Кіріспе

Мысырдағы либерализм немесе Мысыр либерализмі – 19 ғасырда бастау алған саяси идеология.

Тарих

Рифаа әл Тахтауи (Тахтауи деп те жазылады; 1801–1873) – египеттік жазушы, мұғалім, аудармашы, египтолог және қайта өрлеу дәуірінің зиялысы. 1831 жылы Тахтауи Египет инфрақұрылымы мен білім беруді жаңғыртуға бағытталған мемлекеттік күш-жігерге қатысты. Ол жазу және аудармашылықпен айналысып, 1835 жылы Тілдер мектебін (Аудармашылар мектебі деп те аталады) құрды, ол 1973 жылы Айн Шамс университетінің құрамына енді. Тілдер мектебі египеттік ағылшын отаршылдығына қарсы күрестің бастауын берген ең алғашқы қазіргі египеттік зиялы ортаны тәрбиеледі. Оның жарық көрген үш томы саяси және моральдық философияға арналған. Олар египеттік оқырмандарына рухани билік, саяси құқықтар мен бостандық сияқты ағартушылық идеяларды таныстырды; заманауи өркениетті қоғам қалай болуы керек және оның негізінде өркениетті немесе «жақсы египетті» құрайтын нәрсе туралы ойлары; сондай-ақ қоғамдық мүдде мен қоғамдық игілік туралы идеялары. Тахтауидің еңбегі 1860–1940 жылдар аралығында гүлденген египеттік қайта өрлеудің (нахда) алғашқы қадамы болды. Тахтауи исламдық модернизмге ертерек бейімделгендердің бірі саналады. Исламдық модернистер ислам принциптерін еуропалық әлеуметтік теориялармен үйлестіруге тырысты. 1826 жылы әл Тахтауиді Мехмет Әли Парижге жіберді. Тахтауи бес жыл бойы білім беру миссиясында оқыды және 1831 жылы қайтып келді. Тахтауи Тілдер мектебінің директоры болып тағайындалды. Мектепте ол еуропалық кітаптарды араб тіліне аударумен айналысты. Тахтауи әскери оқулықтарды, географияны және еуропалық тарихты аударуда маңызды рөл атқарды. Барлығында әл Тахтауи 2000-нан астам шетелдік еңбектің араб тіліне аударылуын қадағалады. Тахтауи кейбір кітаптарында француз қоғамы туралы жағымды пікірлер білдірді. Тахтауи ислам принциптері еуропалық заманауилықпен үйлесімді екенін атап өтті. «Алтынды өндіру немесе Парижге шолу» атты еңбегінде Тахтауи азаматтардың патриоттық жауапкершілігін талқылайды. Тахтауи ислам өркениетінің болашағын көрсету үшін рим өркениетін мысал ретінде келтіреді. Бір кезде барлық римдіктер бір Цезарьдың билігінде бірікті, бірақ Шығыс пен Батысқа бөлінді. Бөлінгеннен кейін екі елдің соғыстары жеңіліспен аяқталып, өркендеген өмірден жоқ болуға дейін кері шегінді. Тахтауи Египет бірікпесе, сыртқы жаулап алушылардың құрбаны болуы мүмкін екенін түсінеді. Тахтауи азаматтардың өз елінің патриоттық борышын қорғауының маңыздылығын атап өтті. Тахтауидің пікірінше, елді қорғаудың бір жолы – заманауи қоғаммен келген өзгерістерді қабылдау. Мұхаммед Абдух (1849–11 шілде 1905) – египеттік ислам заңгері, дінтанушы және либералды реформатор, исламдық модернизмнің негізін қалаушылардың бірі, кейде нео-мутазилизм деп аталады. Ол мұсылман ритуалдарының қатаңдығын, догмаларын және отбасылық байланыстарын бұзды. Сондай-ақ, ол «Алланың бірлігі туралы» және Құранға түсініктеме сияқты көптеген еңбектер жазды. Мұхаммед Абдух мұсылмандар ортағасырлық дін қызметкерлері ұсынған мәтіндердің түсіндірмелеріне ғана сүйене алмайтынын, олар уақыттың өзгеруіне қадам басқанда ақыл-ойымен жұмыс істеуі керек екенін айтты. Ол исламда адамның тізгінмен басқарылуы үшін жаратылмағанын, оған біліммен басшылық ету үшін ақыл-ой сыйланғанын айтты. Абдухтың пікірінше, мұғалімнің рөлі адамдарды оқуға бағыттау еді. Ол исламның адамдарды ата-бабаларының әлемінен алыстауға шақыратынын және дәстүрге еліктеуді айыптайтынын сенді. Ол дінге қатысты адам баласына сыйланған ең үлкен екі игілік – ерік-жігер мен ой-пікірдің тәуелсіздігі екенін айтты. Осы құралдардың көмегімен ол бақытқа жете алады. Оның ойынша, Еуропадағы батыс өркениетінің дамуы осы екі принципке негізделген. Ол еуропалықтардың көпшілігі өз таңдауын жүзеге асырып, ақыл-ойымен шындықты