилитаризованной зоной, всегда была возможность французского наступления на западную Германию, что успокаивало Югославию. Вайнберг писал, что демилитаризованный статус Рейнской области, установленный Версальским договором, был "самой важной гарантией мира в Европе" до тех пор, пока Рейнская область оставалась демилитаризованной, Германия не могла атаковать каких-либо союзников Франции в Восточной Европе, не подвергая себя риску разрушительного французского наступления на западную Германию. Ремилитаризация Рейнской области 7 марта 1936 года означала, что Германия начала строительство Западного вала вдоль своей границы с Францией, что положило конец любой надежде на французское наступление на западную Германию. С точки зрения Югославии, ремилитаризация Рейнской области и строительство Западного вала означали, что Германия теперь может начать наступление на Восточную Европу, не опасаясь Франции, что привело Стоядиновича к разрыву с традиционной про-французской внешней политикой Югославии и поиску взаимопонимания с Рейхом. С 15 по 20 июня 1936 года начальники штабов Малого Антанты (Румынии, Чехословакии и Югославии) встретились в Бухаресте, чтобы обсудить свои планы после ремилитаризации Рейнской области. Мрачный вывод Бухарестской встречи состоял в том, что Франция не является фактором в Восточной Европе, и отныне в Восточной Европе существует только две великие державы, а именно Советский Союз и Германия, и победа любой из них в новой войне означала бы конец их независимости. Стоядинович рассматривал будущее Королевства Югославия как устойчивое только в том случае, если будет установлен нейтральный статус, подобный швейцарскому. Его внешняя политика последовательно продвигалась к этой цели. Примерами являются договор о ненападении с Италией и продление Югославией своего договора о дружбе с Францией. Политика фашистской Италии по отношению к Югославии обычно была враждебной, но начиная с 1936 года Бенито Муссолини приложил значительные усилия, чтобы убедить Югославию отказаться от своего союза с Францией. После избрания правительства Народного фронта Леона Блюма во Франции итальянская внешняя политика стала крайне антифранцузской, и Муссолини, как часть своей антифранцузской стратегии, хотел отделить Югославию от санитарного кордона, поскольку Югославия была единственным союзником Франции в Восточной Европе, имевшим общую границу с Италией. Помимо своих антифранцузских целей, Муссолини планировал аннексировать Албанию и использовать ее в качестве базы для завоевания Греции, которая была союзницей Югославии в Балканском пакте, что делало союз с Белградом полезным с его точки зрения. Муссолини ожидал, что убийство короля Александра в 1934 году, которое он финансировал, вызовет гражданскую войну между различными народами Югославии, что, в свою очередь, позволит итальянцам захватить части Югославии, которые они давно желанли. Убийство Александра 9 октября 1934 года во время государственного визита во Францию не вызвало ожидаемой гражданской войны, что показало Муссолини, что Югославия более стабильна, чем он думал, что заставило его временно отказаться от своих планов против этой страны и вместо этого работать над сближением с Белградом, что Стоядинович приветствовал. С 1936 года наблюдались растущие признаки того, что Италия и Германия откладывают в сторону свои разногласия, вызванные "Австрийским вопросом", чтобы работать вместе, Муссолини провозгласил в своей речи в Милане в октябре 1936 года, что теперь в Европе существует "Берлин-Римская ось". Существование "Берлин-Римской оси" положило конец любым надеждам ю югославов на то, что они смогут противопоставить Италию Германии.

