Кіріспе

Ливандық христиандық Нахта жазушысы Бутрус әл-Бустани (بُطُرس الْبُسْتَانِيّ, ; 1819–1883) – қазіргі Ливаннан шыққан жазушы және ғалым. Ол XIX ғасырдың соңында Мысырда басталып, Таяу Шығысқа тараған Нахда қозғалысының маңызды тұлғасы болды. 1860 жылғы Ливан тауларындағы азаматтық соғыстан кейін жарияланған «Нафир Сурия» еңбегінің авторы болғандықтан, ол алғашқы сириялық ұлтшыл деп есептеледі. 1870 жылы ол «Әл Джиннанды» құрды, ол араб тілінде 1870 жылдары тәуелсіз саяси газеттермен бірге пайда бола бастаған әдеби және ғылыми мерзімдік басылымдардың алғашқы маңызды үлгісі болды.

Өмір

Аль Бустани Ливанның Шуф аймағындағы Диббие ауылында маронит христиан отбасында дүниеге келді. Оның отбасының тамыры қазіргі Сириядағы Габл ауданына жетеді. 1819 жылдың қаңтарында ол ауыл мектебінде бастауыш білім алды, онда оның зеректігіне мұғалімі Михаил әл-Бустанидің назары ауды. Мұғалім оны Сидон және Бейтеддин епископы Абдулла әл-Бустаниға ұсынды, ол оны 11 жасында сол заманның ең танымал мектебі – Гхостадағы ‘Айн Варқа мектебіне оқуын жалғастыру үшін жіберді. ‘Айн Варқада ол сирия және латын тілдерін үйренді. Он жыл бойы онда француз, итальян және ағылшын тілдерін меңгерді. 1840 жылы ‘Айн Варқадағы оқуын аяқтағаннан кейін Аль Бустани Бейрутке көшіп, академиядан тыс алғашқы жұмысын тапты – ол Осман империясын сақтау үшін Ибрагим-пашаны Сириядан қууға көмектескен британдық қарулы күштерге драгоман болып қызмет етті. Кейін сол жылы Аль Бустани американдық протестант миссионерлері тарапынан мұғалім ретінде жұмысқа алынды және осы кезден бастап Бейруттағы протестант миссиясымен тығыз байланыста жұмыс істеді. Бейрутта ол американдық протестант миссионерлерімен танысты, олармен 1883 жылдың 1 мамырында қайтыс болғанға дейін жақын қарым-қатынаста болды. Бейруттағы американдық протестант миссиясындағы алғашқы жұмысынан кейін Аль Бустани көп жылдарын американдық протестант миссиясында жұмыс істеуге арнады. Осы жылдары Аль Бустани протестанттық дінге көшті және көптеген алғашқы еңбектерін аяқтады. Осы алғашқы еңбектерінің ішінде араб тіліндегі грамматика және арифметика кітаптары болды, сондай-ақ бүгінгі күні қолданылатын ең танымал араб тіліндегі Киелі кітап аудармасы – Ван Дайк нұсқасы да бар еді. Аль Бустани де, Насиф Аль Язизи де американдық протестант миссионері, ғалымы және Йель университетінің түлегі Эли Смиттың жетекшілігімен Ван Дайк нұсқасы бойынша жұмыс істеді. Аударма жобасы Аль Бустаниден кейін Корнелиус Ван Аллен Ван Дайк басшылығымен аяқталды. Киелі кітапты аударумен айналысқанда Аль Бустани еврей, арамей және грек тілдерін үйреніп, сирия және латын тілдерін жетілдірді, осылайша меңгерген тілдерінің саны тоғызға жетті. Ол 1826-1894 жылдары Нахда қозғалысының анасы деп аталатын Рахил Атаға үйленді. Олардың тоғыз баласы болды – төрт ұл және бес қыз. Олардың бір қызы Халид Саркиске тұрмысқа шықты, ол "Лисан әл-Хал" газетінің негізін қалаушы еді.