іздегеннен кейін әрекет етуге талпынғанын ойлады. Ол өзінің еңбектерінде Құдайды адамзатты балалық шағынан бастап, жастық шағына дейін, содан кейін ересекке дейін тәрбиелеуші ретінде бейнелейді. Оның пікірінше, ислам – догмаларын ақыл-оймен дәлелдеуге болатын жалғыз дін. Ол көп әйел алуды ескірген деп санады. Ол исламның адамдарды құлдықтан азат ететін, барлық адамдарға тең құқықтар беретін, діни ғалымдардың түсіндіру монополиясын жоятын, нәсілдік кемсітушілік пен діни мәжбүрлікті жоятын формасына сенді. Мұхаммед Абдух өзінің «Әл Идтихад фи әл Насрания ва әл Ислам» атты кітабында ислам әлемінде ешкімнің де жалғыз діни билігі жоқ екенін мәлімдеді. Ол халифтің діни билігі жоқ екенін, өйткені ол қателеспейтін және уахи берілген адам емес екенін айтты; сондықтан Абдухтың пікірінше, халиф және басқа мұсылмандар тең. Абдух халифтің умманың құрметіне ие болуы керек екенін, бірақ оны басқаруға құқығы жоқ екенін айтты; умманың бірлігі – ұлттық мемлекеттерге бөлінуге кедерес келтірмейтін моральдық бірлік. Мұхаммед Абдух сунниттер мен шииттер арасындағы келісімді уағыздауға көп күш жұмсады. Жалпы айтқанда, ол исламдағы барлық ой мектептері арасында бауырластықты уағыздады. Абдух діни қауымдастықтар арасындағы жақсы достыққа үнемі шақырды. Египеттегі екінші ірі дін христиандық болғандықтан, ол мұсылмандар мен христиандар арасындағы достыққа ерекше көңіл бөлді. Оның көптеген христиан достары болды және ол копттарды қорғау үшін жиі тұрды. Шейх Мұхаммед Абдух, Ұрбаи көтерілісіне қатысқандығы үшін қысқа мерзімге жер аударылған және болашақта Әзһар мүфтиі болатын Дельта шаруасының ұлы, оның ең көрнекті жақтасы болды. Абдух египеттік мұсылман қоғамын реформалауға шақырды және египеттік жастардың арасында қалыптасқан исламның модернистік түсіндірулерін жасады. Олардың арасында Мустафа Камиль және Ахмед Лұтфи әл-Сайед, қазіргі египеттік ұлтшылдықтың сәулетшілері болды. Мустафа Камиль 1890 жылдардағы студент-белсенді болды және Египеттен британдық әскерлерді шығаруға шақырған құпия ұлтшыл қоғам құруға қатысты. Ол «Егер мен египеттік болмасам, египеттік болуды қалаған болар едім» деген танымал сөзді айтқанымен әйгілі болды. Египеттік ұлтшыл сезім 1906 жылғы Диншауай оқиғасынан кейін жоғары деңгейге жетті, онда британдық офицерлер тобы мен египеттік шаруалар арасындағы жанжалдан кейін төрт шаруа дарға асылды, ал қалғандарына қоғамдық сауаттау жазасы берілді. Диншауай египеттік антиколониалдық қарсылық тарихындағы шешуші оқиға болды, ол британдықтарға қарсы египеттік оппозицияны күшелтті және Египеттегі алғашқы екі саяси партиялардың құрылысына әкелді: 1907 жылы Ахмед Лұтфи әл-Сайед басқарған либералды, секулярлық Ұмма (Ұлт) және 1908 жылы Мустафа Камиль басқарған радикалды, исламға жақын Ватани партиясы (Ұлттық партия). Лұтфи 1872 жылы Дельта провинциясының Дақхалиясында шаруалар отбасында дүниеге келді. Ол Әзһарда оқыды, онда Мұхаммед Абдухтың лекцияларын тыңдады. Абдухтың реформалық ойлары Лұтфиге зор әсер етті. 1907 жылы ол Ұмма партиясының газеті «Әл Гариданы» құрды, оның мақсаты мынадай еді: «Әл Гарида – барлық түрлі египеттік мүдделерді қорғауға мақсат қойған таза египеттік партия». Екі партия да Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін египеттік саясатқа үстемдік етті, бірақ соғыстан кейін тәуелсіздік үшін ұлттық қозғалыстың жаңа басшылары Ахмед Лұтфи әл-Сайед пен Ұлт партиясының либералды, секулярлық принциптеріне жақын болды. Олардың арасында Саад Заглул ең көрнектісі болды, ол Вафд партиясы арқылы жаңа қозғалысты жетекшілік етті. Саад Заглул заң шығару жиналысына сайланғанға дейін бірнеше министрлік лауазымдарды атқарды және британдық протекторатты тоқтатуды талап ететін жаппай қозғалысты ұйымдастырды. Ол египет халқы арасында осыншалықты үлкен танымал болды, оны «Египеттің әкесі» деп атады.

