Кіріспе

Швед саясаткері, 1991–1994 жылдары премьер-министр, 2006–2014 жылдары сыртқы істер министрі, швед дипломаты және тарихшы.

Нильс Даниэль Карл Бильдт (15 шілде 1949 жылы туған) – швед саясаткері және дипломаты, 1991–1994 жылдары Швецияның премьер-министрі болды. Ол 1986 жылдан 1999 жылға дейін Ұлттық партияны басқарды, төрт жалпы сайлауда партияның жетекші кандидат ретінде қатысты, ал 2006 жылдан 2014 жылға дейін премьер-министр Фредерик Райнфельдт үкіметінде Сыртқы істер министрі болып тағайындалды. Бильдт алғаш рет 1979 жылы Риксдагқа сайланды және 2001 жылға дейін депутаттық мандатын атқарды. Бильдт әулетінің мүшесі, ол 1888–1889 жылдары Швецияның премьер-министрі болған барон Гиллис Бильдттің шөбересі. Бильдт Югославия соғыстарында делдал ретінде халықаралық деңгейде танымал болды, 1995 жылдың маусымынан бастап Еуропалық Одақтың бұрынғы Югославиядағы арнайы елшісі, 1995 жылдың қарашасында Дейтон бейбітшілік конференциясының тең төрағасы және 1995 жылдың желтоқсанынан 1997 жылдың маусымына дейін Босния және Герцеговинадағы жоғары өкілі қызметін атқарды. 1999 жылдан 2001 жылға дейін ол Біріккен Ұлттар Ұйымы Бас хатшысының Балқан аймағындағы арнайы елшісі болды. 2021 жылдан бері Бильдт Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының COVID-19 құралдарына қолжетімділікті жеделдету бағдарламасының (ACT бағдарламасы) арнайы елшісі болып табылады.

Ерте өмір және білім

Бильдт 1949 жылғы 15 шілдеде Халмстадта, Халландта, ежелгі даниялық-норвегиялық-шведтік ақсүйек отбасы, Бильдт әулетінде дүниеге келді. Оның әкесінің әкесінің әкесі, Гиллис Бильдт консервативті саясатшы және дипломат, Германия империясының ұзақ жылғы елшісі және 1888–1889 жылдары Швецияның премьер-министрі болған. Бұл мәселелер басқа еуропалық елдердегі экономикалық дағдарыс және 1992 жылғы Еуропалық валюталық механизмдегі дағдарыспен ушықты. Нәтижесінде, 1992 жылдың қарашасында Швеция тұрақты валюта бағамы саясатынан бас тартып, швед кронасын еркін жүзуге жіберуге мәжбүр болды. Экономикалық дағдарысты басқаруға бағытталған күш-жігердің бір бөлігі ретінде үкімет әлеуметтік-демократиялық оппозициямен шығындарды қысқарту шаралары бойынша келісімге келді. 1994 жылға қарай экономикада күшті өсім байқалды, дефицит азайды, бірақ жұмыссыздық деңгейі 1991 жылғы көрсеткіштерден жоғары болды. Премьер-министр болғанға дейін Бильдт Кеңес Одағына қатысты өте сыншыл болды және үш Балтық елдерін белсенді түрде қолдады. Премьер-министрлік қызметін атқару кезеңінде ол жаңадан тәуелсіз болған үш Балтық мемлекетіне бұрынғы кеңес әскерлері мен стратегиялық объектілерді шығару, сондай-ақ азаматтық мәселелерді шешуде көмектесу үшін көп күш жұмсады. Ол бұл мәселелерді үш елдің басшыларымен және Ресейдің сыртқы істер министрі Андрей Козыревпен тығыз байланыста жұзеге асырды. Оның үкіметі, сонымен қатар, Босния соғысынан туындаған босқындар ағынының күрт өсуін де басқаруға мәжбүр болды, 1991 жылы парламентке енген иммиграцияға қарсы «Жаңа демократия» партиясына қарсы либералды ұстанымды қорғады. Бильдт Интернет пен ақпараттық технологиялардың ерте жақтасы болды. Ол 1994 жылы алғашқы IT комиссиясын жетекшілік етті және сол жылы АҚШ президенті Билл Клинтонмен екі үкімет басшысы арасындағы алғашқы электрондық хат алмасуды жүзеге асырды. 1992 жылы ол жеке мектептерді реформалау және мектептер картасын жою туралы шешім қабылдады, бұл білім беруді жекешелендіруге бағытталған реформалар болды. Үкіметтің тиімділігі кейде ішкі тартыстарға байланысты төмендеді, ең есімде қалғаны – Оресунд көпірінің құрылысы мәселесі, ол Орталық партияның басшысы Олоф Йоханссонның үкіметтен кетуіне әкеп соқты, бұл үкіметке байланысты құрылысты мақұлдау туралы шешім қабылдауға мүмкіндік берді. Бильдт 1999 жылға дейін Модеративтік партияның және оппозицияның басшысы ретінде қызмет етті, содан кейін партия басшылығына Бо Лундгрен келді.