Нахдадағы рөлі

1840-шы жылдардың соңында әл-Бустани Бейруттағы американдық консулдықтың ресми драгоманы лауазымына ие болды, оны 1862 жылы ұлы Сәлімге бергенге дейін сақтап қалды. 1850 жылдары Бустани Леванттағы араб христиандарын насихаттау және білім беру мақсатында протестант миссионерлерімен тығыз жұмыс істеді. Алайда, осы кезде әл-Бустани миссионерлердің білім беру әдісінен алшақтап, қоғамның барлық саласында көрінетін арабтық бірегейліктің қажеттілігін ашық білдіре бастады. 1859 жылдың ақпанында «Араб әдебиеті туралы» лекция оқыған әл-Бустани араб тіліндегі әдебиет пен ғылыми еңбектерді жаңғыртуға шақырды. 1859 жылы әл-Бустани миссионерлік жұмысынан қол үзді және осы мақсатқа өзінің күшін жұмсады. 1859 жылы Бейруттағы лекциясынан кейін әл-Бустани араб кітаптарын басып шығаратын мәдени бірлестіктің хатшысы болды. Осы кезде әл-Бустанидің діни білімнен бас тартып, зайырлы, ұлттық білімге бет бұруы араб мәдениетінде революция жасап, Нахданың негізін қалады. 1860 жылы Ливан тауындағы марониттер мен друздар арасындағы азаматтық соғыстан кейін, осы саяси-діни шиеленістердің куәсі болған әл-Бустани «Нафир Сурия» («Сирияның дауысы») деген тұрақты емес газет шығарды, онда ол сириялық отан туралы идеалдарын жеткізді. Сириялық патриотизм мен «прото-ұлтшылдықты» қалыптастырумен қатар, әл-Бустани білім беруді реформалауды көздеді және 1863 жылы Бейрутта «Мәдраса әл-Ватания» мектебін құрды, ол Ливандағы өзінің ұлттық мектебі болды, онда ол білім беру туралы теорияларын, атап айтқанда білім беру жоспарын жүзеге асырды. Ұлттық мектеп оқушыларды араб, француз, ағылшын, түрік, латын және грек тілдерінде, сондай-ақ заманауи ғылымдарда дінге қатысты емес, бірақ ұлттық мақсатты бағытталған түрде оқытты. Әл-Бустани барлық діндер мен ұлттардан келген студенттерді және олардың діни емес, біліктілігі мен кәсіби қасиеттеріне қарай білікті қызметкерлерді қабылдады. Мектеп сол кезде Сириядағы теңдік пен кемсітушілікке жол бермейтін зайырлы идеалдарға негізделген білім беру мекемесі ретінде бірегей болғандықтан сәтті болды және қазіргі заманғы әлемге жабық діни мектептерге қарсы тұрды. Алайда, Сириядағы діни бірлік күшейіп, 1878 жылы мектеп жабылды. 1860 жылдары Нахдаға қосқан маңызды үлесі көрінді. Олардың ішінде күнделікті газет, алғашқы араб энциклопедиясы «Мухит әл-Мухит» («Мұхиттар мұхиты») және араб тіліндегі сөздік «Дайрат әл-Ма’ариф» («Білім сөздігі») болды. Әл-Бустанидің осы еңбектердегі мақсаты – жалпы білімді қалыптастыру болды, ол француздық болғанымен, әмбебап деп есептелді. Осы кезде ол «Араб қайта өркендеуінің шебері және әкесі» ретінде танылды. Оның өмірлік еңбегінің басым бөлігі – араб тіліне деген сүйіспеншілікті жаңғырту және оны XIX ғасырдың жаңғырушы әлемінде арабтардың ойларын және идеяларын білдіру құралы ретінде пайдалы ету болды. 