Кіріспе

Өздігінен болу – заттардың өзіне толыққанды және толығымен іске асқан болуы. Бұл термин 20 ғасырдың басындағы континенттік философияда, әсіресе Мартин Хайдеггер, Жан-Поль Сартр, Симон де Бовуар және экзистенциалистердің еңбектерінде қолданылған.

Хайдеггер үшін болмыстың өзі

Мартин Хайдеггер философиясында болмыстың өзі адамдардың болмысымен қарама-қарсы қойылады, ол оны Dasein деп атайды. "Dasein – дегеніміз, барлық нәрселердің болмысына деген қамқорлық, ол қамқорлықта экстаздық түрде ашылады, тек адамның ғана емес. Dasein өзінің жалпы болмысқа қатысты маңызды байланысы арқасында өзі болып табылады." Хайдеггер жалпы және жекелеген болмыстар туралы сөйлесудің қауіптілігін мойындады, сондықтан "Being and Time" және "Метафизикаға кіріспе" еңбектерінде айырмашылықтарды түсіндіруге кеңінен тоқталды; көбінесе аудармашылар Being (Sein) мен болмысты (das Seiende) ажыратады. Оның бұл мәселеге назар аударуы егжей-тегжейлі түсінік іздейтіндерге көмектеседі, бірақ көбінесе шатасуды сейілтуге жеткіліксіз. Dasein – өзінің болмысын сезінетін және оған қызығушылық танытатын болмыс. Dasein өзінің табиғаты бойынша әлеуметтік өзара әрекеттесуге және қоғамға мүкіндік береді. Өйткені Хайдеггердің метафизикалық жүйесінде болмысты түсінудің ең негізгі жолдарының бірі – қарым-қатынастар арқылы. Барлық нәрселер бір-бірімен байланыста болады, ал Dasein-нің онтологиялық ерекшелігіне баса назар аударғандықтан, нәрселер Dasein-мен де байланыста болуы мүмкін. Бұл тұжырымның негізі Гегельдің "Рух феноменологиясы" атты маңызды еңбегіне сүйенеді. Қысқасы, болмыстың өзі – Хайдеггердің барлық шығармашылығындағы басты мәселелердің бірі. Хайдеггер оған қызығушылық танытса да, көбінесе тікелей айтпай, болмыстың өзін жасыра тікелей атамайтын басқа ұғымдарды зерттеу арқылы оған қайта оралады. Яғни, Хайдеггер адамдардың болмысын "Dasein" деп атаса, "болмыстың өзін" бір мезгілде ең абстрактілі және жалпы ұғым деп, сонымен қатар философ ретінде оны ең қызықтыратын тақырып деп санайды.

Сартр үшін болмыстың өзі

Өз-өзіне қатысты болмыс – сыртқы әлемдегі заттарға қатысты, жай ғана болу жайлы өмір сүру тәсілі. Ол саналы емес, сондықтан белсенді де, пассивті де емес, және трансценденттікке қабілеті жоқ. Бұл болмыс түрі жансыз заттарға тән, бірақ Сартрдың айтуынша, адамдарға емес, олар әрқашан таңдау жасауы керек. Сартр кафедегі бір адамды суреттеген, ол өзін официант рөлінде бейнелеуге тырысқан. Ол өзін официант ретінде (өз-өзіне қатысты болмыс ретінде) ойлайды, бірақ Сартр мұның мүмкін емес екенін айтады, себебі ол сия қалам сияқты, тек официант бола алмайды. Ол, ең алдымен, адам (өз-өзі үшін болу), жай ғана официант қызметін атқарып тұрған, тұрақты табиғаты немесе мәні жоқ, және үнемі өзін қайта құрап отыратын тұлға. Ол өзін өзі үшін емес, өз-өзіне қатысты болмыс ретінде қарастыруда кінәлі. Сартрдың пікірінше, адам ретінде, табиғатынан өзі үшін болатындықтан, официант – «өзінің қандай еместігі және қандай еместігі» болып табылады. Сондықтан, өзінің мәнінде официант екендей әрекет ететін адам «ол емес» – яғни, ол тек официант емес, және «ол емес» – яғни, ол официанттан өзге көптеген нәрселер. Осы мысалдағы адам, тек официанттың рөлін ойнап, өзін «өз-өзіне қатысты болмысқа» дейін төмендетіп, осылайша жаман ниетпен әрекет етеді.