Балқандағы қақтығыс

Премьер-министр қызметтен кейін Бильдт Балқан қақтығысында делдал ретінде белсенділік танытты. 1995 жылдың маусымынан бастап ол Еуропалық Одақтың бұрынғы Югославиядағы арнайы өкілі, 1995 жылдың қарашасында Дейтон бейбіт келісімдеріне әкелген Дейтон бейбіт конференциясының тең төрағасы, ал 1995 жылдың желтоқсанынан 1997 жылдың маусымына дейін Босния және Герцеговинаның жоғары өкілі болды – Босния соғысынан кейін дереу. 1999 жылдан 2001 жылға дейін ол Біріккен Ұлттар Ұйымы Бас хатшысының Балқан аймағы бойынша арнайы өкілі қызметін атқарды. Косово 2008 жылдың 17 ақпанында БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің келісімінсіз Сербиядан бір жақты тәуелсіздік жариялады, ал Швеция оны 2008 жылдың 4 наурызында мойындады. 2008 жылдың 8 наурызында Бильдт тәуелсіздік жариялағаннан кейін Косовоға ресми сапармен келген алғашқы сыртқы істер министрі атанды.

Сыртқы істер министрі

2006 жылдың 6 қазанында Бильдт Фредерик Райнфельдт кабинетінің жаңа құрылған құрамында Сыртқы істер министрі болып тағайындалды. Бұл көптеген адамдарға күтпеген қадам болып көрінді. Бильдт бұған дейін премьер-министр және Ұлттық партияның (Moderate Party) төрағасы қызметін атқарған, сонымен қатар ол мен Райнфельдт арасында бұрынғы қарым-қатынас жағымсыз болған. Ол 2010 жылғы жалпы сайлаудан кейін де осы лауазымын сақтап қалды. Қызмет еткен кезеңінде Бильдт 2008 жылы Еуроодақтың Шығыс серіктестігін құру жөніндегі күш-жігерді ұйымдастыруға зор үлес қосты деп есептелді. Швеция 2009 жылы Еуропалық Одақ Кеңесінің төрағалығын атқарған кезде ол Еуроодақтың Бас істер және Сыртқы қатынастар жөніндегі Кеңесінің мәжілістерін төрағалық етті. Бірнеше жыл бойы ол Лиссабон шартында белгіленген жаңа ережелерге сәйкес Сыртқы істер және қауіпсіздік саясаты жөніндегі Одақтың бірінші жоғары өкілі болуға үміткер ретінде қарастырылды. 29 наурызда үкімет Ливиядағы әуе кеңістігіне кірмеу режимін сақтау үшін JAS 39 Gripen көп мақсатты истребитерін орналастыруға келісім берді. 2014 жылғы Еуропалық сайлаулардан кейін Financial Times және басқа да бұқаралық ақпарат құралдары Бильдтті Эштонның орнын басатын жоғары өкіл кандидаты ретінде қарастырды; алайда бұл лауазым Федерика Могериниге берілді. Бильдт 2014 жылғы жалпы сайлаудан кейін лауазымын жоғалтып, Халықаралық дағдарыс тобының кеңес мүшесі болды.

Түркия

Бильдт 2007 жылы сыртқы істер министрі ретінде Түркияның Еуроодаққа қосылуын белсенді түрде қолдады. Ол Стамбулды "еуропалық тарихтың нағыз орталығы" деп атады және 2004 жылы Кемал Ататүркті "өткен ғасырдың ең маңызды еуропалық революционері" деп бағалады. Бильдттың Түркияның Еуроодаққа мүшелігі үшін жүргізген күресі Орталық Еуропада қырқыс пікір тудырды. Түркияның Еуроодаққа мүшелігіне оның үкіметінің Еуроодақ мүшесі Кипрді мойындамауы және Франция президенті Николя Саркозидің күмәні кедергі келтірді. 2014 жылдың қараша айында Бильдт Түркиядағы күрдтер мен саяси оппозицияны қуғындауға, сондай-ақ түрмеде отырған журналистерге қарамастан, Режеп Тайып Ердоғанның "дұрыс жолға бет бұрғанын" жазған Dagens industri газетіндегі мақаласы үшін сынға ілікті.