Балқан қатынастары

1936 жылдың қазан айында Стоядинович Стамбулға сапар шегіп, Белградқа қайтып келгенде король Бориске тиесілі ауылдық резиденциясы – Кричим сарайында тоқтады. Кричимде болған кезде Борис пен Стоядинович достық шартына қол қоюға келісті. Балқан одағының талаптарына сәйкес, кез келген мүше басқа Балқан мемлекетімен шартқа отырғанда, басқа мүшелердің келісімі қажет болды. Стоядинович Түркиядан аз қарсылық көрді, бірақ Румыния мен Грекия Югославия одақтан шығып барады деп санап, қатты наразылық білдірді және 1937 жылдың қаңтарында ғана келісім берді. Румыния мен Грекия тек Стоядинович олардың рұқсатысыз шартқа қол қоятынымен қорқытқанда ғана келісті, бұл Балқан одағын бұзуға әкелер еді. 1936 жылдың соңында Стоядинович Орсе мұражайының Чехословакия, Румыния және Югославияның Кіші Антантасын күшейтуге бағытталған дипломатиялық күш-жігерін саботаж жасады. Ол Кіші Антанта шарттарын Венгрия ғана емес, кез келген мемлекеттің агрессиясына қатысты қолдануды ұсынды. Румыния королі Кароль II және Чехословакия президенті Эдвард Бенеш француздық ұсынысты қолдады, ал Стоядинович Кіші Антантаны құрған шартты өзгерту туралы талқылаудан бас тартқан жалғыз адам болды. Француз елшісі Стоядиновичті өз ойын өзгертуге көндіру үшін Белградқа келгенде, Югославияның Германияның экономикалық ықпал аймағына тым терең енгенін, Рейх Югославияның ең ірі сауда серіктесі мен инвесторы болғандықтан, соғысқа түсу қаупі жоқ екенін мәлімдеді. Югославияның Германия экономикасына тым терең енгендігіне байланысты Берлинде Белградпен одаққа отырудың қажеті жоқ деп саналды, себебі экономикалық мүдделер Югославияның Германияның де-факто одақтасы болуын қамтамасыз етеді деп есептелді. 1938 жылға қарай Югославия саудасының 60% Германиямен жүзеге асты, Рейхті Югославияның ең ірі сауда серіктесіне айналдырды. Германия соғысқа дайындық аясында боксит, мыс және марганец импорттады, ал Югославиядағы тұтыну тауарлары мен капиталдық жабдықтардың көп бөлігі Германиядан импортталды. 1937 жылдың 24 қаңтарында Стоядинович Болгариямен достық шартқа қол қойды. Шартында Югославия мен Болгария халықтары енді бейбітшілік пен достықта өмір сүретіні айтылғанмен, қол қойылған кезде Стоядинович пен оның болгар әріптесі Георгий Киосеиванов Болгария Югославия Македониясына талап қоюын тоқтатуға, ал Стоядинович болгардың Грекияға қарсы талаптарын қолдауға ауызша келісті. Стоядинович Югославия үшін грек Македониясының көп бөлігін, әсіресе Салоники портын алғысы келді, ал достық шарт Югославия-Болгария одағының негізін қалау мақсатын көздеді. Келісімде Стоядинович пен Киосеиванов Александруполи Болгарияға, ал Салоники Югославияға берілуіне келісті. Болгария Борис пен Италия королі Виктор Эммануил III-тің қызы Джованнаның некесі арқылы Италияның одақтасы болғандықтан, Софиямен қарым-қатынасты жақсарту Стоядиновичтің Риммен қарым-қатынасты жақсарту жоспарына сәйкес келді. Стоядинович Хорватиядағы усташ терроризмін Италиямен жақындасу арқылы тоқтатуды көздеді, бұл итальяндықтардың усташтарды қолдауын тоқтатуға себеп болып, оның «хорват мәселесін» шешу жоспарларына көмектесер еді.

Қазақстан

1937 жылдың қаңтарында Стойадинович князь Пауыл төрағалық еткен кездесуде Хорватия шаруалар партиясының өкілі Владко Мачекпен кездесті. Стойадинович Мачектың федерация құру туралы талаптарын қабылдамады, керісінше, Мачек серб оппозициясының басшыларымен байланыс орнатып, Югославия саясатын этникалық, тілдік және діни факторлардан асып түсетін екі блокқа бөлуді ұсынды. Бір блок федералистерді, екінші блок унитаристтерді біріктіруі керек еді. Стойадинович мұны Югославияның бірлік мәселесін шешудің жолы деп есептеді, себебі ол жалпы югославтық байланыстарды нығайтып, нәтижесінде тіл, этникалық және діни байланыстардың ықпалын әлсіретеді. Стойадинович Мачек хорваттардың «ұлттық» көшбасшысы, Корошец словендердің «ұлттық» көшбасшысы, ал Спахо босниялық мұсылмандардың «ұлттық» көшбасшысы ретінде қарастырылғандай, сербтердің «ұлттық» көшбасшысы болуға тырысты. Алайда, серб сайлаушыларының әртүрлі құндылықтары оның бұл әрекетіне кедерес келтірді. Сербтер Югославиядағы ең ірі этникалық топ болғандықтан, олар азшылықтар сияқты бір «ұлттық» көшбасшының айналасына бірігу қажеттілігін сезінбеді – азшылықтар бірліксіздікке төтеп бере алмайтынын түсініп, көбінесе бір партияға дауыс берді.