1923 жылғы Конституция

Вафд партиясы 1923 жылы парламенттік өкілдік жүйеге негізделген жаңа Конституцияны жасады. Саад Загхул 1924 жылы Мысырдың халық сайлаған тұңғыш премьер-министрі болды. Бұл кезеңде Мысырдың тәуелсіздігі шартты болды, себебі британдық әскерлер Мысыр аумағында қалуын жалғастырды. 1936 жылы Англо-Мысыр шарты жасалды. Жаңа күштердің қатарында Мұсылман бауырластығы мен радикалды «Жас Мысыр» партиясы болды. 1920 жылы Талаат Паша Харб «египеттіктерге арналған египет банкі» деп аталатын «Банк Миср» (Египет банкі) құрды, ол акцияларды тек египеттіктерге шектеді және түрлі жаңа египеттік кәсіпорындарды қаржыландыруға көмектесті.

2000 жылдан кейін

Саад Эддин Ибрагим (3 желтоқсан 1938 жылы туған) – египеттік-америкалық социолог және жазушы. Ол Мысырдың адам құқықтары мен демократия саласындағы жетекші белсенділерінің бірі және бұрынғы Мысыр президенті Хосни Мубаракты қатаң сынаған адам. Ол Каирдегі Ибн Халдун даму зерттеулері орталығының, Араб елдерінің адам құқықтары ұйымының және Балалық шақ пен даму араб кеңесінің негізін қалады.

Демократиялық майдан партиясы

Демократиялық майдан партиясы – 2007 жылы Ахмет Диаб пен Ехия Эль Гамал құрған либералдық партия. Ол Либералды Интернационал мен Демократтар альянсының толық құқықты мүшесі болды. 2013 жылдың желтоқсанында "Еркін Египет" партиясымен бірікті.

