Кіріспе

Жоспарлау саясаты бойынша нұсқаулық 16: Археология және жоспарлау, көбінесе PPG 16 деп қысқартылады, – бұл Ұлыбритания үкіметі Англия мен Уэльстегі жергілікті жоспарлау органдарына жоспарлау процесінде археологияны қалай қарастыру керектігі туралы кеңес беру үшін жариялаған құжат. Ол 1990 жылғы қарашада, бірқатар резонансты даулардан кейін, мысалы, Лондондағы Роза театрын бұзу туралы қаупінен кейін жарияланды. Бұл құжат бұрынғы 8/87 айналымдық нұсқаулықты алмастырды, ол практикалық және географиялық тұрғыдан жеткіліксіз назар аударған деп сынға ұшыраған еді. 2010 жылдың 23 наурызында үкімет «Жоспарлау саясатының 5-ші мәлімдемесі: Жоспарлау және тарихи орта» деген құжатты жариялады, ол PPG16 және тарихи ортаның қалған бөліктерін қарастырған PPG15-тің орнын басып, күшін жойды.

PPG 16-да айтылған

Құжат археологиялық қалдықтар – шектеулі және қайта орналастырылмайтын ресурс екенін, олардың болуы жаңа құрылысқа қатысты өтінімдерді қарастыруда маңызды фактор болуы тиіс екенін айтады. Археологиялық ескерткіштерге құрылыс әсер ететіні және бұл әсерді азайту қажеттігі мойындалды. PPG 16 болашақ басқару шешімдерін қабылдау үшін құрылыс алдындағы археологиялық әлеуетті бағалаудың маңыздылығын атап көрсетті. Бұл бағалауға үстел үстіндегі зерттеулер, археологиялық геофизика және/немесе сынама траншеялар сияқты интрузивті емес әдістер, сондай-ақ тікелей әдістер қолданылуы мүмкін. Алғашқы бағалау нәтижелеріне сәйкес, PPG 16 құрылыс алаңында табылған маңызды археологиялық ескерткіштерді сақтау үшін екі жол ұсынды. Бірінші, және басымдыққа ие әдіс – археологиялық ескерткіштерді өз орнында сақтау, яғни жаңа құрылыстың іргетасын және архитектуралық жоспарын бейімдеу арқылы немесе құрылыс деңгейін көтеру арқылы археологиялық горизонтқа жетпеуін қамтамасыз ету. Егер ұлттық маңызы бар ескерткіштер табылса, осы әдіспен сақтауға басымдық беріледі. Егер өз орнында сақтау мүмкін болмаса, PPG 16 деректерге сүйеніп сақтауға рұқсат береді. Бұл әдіс археологиялық далалық жұмыстарды, яғни ескерткіштерді қазу және тіркеуді (соның салдарынан жоюды) қамтиды. Бұл толыққанды қазба жұмыстарын, белгілі бір участалардағы қосымша траншеяларды немесе археологиялық қадағалауды қамтиды, онда археолог құрылыс барысында табылған ескерткіштерді бақылап, тіркеу жұмыстарын жүргізеді.

PPG 16 іс жүзінде

PPG 16-да жүргізілетін археологиялық зерттеулердің барлық түрлерін құрылыс салушы «Ластаған төлейді» қағидасын кеңейту арқылы қаржыландырады, бірақ бұл құжаттың өзінде нақты көрсетілмейді. Жұмыс кез келген құрылысқа рұқсат беруден бұрын жүзеге асырылуы тиіс, бірақ көбінесе құрылыс салуға арналған өтінішке қосылған шартты орындау үшін жасалады, яғни жерді дамыту принципі бұрыннан белгіленгеннен кейін. Маңызды қалдықтардың жойылу қаупі болғандықтан, PPG 16 жоспарлау шешімі қабылдау алдында бағалау жүргізуді ұсынады. Құрылыс салушы жұмысқа тендер жариялайды және археологиялық ұйымды таңдайды. Жұмысты жергілікті жоспарлау органы кеңесші ретінде тағайындаған, археологияға қауіп төндіретін орындарды анықтайтын куратор, әдетте, округтік археолог бақылайды. Сайт туралы қанағаттанарлық есеп ұсынылғаннан және сайттың археологиялық әлеуеті тиісінше сақталған және/немесе тіркелген деген дәлел келтірілгеннен кейін, куратор әдетте құрылысты жалғастыруға кеңес береді. Кураторлар тарихи орта туралы тізімді (Historic Environment Record, HER) жүргізеді, ол белгілі археологиялық орындардың дерекқоры және археологиялық әлеует туралы шешімдер қабылдауда жиі қолданылады. Археологиялық әлеуеті бар аймақтар көбінесе ГИС карталарында белгіленеді, олар кез келген зиянды құрылысты автоматты түрде анықтай алады. PPG 16 Ұлыбританияда археологиялық далалық жұмыстардың өркендеуіне әкелді. Құрылыс салушылардың қаржыландыруы археологиялық ұйымдардың жұмыс үшін бәсекелесуіне, сондай-ақ жобаларды бақылау үшін құрылыс салушылар үшін жұмыс істейтін археологиялық кеңесшілердің пайда болуына себеп болды. Бұл археологияның кәсіби деңгейде дамуына үлкен үлес қосты, бұрынғы «құтқару археологиясы» сияқты жағдайдай ұйымдастырылмаған сипаттан өзгеше. Сонымен қатар, қазіргі таңда тарихи ландшафтты сипаттау мақсатында кең аумақтарды зерттеу, кен орындарының модельдерін жасау және аймақтық археологиялық зерттеулердің бағдарламаларын әзірлеу сияқты әртүрлі археологиялық әдістер қолданылуда.