Тікұшақ державаларымен келіссөздер

1937 жылдың наурызында Стоядинович Белградтағы француз министрі Реймонд Брюжере Франция Мажино желісінің артында қауіпсіз екенін айтты, бірақ Батыс қабырғасының салынуы Францияның Шығыс Еуропадағы одақтастарына Германия шабуыл жасаған жағдайда француз армиясы Мажино желісінің артында қалады дегенді білдірді. Франция, Чехословакия немесе Румынияны хабардар етпей, Стоядинович 1936–1937 жылдары қыста екі ел арасындағы барлық мәселелерді шешу мақсатында итало-югослав келісімі бойынша келіссөздер бастады. 1937 жылдың 25 наурызында Италияның сыртқы істер министрі, граф Галеаццо Чиано, Стоядиновичпен бірге келісімге қол қою үшін Белградқа келді. Итало-югослав келісімінің шарттарына сәйкес Италия усташтарды бақылауда ұстауға, Югославияның шекарасын құрметтеуге және Югославияның Кіші Антанта, Ұлттар Лигасы және Балқан келісіміне мүшелігін қабылдауға уәде берді, ал Югославия Албанияның Италияның ықпал аймағында екенін мойындады. Стоядинович Франциямен немесе Кіші Антантамен одақты ресми түрде жоққа шығармаса да, итало-югослав келісімі Югославияны Ось державаларына жақындатты, оның қолданыстағы одақтарын әлсіретті және Кіші Антантаны нығайтуға бағытталған француз күшін тоқтатты. Америкалық тарихшы Герхард Вайнберг итало-югослав келісімінің әсерін былай түйіндеді: «Италиямен келісімге қол қойғаннан кейін, ол [Стоядинович] Югославияны жаңа серіктесіне қарсы қорғауға арналған келісімге Франциямен қол қояды деп күтуге болмайды. Керісінше, ол Италияның Осьтік серігі Германияға қарсы Чехословакияға көмектесуге уәде бере алмайды. Сондықтан Стоядинович енді немістерге Франциямен Югославияның көмек туралы келісім жасалмайтынына сенімді түрде сендіре алады». 1937 жылы Сербия православие шіркеуінің қасиетті орынмен жасалған Конкордатқа қарсы наразылығы болды, сондықтан ол күшіне енбеді. Конкордатты ратификациялау үшін скүпштинада 1937 жылдың 23–24 маусымында өткен кезде, Белградта православие дін қызметкерлері Конкордатты Рим-католик шіркеуіне сатқындық деп атап, наразылық білдірді. Парламент Конкордатты ратификациялау үшін дауыс берген түні Сербия православие шіркеуінің патриархы Варнава қайтыс болды, бұл православие дінін ұстанушылар үшін Конкордатқа Құдайдың қарсы екенін білдірді. Патриархтың сол түні қайтыс болуы сербтер арасында Конкордатқа қарсы үлкен наразылық тудырды, ал Православ шіркеуі Конкордатқа дауыс берген скүпштинадағы барлық православие депутаттары жазаланатынын жариялады. Стоядинович сербтермен танымалдығын сақтап қалу үшін Конкордатты кері қайтарып алды, бұл оның хорваттармен әділ келіссөз жүргізуші ретінде беделіне нұқсан келтірді, Мачек оны жаман ниетпен әрекет етуде деп айыптады. Конкордаттың сәтсіз аяқталуының салдарынан Стоядинович Хорватия мен Сербияда халық қолдауынан айырылды. 1937 жылдың қазанында Мачек өзінің Хорват шаруалар партиясын Серб радикалдарының, демократтардың, Аграрлық партияның және Тәуелсіз демократтардың Стоядиновичке қарсы фракциясымен біріктірген Ұлттық келісім блогы деп аталатын келісімге қол қойды. Осы уақытқа дейін экономикалық өрлеуге қарамастан, Стоядинович өзінің үкіметіндегі жемқорлықтан көпшілік арасында танымал емес еді. 1937 жылы Югославияға өзінің «Қара тоқты және сұр шаяндар» кітабын зерттеу үшін барған британдық романшы Ребекка Уэст, қарапайым адамдар оған Стоядиновичтің «жер бетіндегі барлық жерде жек көрінетінін», «сұмдық пен еркіндіктің жауы» екенін айтты деп хабарлады, өйткені Стоядинович пен оның серіктері мемлекеттік қазынаны тонап жатыр деген қауесет тарады. 