6 сәуір жастар қозғалысы

6 сәуір жастар қозғалысы (حركة شباب 6 أبريل) – 2008 жылғы көктемде құрылған египеттік белсенділер тобы. Олар 6 сәуірде ереуілге шығуды жоспарлап отырған Эль-Махалла Эль-Кубра қаласындағы жұмысшыларды қолдау мақсатында құрылды. Активистер шеруге қатысушылардан қара киім киіп, ереуіл күні үйде болуға шақырды. Блогерлер мен азамат журналистері Facebook, Twitter, Flickr, блогтар және басқа да жаңа медиа құралдарын пайдаланып, ереуіл туралы хабарлады, өз желілеріне полицияның әрекеттері туралы мәлімдеме жасады, құқықтық қорғауды ұйымдастырды және олардың күш-жігеріне назар аударды. The New York Times газеті бұл қозғалысты Египеттегі ең белсенді пікір алмасулар өтетін саяси Facebook тобы деп атады. 2009 жылдың қаңтарына қарай, оның құрамында 70 000-ға жуық, негізінен жас және білімді мүшелер болды, олардың көпшілігі бұрын саяси белсенділікке қатыспаған; олардың негізгі мәселелері – сөз бостандығы, үкіметтегі жемқорлық және елдің дамымауы. Конституциялық партия бұл үкімді айыптап, қозғалысқа тағылған айыптамалардың «жалған» екенін, ал сот шешімінің мемлекеттік институттардың заң үстемдігін бұзу және жою үлгісі екенін мәлімдеді. Хамдин Сабахинің президенттік науқаны «құғын-сүргін мен тыйым салу күйіне қайта оралу» мүмкіндігі туралы ескертті. Human Rights Watch бұл шешімді «азаматтардың еркін бірігу, бейбіт жиналу және сөз бостандығы құқықтарын айқын бұзу» деп бағалады. 6 сәуір қозғалысы бұл тыйымға наразылық білдіріп, оны жоюға тырысатынын мәлімдеді. Асма Махфуз (1 ақпан 1985 жылы туған) – египеттік белсенді және 6 сәуір жастар қозғалысының негізін қалаушылардың бірі. Журналист Мона Эльтахави және басқалар оның 2011 жылғы Египет революциясы басталғанға бір апта бұрын жариялаған видео блогының жаппай көтеріліске түрткіс болғанын айтады. Ол Египет революциясының жастар коалициясының белгілі мүшесі және Египет революциясының жетекшілерінің бірі.

2011 жылғы Мысыр төңкерісі

2011 жылғы Египет революциясы, жергілікті тұрғыда 25 қаңтар революциясы (; Thawret 25 yanāyir) деп аталады, 2011 жылдың 25 қаңтарында басталды және бүкіл Египет бойынша өтті. Ол демонстрациялардан, шерулерден, алаңдарды басып алудан, тәртіпсіздіктерден, зорлық-зомбылықсыз азаматтық қарсылықтан, азаматтық мойынсұнбаушылық пен ереуілдерден тұрды. Египеттің түрлі әлеуметтік-экономикалық және діни ортадан келген миллиондаған наразылық білдірушілер Египет президенті Хосни Мубаракты құлатуды талап етті. Революция исламдық, либералдық, антикапиталистік, ұлтшылдық және феминистік элементтерді қамтыды. Қауіпсіздік күштері мен наразылық білдірушілер арасындағы қақтығыстар нәтижесінде кем дегенде 846 адам қаза тауып, 6000-нан астам адам жарақат алды. Наразылық білдірушілер 90-нан астам полиция бөлімшесін өртеп жіберді. Бұл наразылық Каир, Александрия және басқа қалаларда өтті. 2011 жылғы революциядан кейін және Мұсылман бауырластарының басшысы Мұхаммед Мурси президент болып сайланғаннан кейін, "либералды" термині Мурсиге және 2012 жылғы конституцияға қарсылық білдіргендерге қатысты қолданыла бастады. 2012 жылдың 22 қарашасында Мурси өзіне "ерекше, сұрақсыз билік" беретін жарлық шығарды. Ол сондай-ақ конституциялық жиналыстан "президенттік өкілеттіктерді кеңейту, әскерилерді қорғау және өте либералды емес әлеуметтік бағдарламаны" қамтитын жаңа конституцияны қабылдауға ұсырды. Конституция 2012 жылдың желтоқсанында өткен референдумда 33% қатысумен қабылданды. Бұл либералды блок "шынайы либералдар, социалистер және Мубаракқа адал болған кейбір жағымсыз емес адамдар арасындағы коалиция" деп сипатталды. Белгілі мүшелеріне Мохамед Абу Эль Гар, кинорежиссер Дауд Абдель Сайед, белсенді Амр Хамзави, Мерват Таллави, БҰҰ-ның бұрынғы хатшысы және ЭСКВА-ның атқарушы хатшысы, Хазем Аль Беблави, ЭСКВА-ның бұрынғы атқарушы хатшысы және Зиад Баха Эль Дин кіреді. Алайда, Амр Хамзави 2011 жылдың 18 мамырында "Египет бостандығы" партиясын құру үшін сәуір айында партиядан кетті.