1868 жылы әл-Бустани Сириядағы білім беру мекемелерінде ғылымды зерттеуді насихаттауға ықпал ететін зиялылар тобы – «Әл-Жамият әл-Илмия әл-Сурия» Сирия ғылыми қоғамын құруға көмектесті. Әл-Бустани еуропалық саяси және әлеуметтік құндылықтар мен білім беруді қабылдап, арабтар үшін ұлтшылдықты қалыптастыруда үлкен қадам жасады, сонымен қатар ерекше ұлтшылдық, патриотизм және арабтық жеке басын сақтап қалды. Мұның бәрі Мысырдан Сирияға/Ливанға көшіп келген араб мәдени және әдеби қайта өркендеуінің алға басуы мен жалғасуы болды. Осман империясындағы реформалар (Танзиматқа қараңыз) 1839–1876 жылдары және жас османдықтардың жұмысы әл-Бустаниге «османдық» саясатта ұлтшылдыққа жетудің ең жақсы құралы екенін түсінуге күшті әсер етті. Бұл Сирияда оған ең жақын модель болды және әсіресе романтикалық ұлтшылдық болды, онда адам өткенге қарап мәдениетті қайта құруы немесе қалпына келтіруі керек. Әл-Бустани Бағдадтағы Аббасид халифалығының (б.з. 8–13 ғасырлар) тұсындағы Исламның алтын ғасырындағы ғылыми революцияға назар аударды. Ол сол кезде Еуропаның қараңғы ғасырлардың құлдырауында екенін және арабтар бұл мұраны қайтадан қайтарып алуы керектігін айтты. Алайда, бұл әл-Бустаниге керек болған Ислам мұрасы емес, өйткені ол секулярлық идеологияны ұстанды. Протестант христиан болғанымен, ол діни реформаны емес, француздықтар жасаған шіркеу мен мемлекет институттарының ажыратылуына ұқсас реформаны іздеді. Осы бөліну Еуропаның қайта өрлеуінің басты шарты болды және әл-Бустани Нахданың да осындай қажеттілігін көрді. Әл-Бустани жас османдықтардың жарлықтарын мұсылман емес адамдар үшін бостандық және Сириядағы арабтардың егемендік алу мүмкіндігі ретінде қарастырды. Осылайша, саяси тұрғыдан ол Османдыққа Сирияның бағынуына көмектесті, өйткені жарлықтар мемлекет азаматтарының діни ұстанымына қарамастан қатысуына мүмкіндік берді. Әл-Бустани үшін білім беру – арабтық бірегейлік пен ұлтшылдыққа жетудің басты құралы болды, және осы бірегейлікті қалыптастыру үшін Нахданың мүмкіндік берген әдебиеттің көптеп өндірілуі және оның Орта Шығыс бойынша жылдам таралуы ғана қажет болды. Әл-Бустанидің протестант миссиясындағы жылдары оны адамдарды алыс жерлер мен тарихтар туралы білім беруге қарсы болды, бұл оның білім беру туралы лекциясынан алынған мысалдан көрінеді: «ұлттың («Умма») барлық балалары үшін (бірегей) білім беру жүйесі болуы керек, оның (мәдени) бірегейлігін сақтау үшін». Осылайша, білім беру саласында Бустани ерекше араб біліміне жол ашты. Оның ұлттық/зайырлы білім беру жоспары діни білім берудің ортасында Сирияның дамуы үшін маңызды болды. Әл-Бустанидің араб тілі мен әдебиетіне қосқан үлесі және оның идеяларын және Сириядағы басқа зиялылардың идеяларын таратуға арналған құрал мен құрылымды құруы әдебиетте үлкен реформаларға әкелді және одан әрі араб үшін жалпы білімді қалыптастырды, ол жаңғырудың және арабтың, сондай-ақ кейбір жағдайларда сириялық ұлтшылдықтың алғы шарты болды. Бутрус әл-Бустани Орта Шығысты жаңғыруға көмектескен реформаторлардың қатарында, бірақ бұл реформаны негізінен Исламдық деп қарастырмады. Ол діни емес көзқарас ұстанып, христиандар мен мұсылмандарды арабтық бірегейлік пен мәдениет революциясының үлкен жоспарына біріктіруге жұмыс істеді.