1937 жылдың желтоқсанында Стоядинович Римге барып, Бенито Муссолинимен және оның күйеу баласы, Сыртқы істер министрі граф Галеаццо Чианомен кездесті, екеуін де достары деп есептеді. Чиано өзінің күнделігінде Стоядиновичке: «Муссолини формуласы ұнады: күш пен консенсус. Александр патшаның тек күші ғана болды. С[тойдинович] өзінің диктатурасын кеңінен танытқысы келеді» деп жазды. Чиано Стоядиновичтің фашистік Италияға деген құрметіне жауап ретінде күнделігінде «біздің шынайы досымыз, күшті, күшті адам, күлімсіреп күліп, күшті қол алысумен, сенімге бөлетін адам» деп жазды. Еуропалық саяхаттарымда кездескен барлық саяси адамдар арасында мен оны ең қызықты деп санаймын. Стоядинович әйелімен бірге келсе де, Чиано «Рим қоғамының ең әдемі әйелдерімен» кештер ұйымдастырды, өйткені Стоядинович өзінің көптеген римдік сұлулықтарын төсегіне алып кеткен әйелшік екенін білген. 1921 жылғы Кіші Антанта шартына сәйкес, егер Венгрия Чехословакияға немесе Румынияға шабуыл жасаса, Югославия соғысқа қатысуға міндетті болды. 1938 жылдың қаңтарында Стоядинович Германияға барып, Адольф Гитлермен кездесіп, ол дер Фюрердің жеке жанкүйері екенін және неміс-югослав байланысын жақын етуді қалайтынын мәлімдеді. Гитлер өз тарапынан, Стоядиновичтің Германияға бағытталған саясатын жалғастырған жағдайда Германия Югославияға шабуыл жасамайды және Венгрияның Югославияға қарсы талаптарын қолдамайды деп уәде берді, бұл Стоядинович үшін оның сыртқы саясатын растады. Стоядинович Гитлерге Югославия Австрияны қоса алған жағдайда да қабылдайтынын уәде берді, өйткені Югославия Австрияны қоса алу мәселесін «ішкі» неміс мәселесі деп есептеді. Стоядинович Югославияның «біреудің көзімен» (Францияға сілтеме) Рейхті қараған кезде ғана Германиямен жақсы қарым-қатынаста болғанын айтты, бұл Гитлердің Германия енді Югославияны «Веналық көзбен» қарамайтынын айтуына әкелді. Стоядиновичтің Берлиндегі сөздері Белградқа оралғаннан кейін Реймонд Брюжермен, француз министрімен жарысқа толы кездесуге әкелді. Брюжер дипломатиялық әдептерді әрдайым сақтамайтын өрескел мінезді адам еді. Брюжер Стоядиновичке жүгініп, Берлиндегі сөздеріне «таң қалғанын» білдірді, бұл Стоядиновичтің Югославияның достарын жауына сатқаны туралы айыптауға әкелді. Франциямен одақты тоқтатуды қаламаған Стоядинович Франциямен одақты сақтау оның сыртқы саясатының «негізгі» бөлігі болып қала беретінін айтты, бұл Брюжердің мұндай ниетін дәлелдеуді талап етуіне әкелді. Брюжер югослав армиясының генералдарының француз армиясының генералдарымен қайтадан штабтық келісімдер өткізуін және Югославияның француз қаруын қайтадан сатып алуын талап етті, өйткені оның ойынша Югославия Францияның сөзбен ғана, іспен емес, одақтасы еді. 1938 жылы Германия Чехословакияға шабуыл жоспарлап, Муссолини Гитлерге көмектесу үшін Югославияны Кіші Антантадан бөліп алуға тырысты. 1938 жылдың маусымында Стоядинович граф Чианомен кездесіп, Германия Чехословакияға шабуыл жасаған жағдайда Югославия ештеңе жасамайтынын уәде берді. Қайтарымда Стоядинович италияндықтардан венгрлерге Чехословакияға шабуыл жасамайтындай ықпал етуін сұрады, өйткені Кіші Антанта Венгрияға қарсы бағытталған және Венгрия бейтарап болған жағдайда Югославия да бейтарап болады. Мюнхен келісімінен кейін Стоядинович Германияның Шығыс Еуропадағы гегемониялық күші ретіндегі идеясына риза болды және неміс-югослав қарым-қатынасы жақсарғандықтан, 1938 жылдың соңында Стоядинович Югославия үшін Германиядан қару сатып алу туралы келіссөздер бастады. Стоядинович өзін вожда деп атады, серб-хорват тілінде «жетекші» деген мағынаны білдіреді, бірақ бұл атауды серб-хорват тілінде қайталағанда «шайтан» (жібек) сөзіне ұқсас екенін түсінген соң бас тартты, ал Стоядиновичтің қарсыластары JRZ жақтастарының «шайтанды» мақтап тұрғандай көрінетінін моқтап айтты. Сонымен қатар, Стоядиновичтің өзін «жетекші» деп атауы ханзада регент Павелдің Петр II патшаға адалдығына күмән келтірді.