Ұлттық құтқару майданы

Ұлттық құтқару майданы (сондай-ақ, Ұлттық революцияны құтқару майданы немесе Ұлттық құтқару майданы, جبهة الإنقاذ الوطني) – Мысыр президенті Мұхаммед Мурсидің 2012 жылғы 22 қарашадағы конституциялық жарлығын жою мақсатымен құрылған, көбінесе зайырлы және либералдардан солшылдарға дейінгі Мысыр саяси партияларының альянсы. 2012 жылғы Мысыр наразылықтары барысында фронт Мурсиге үш талап қойды: конституциялық жарлықты кері қайтару, референдумды өткізбеу және жаңа конституциялық ассамблея құру.

2012-13 жылғы Египет наразылықтары

2012–13 жылғы египеттік наразылықтар Египеттегі сол кездегі президент Мұхаммед Мурсиге қарсы кең ауқымды халық көтерілісінің бір бөлігі болды. 2012 жылдың 22 қарашасында Мурси үкіметі президентке шексіз билік беретін уақытша конституциялық декларация жариялағаннан кейін наразылықтар басталды. Мурси бұл жарлықты Мубарак дәуірінде тағайындалған судьялар тарапынан жоспарланған таратылудан сайланған конституциялық жиналысты қорғау үшін қажет деп санады. Демонстрацияларды египеттік оппозициялық ұйымдар мен жеке тұлғалар, негізінен либералдар, солшылдар, зайырлы және христиандар ұйымдастырды. Демонстрациялар Мурсидің жақтастары мен оған қарсы наразылық білдіргендер арасында зорлыққа толы қақтығыстарға әкелді, нәтижесінде ондаған адам қаза тапты, жүздеген адам жарақат алды, сондай-ақ Мурсиге қарсы демонстрациялар кезінде әйелдерге қатысты түрлі жыныстық шабуылдар орын алды. "Египет Индипендент" басылымы хабарлағандай, қаза тапқандардың бірі – Тахрир алаңында Орталық қауіпсіздік күштері (ОҚК) тарапынан атқыланған көзден жас шығаратын газдың салдарынан уланған Социалистік халықтық альянс партиясының негізін қалаушы Фати Гареб болды. Демонстранттар президенттік сарайдың сыртына жиналды, ал оны Республика гвардиясының танктері мен бронетехникасы қоршап алды. Қайырда Мурсиге қарсы наразылыққа шамамен 200 мың адам қатысты, ал Мурсиді қолдау үшін 100 мыңнан астам адам жиналды. Мурсидің бірқатар кеңесшілері наразылық білдіріп, қызметінен кетті, ал көптеген судьялар да оның әрекеттеріне қарсы шықты. Мурсидің 17 мүшеден тұратын кеңесшілер кеңесінің жеті мүшесі 2012 жылдың желтоқсан айында отставкаға шықты.