PPG 16-ны және оның әсерін сынға алу

PPG 16-ны сынға алғандар Ұлыбритания археологиясының коммерциялануы нәтижесінде төмен сапалы жұмыстардың көбейгенін, ал осы жұмысты бақылайтын округтік археологтардың жетіспеушілігі кеңесшілерге осы жағдайды өздеріне пайдалануға мүмкіндік бергенін айтады. Соңғы жылдары бәсекелес кеңесшілер археологиялық мердігерлермен этикаға қайшы келетін келісімдер жасап, нақты бәсекелестік бойынша жұмысты арзанға орындамай, керісінше, нашар орындау арқасында бағаларды төмендетіп отыр. Жұмыс көлемінің артуы жарияланбаған есептердің және шешімін күтіп тұрған архивтердің қалыптасуына әкелді. Археологтар арасындағы жұмысқа бәсекелестік және оларды қаржыландыратын әзірлеушілердің олардың жұмысының нақты пайдасын көре алмауы бағаларды төмендетіп, Ұлыбританиядағы археологтардың жалақысы мен еңбек жағдайын теңдес білім деңгейіне ие мамандықтардың ұлттық орташа көрсеткіштерінен айтарлықтай төмендетіп отыр. Қызығы, "сұр археология" деп аталатын осы құнды емес жұмыстың құрылыс индустриясына түсетін шығындарынан тек құрылыс индустриясындағы клиенттері үшін "жағдайды түзетуге" тырысатын кеңесшілер ғана пайда көреді. PPG 16 жоспарлаушыларға ғана ұсыным болды және толық заңдық күші болған жоқ. Оның қағидалары қала және ауылды жоспарлау туралы заң арқылы ғана күшіне енуі мүмкін, ал оны іске асыру туралы соңғы шешім Мемлекеттік хатшыға жүктелді. Бірақ, толық заңдық мәртебесі болмағандықтан, ол сирек кездесетін түрлерге қатысты заңда бекітілгендей, ұқсас экологиялық мәселелерді қорғау шараларының күші мен ауқымын қамтамасыз ете алмады.

PPG 16 теориясы

Теориялық тұрғыдан алғанда, PPG 16-ның философиялық көзқарасы процессуализмге қатысты, әсіресе Ұлыбританиядағы археологияны дамытуға бағытталған, «Ағылшын мұрасының» «Археологиялық жобаларды басқару» (1991) нұсқаулығы – көпшілікке MAP 2 деп белгілі болғаннан кейін. Бұл жобаның кез келген кезеңінде эмпирикалық деректер мен жарамды гипотезаларға негізделген бағалау, құжаттама жасау және шешім қабылдаудың маңыздылығын баса көрсетті. 2006 жылдан бастап MAP2 «Тарихи ортадағы ғылыми-зерттеу жобаларын басқару» (MoRPHE) секторы үшін, археологиялық қазбаларды қамтитын «Жобалық жоспарлау ескертпесі 3» (MoRPHE PPN3) арнайы нұсқаулығымен бірге, көбірек жалпылама жоба басқару тәсілімен алмастырылды. MoRPHE PPN3 зерттеу кезінде кез келген кезеңде қолданылатын сапаны бағалау әдісі ретінде бағалауды сақтап қалды.

Қатысушы бағыт-бағдар және болашақ

PPG 16-ға ұқсас, бірақ талаптары азырақ, тарихи ғимараттар мен оларды қоршаған кең тарихи орта үшін PPG 15 деген нұсқаулық бар. 2004 жылдан бастап осы екі құжатты біріктіріп, "Жоспарлау саясатының мәлімдемесі" деп аталатын жалғыз нұсқаулық жасау ұсынылып отыр.