Ауыстыру

1938 жылы 11 желтоқсандағы сайлауға бір күн қалғанда Стойадинович Белградта өткен баспасөз конференциясында журналистерге «Бір патша, бір ұлт, бір мемлекет, ел ішінде өркендеу, шекарада бейбітшілік» деген платформаны ұсынды. Сайлау кезінде Стойадинович өзін «бір патша, бір ұлт, бір мемлекет» деген ұранды жариялаған үгіт парақшаларымен және өзінің форма киген жақтастарына сөз сөйлеп тұрған суреттерімен күшті тұлға ретінде көрсетті. 1938 жылдың соңында ол күткеннен аз дауыспен қайта сайланды, хорваттарды жұмылдыра алмады, өзінің жақтастарынан («Жасыл жейделер») әскери легион құрды және нақты саяси бағдарлама жасаған жоқ. Бұл регент Паульге 1939 жылдың 5 ақпанында Стойадиновичті Драгиша Цветковичпен ауыстыруға тиімді себеп болды. 1939 жылдың басында ханзада Пауль, фашисттік көшбасшы болу арманымен амбициялық Стойадиновичті өзінің билігіне қауіп деп санады. Оны қызметтен шеттетуден кейін, принц-регент Стойадиновичті қандай да бір себепсіз ұстап, Ұлыбритания королі Георг VI-мен (ол 1923 жылы принц-регенттің куәсі болған) жақын байланыстарын пайдаланып, Ұлыбританияның қолдауын алып, оны екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Маврикий британдық колониясына жер аударды. 1941 жылдың 17 наурызында Стойадинович Грекиядағы британ әскеріне тапсырылды, содан кейін Маврикийге жіберілді. Осы кезде Пауль Стойадиновичтің Берлиннен басқарылатын, Остік державаларға бағытталған төңкерістің ошағы болуы мүмкін деп қорқып, жер аударуды жөн көрді. Пауль Белградта Остік державалар келісімге келе алатын басқа басшылықтың болмауын қамтамасыз етуді қалады. Британ премьер-министрі Уинстон Черчилль Стойадиновичті Маврикийде ұстауды «потенциалды Квислинг және жау» деп түсіндірді.

Көшіп кету

1946 жылы Стойадинович Рио-де-Жанейроға, содан кейін Буэнос-Айреске барып, әйелі мен екі қызымен қайта қосылды. Стойадинович өмірінің қалған бөлігін Аргентина үкіметтерінің экономикалық және қаржылық мәселелер жөніндегі президенттік кеңесшісі ретінде өткізді және El Economista қаржы газетін құрды. Стойадинович Аргентина президенті Хуан Перонмен жақын байланыста болды, оған экономикалық кеңесші болып қызмет етті. Буэнос-Айрестегі сәнді өмір салты Стойадиновичтің премьер-министрлік қызмет кезіндегі жеке сыбайлас жемқорлық туралы қауесеттердің негіздемесі бар екенін көрсетеді. 1954 жылы Стойадинович Буэнос-Айресте тұратын Тәуелсіз Хорватия мемлекетінің (NDH) бұрынғы поглавникі Анте Павеличпен кездесіп, екі тәуелсіз және кеңейтілген хорват және серб мемлекеттерін құру үшін онымен ынтымақтастыққа келісті. Павеличтің Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде 300 000 мен 500 000 сербті өлтіргендігіне байланысты, Стойадиновичтің Павеличпен жұмыс істеуге дайындығы Югославияда да, шетелдегі серб диаспорасында да оның беделін түсірді. Сербтер мен ғалымдар Екінші дүниежүзілік соғыста сербтерге қарсы ұсташалардың науқанын геноцид актісі деп санайды, ал Стойадиновичтің Павеличпен қолдасқан суреті оның қалған абыройын да жойды. Ол 1961 жылы қайтыс болды. Стойадиновичтің "Соғыс та жоқ, келісім де жоқ" (Ni rat, ni pakt) атты естеліктері 1963 жылы Буэнос-Айресте жарық көрді және 1970 жылы Риекада қайта басылды.