Оңтүстік Осетия қақтығысы

2008 жылғы Оңтүстік Осетия соғысынан кейін Бильдт өзінің блогында Ресейдің араласу себебін, яғни жақын шетелдегі өзінің азаматтарының қауіпсіздігіне алаңдауын, Судет аймағын аннексиялау себептерімен салыстырды. Бильдт Оңтүстік Осетияның тәуелсіздігін "қарсылық" деп атады және оны тек "нашар" елдер ғана қолдайтынын айтты.

Босния соғысы туралы араласшыны сынға алу

Босниядағы қақтығысқа және оның салдарына қызмет еткені үшін Ұлыбритания, Франция және Германия тарапынан марапатталған болса да, оның қақтығысты және оның салдарларын реттеу әрекеттері мақтағандардың қатарында болды, сонымен қатар қатаң сынауға да ұшырады. Бильдт кез келген әскери араласуға қарсы болды және 1993 жылы бұрынғы британ премьер-министрі Маргарет Тэтчерді босниялық серб күштеріне қарсы НАТО-ны араласуға шақырғаны үшін сынады, бұл "Sunday Times" газетінің Бильдт пен басқа да ЕО басшыларын "роботтай саяси кішкентайлар" деп сипаттауына және олардың ағымдағы геноцидті "ұятты" деп қабылдауына себеп болды. Бильдт Югославиядағы ЕО арнайы өкілі болып тағайындалғаннан кейін, Халықаралық әділеттілік коалициясынан Том Уоррик Бильдтті "өз қызметтік міндеттемесі туралы қауіпті түрде жаңылысқан" және аймақ туралы білімі аз деп сипаттады. "Нью-Йорк Таймс" газеті 8 мыңнан астам босниялықтың қаза болған Сребреницадағы геноцидке салқын қарайғаны үшін Бильдтті сынады.

Таяу Шығыс

Бильдт 2003 жылы Иракқа шабуыл жасауды қолдаған Буш әкімшілігімен байланысы бар Иракты азат ету комитетінің Халықаралық кеңесінің мүшесі ретінде сынға ілікті. 2008 жылдың 8 сәуірінде Израиль мен Палестина билігіне сапары барысында Бильдт швед мемлекеттік радиосына сұхбат берді. Онда ол халықаралық бойкотта қалған палестиналық ХАМАС тобының қатысуынсыз бейбіт келісімге қол жеткізуге бола ма деген сұраққа жауап берді. Ол палестиналық ФАТХ қолдауымен құрылған үкіметтің Израильмен келісімге келе алатынын, Израиль үкіметінің бұрынғы премьер-министр Беньямин Нетаньяхудың қарсылығына қарамастан ФАТХ-пен келісімге келгендей, осылай келісе алатынын айтты. Нетаньяху да ХАМАС сияқты екі мемлекеттік келісімге қарсы болған еді. Израиль билігінің өкілдері бұл мәлімдемені "қорқынышты және ақымақтық" деп айыптап, оны "әдепсіздік" және "Орта Шығысты түсінбеушілік" мысалы ретінде бағалады, себебі олар ХАМАС пен Нетаньяхуды тең дәрежеде қарастырғандай көрінді. 2012 жылы Бильдт шведтік қаруды Сауд Арабиясына экспорттауға кедергі жоқ екенін мәлімдеді. Бильдт: "Егер олар француздық қару сатып алғанда, жағдай жақсарар ма еді?" деді. Бильдт достық Сауд Арабиясын "жанұя бизнесі" деп сипаттап, Сауд Арабиясының ханзадасы Түрки бин Фейсал Әл Саудты "жиі кездесетінін" айтты. 2015 жылы Бильдт Швецияның сыртқы істер министрі Маргот Валльстремді Сауд Арабиясымен швед-сауд қарым-қатынасына нұқсан келтіргені үшін сынады. Валльстрем Сауд Арабиясының блогер және белсенді Раиф Бадавиді аяусыз қамшылағанын сынаған болатын.