Үшінші алаң

Үшінші алаң (الميدان الثالث) – 2013 жылғы Египет төңкерісінен кейін Мұсылман бауырластығы мен әскери билікті де қабылдамайтын либералды, солшыл және орташа исламшыл белсенділер құрған Египеттің саяси қозғалысы. Бұл қозғалыстың алғаш рет пайда болуы Египет қорғаныс министрі генерал Абдель Фаттах әл-Сиси 2013 жылдың 26 шілдесінде жаппай демонстрацияларға шақырып, әскерилерге "терроризмді" жоюға "мандат" беруді ұсынған кезде болды. Бұл Мурсиді құлатудан кейін билікті азаматтық адамдарға тапсыру туралы әскери уәделерге қайшы келіп, исламистерге қарсы қатаң шаралардың жақын арада күтілетін белгісі ретінде қарастырылды. Генерал әл-Сисидің мәлімдемесін бастапқыда әскери төңкерісті қолдаған бірқатар саяси топтар, мысалы, 6 сәуірдегі революциялық жастар қозғалысы, орташа дәрежелі "Күшті Египет" партиясы, салафит Аль-Нур партиясы және Египеттік адам құқықтары жөніндегі топтар қабылдамады. Оған жауап ретінде, әскерилерге де, исламшылдарға да сенімсіздікпен қараған белсенділер тобы "Үшінші алаң" Каирдің Мохандесин ауданындағы Сфинкс алаңында жеке наразылық акциясын өткізуге шақырды. Белсенділердің бірі қозғалысты "Тахрир алаңында немесе Рабия әл-Адавияда пікірлері ескерілмейтін жастар тобы" деп сипаттады, бұл сөздерімен ол Тахрир алаңында әскерилер ұйымдастырған наразылық акциясына және Наср қаласындағы Рабия әл-Адавия алаңында исламшылдар ұйымдастырған наразылық акциясына меңзеді. Бір парақшада олар "қорғаныс министрінің "терроризмге қарсы күрес" деген сылтаумен египеттіктерді өлтіруге рұқсат сұрауына" қарсылық білдірді. Француз телеарнасы France 24 арнасына сұхбат берген белсенді Фирас Мохтар: "Үшінші алаң – египеттіктерді біріктіруге және қоғамдағы ықпалдасуды тоқтатуға бағытталған әрекет". Египеттік Eskenderella тобының әншісі, белсенді Самия Джахин: "Бүгін біздің қатысушылардың саны аз болуы мүмкін. Бірақ жақын арада сіздер біз сияқты басқа да топтың басқа алаңда бар екенін еститін шығарсыздар". Бұл қозғалысты зиялы қауым мен өнер қайраткерлері қолдайды. Мысалы, белсенді режиссер Алам Васеф 26 шілдеде үйінде өткен демонстрациялардың сыртында отырып, "Қарсы тұру" деген жазуы бар баннердің алдында кір жуған кездегі бейнеролигін жариялады. Партияның көрнекті мүшелері – Нагиб Савирис, Фарук әл-Баз, Ахмет Фуад Негм, Гамал әл-Гитани, Халед Бичара, Мохамед Абу Хамед, Эссам Халил. 2012 жылдың наурыз айында бұрынғы төрағаның орынбасары және парламент мүшесі Мохамед Абу Хамед партиядан кетіп, "Египеттіктердің өмірі" партиясын құрды, кейіннен Ахмет Шафикпен бірге Египеттік патриоттық қозғалысын құрды.

Конституция партиясы

Конституция партиясы – Мысырдағы саяси партия. 2012 жылғы 28 сәуірде Нобель сыйлығының лауреаты Мұхаммед Эль-Барадей және мысырлық зиялылар мен белсенділер тобы құрған бұл партия, 2011 жылғы мысырлық революцияның қағидалары мен мақсаттарын либералдық идеалдарға сәйкес қорғауға және ілгерілетуге бағытталған. Конституция партиясы «демократиялық басқару, білім, біліктілік, тәжірибе және заң үстемдігіне негізделген жаңа Мысыр құруға ұмтылады». Адам құқықтарын құрметтеу, Мысыр экономикасын дамыту, азаматтардың негізгі қажеттіліктерін қамтамасыз ету және әлеуметтік теңдікті арттыру – партияның басты мақсаттарының қатарында. Партияның қағидалары «Нан, бостандық және әлеуметтік әділдік» деген ұранында қысқаша баяндалған. 2013 жылы Мурсиді құлатқан төңкерістен кейін, Мысыр қоғамдық пікірі революцияның либерализмінен «күшейе түскен консервативтік, әскери-жақтас, исламға қарсы көзқарасқа» қарай өтті. Мурсидің қарсыластары, «президентті құлату кезінде әскерилерді қолдаған, бірақ кейіннен `террорға қарсы соғыс` деген желеумен күшейе берген мемлекеттік зорлық-зомбылық пен исламшыларды жаппай ұстауға наразылық білдіріп, мемлекеттік және жеке БАҚ-та шабуылға ұшыраған азшылыққа айналды». Олар сондай-ақ «Мусылман бауырластығын» талқандауға қарсы шықты.