Жетістіктер

Әлеуметтік, ұлттық және саяси салаларда ол ұлттық элитаны қалыптастыруға бағытталған бірлестіктер құрды және өзінің "Нафир Сурия" журналында бірлік шақыруларын жариялады. Білім беру саласында ол 1863 жылы өзінің Ұлттық мектебін секулярлық принциптер бойынша құруға дейін Абидегі протестант миссионерлерінің мектептерінде оқытты. Одан бөлек, ол бірнеше оқулықтар мен сөздіктерді жинақтап, басып шығарды, соның арқасында "Араб жаңаруының шебері және әкесі" деп танылды. Мәдени-ғылыми салаларда ол екі апта сайынғы шолу мен екі күнделікті газет шығарды. Сонымен қатар, американдық миссияның докторлары Эли Смит пен Корнелиус Ван Дайкпен бірлесіп, араб тіліне "Смит-Ван Дайк аудармасы" деп белгілі болған Библияны аудару жұмысын бастады. Ол Бейрутте Ұлттық мектептің негізін қалады. Оның өнімді еңбегі мен жаңашылдығы қазіргі араб тіліндегі түсіндірме прозаның қалыптасуына әкелді. Батыстық білім алып, батыстық технологияны қолдаған ол, сонымен қатар, қатал секулярист болды және сириялық ұлтшылдықтың (араб ұлтшылдығынан айырмашылығы) принциптерін қалыптастыруда маңызды рөл атқарды. Стивен Шихи әл-Бустанидің "маңыздылығы араб мәдениетіне жасаған болжамдарында немесе ұлттық мақтанышында емес екенін" айтады. Оның арабтардың мәдени жетістікке жету қабілетін ояту үшін батыстық білім мен технологияны таңдап алуын қолдауы да оның буыны үшін ерекше емес. Керісінше, оның үлесі сөз өнерінде жатыр. Яғни, оның жазулары Османдық Сириясындағы заманауилықтың синтетикалық моделін көрсететін, жергілікті прогрестің нақты формуласын ұсынады.

Білім беру саласы бойынша еңбектер

"Ұлттық мектепте білім беру туралы әңгіме". Al Jinan (Бейрут), № 3, 1870 жыл. "Ұлттық мектеп". Al Jinan (Бейрут), № 18, 1873 жыл. "Арабтар арасындағы ғылым туралы әңгіме", Бейрут, 15 ақпан 1859 жыл. "Әйелдерді білім беру туралы әңгіме", 1849 жылы Сирия қауымдастығы мүшелерінің отырысында оқылған және 1852 жылы Бейрутте "Актс де л'Ассоциация сириан" басылымында жарияланған. "Қоғамдық өмір туралы әңгіме", Бейрут, 1869 жыл. Бутрос әл-Бустани. Таңдамал мәтіндер. Фуад Ефрем әл-Бустанидің түсіндірмелерімен. Бейрут, Шығыс әдебиеттері институты басылымдары, 1950 жыл. (Collection Al Rawai') Бутрус әл-Бустанидің жазбалары мен сөздері, басылған немесе қолжазба түрінде, Бейрут американдық университетінің "Яфет" кітапханасында сақталады және оқырмандар мен зерттеушілерге қолжетімді.

Масондық қызмет

Ол 1865 жылға қарай Ливан масондығының алғашқы ложасы, Бейруттің шығысындағы "Палестина № 415" ложасына жатты, бұл ложа 1861 жылдың мамыр айында Шотландияның Ұлы ложасымен Бейрутта құрылған.