Қырымның қосылуы

Бильдт, Польшаның сыртқы істер министрі Радослав Сикорскиймен бірге 2013 жылғы Еуроодақтың Шығыс саясатының негізгі жасаушыларының бірі болды. Еуромайдан кезінде Карл Бильдт швед БАҚ-ында украиналық «Свобода» партиясымен байланысты мәселелерді назардан тыс қалдырғаны және маңыздылығын азайтып көрсеткені үшін сынға ұшырады. «Дагенс Нихтер» газетінде жазған Йохан Кронеман да Бильдтті Ресейліктердің жағдайға қатысты алаңдаушылығын түсінгеннен кейін премьер-министр Фредерик Райнфельдтті өз сөзін өзгерткені үшін айыптады. Норвегиялық саясаткер Анникен Хьютфельдт те Бильдттің мәлімдемесін сынап, оның «тарихты білмеушілікпен» жасалғанын және «бұл қақтығысты шешуге көмектеспейтінін» айтты. «Афтонбладет» газетінің тілшісі Торстен Кальвемарк та Бильдттің мәлімдемесін сынады. «Біздің сыртқы істер министріміз білмейді, өйткені соғыс кезінде шетелде отырып, британдықтардың көмегімен елін қайтарып алуды үміттенген Норвегияның заңды басшысы Хакон VII еді», - деді ол. Торстен Кальвемарк жұмыс істейтін «Афтонбладет» газетінің мәдениет бөлімі содан бері Ресейдегі орыс пропагандасының құралы деп бірнеше рет сынға ұшырады. Уппсала университетінің профессоры Стефан Хедлунд Украина дағдарысы туралы мақаласында «Карл Бильдттің қаулыға толы риторикасы осы жағдайда өте зиянды деп қарастырылуы керек» деді. Сондай-ақ, Бильдтке «демалысқа шығу» қажеттігін және Ресеймен диалог арқылы ғана прогресске қол жеткізілетінін айтты. 15 наурызда SR P1 арнасына берген сұхбатында Бильдт Қырымдағы референдумды заңсыз деп санайтынын және «адамдар қалай дауыс берсе де жарамсыз» екенін мәлімдеді. Ол «Свобода» партиясы туралы сұрақтарға жауап беруден бас тартып, «мен сол партияның қандай екенін сипаттамаймын» деді. Киевтегі жаңа үкімет туралы оның жалпы пікірі – «ақылға қонымды және демократиялық үкімет», және ол «ресейлік пропагандамен бірге ойнағысы келмейді» деді. 2015 жылдың басында Швеция қорғаныс зерттеу агенттігі жасаған зерттеуде Бильдт ақпарат соғысының нысаны болғаны және «Ресейдің мемлекеттік бақылаудағы БАҚ-ында үнемі қаралағаны» айтылды. Бұған себеп – Бильдттің Шығыс серіктестік бағдарламасына қатысуы және Ресей үкіметі бұл жобаны қауіп ретінде қарағаны болды. 2015 жылдың қыркүйегінде Бильдт Киевке сапар шегіп, ЕО Украинаға көбірек қаржылық қолдау көрсетуі керек деді.

Интернет қызметі

Бильдт саясаткерлер арасында интернет арқылы байланыс жасаудың алғашқы пионері болды. 1994 жылдың 4 ақпанында ол АҚШ президенті Билл Клинтонға электрондық хат жіберді, бұл екі мемлекет басшысы арасында жіберілген алғашқы жарияланған электрондық хабарлама болды. Ол Клинтонның Вьетнамға сауда эмбаргосын тоқтату туралы шешімін жоғары бағалады. Сол жылы ол апталық электрондық жаңалықтарды таратқа бастады, ол 2005 жылға дейін қолданыста болды. Ол белсенді блогер, алғашқы блогын 2005 жылдың ақпанында іске қосты. 2007 жылдың қаңтарында ашылған оның ағымдағы блогы Швециядағы ең көп оқылатын саяси блогтардың бірі. 2007 жылдың 30 мамырында Бильдт виртуалды әлемде «Швеция елшілігін» ресми түрде ашты. «Швецияның екінші үйі» деп аталған елшілік – Вашингтондағы швед елшілігі ғимаратының виртуалды көшірмесі. Бильдт Сыртқы істер министрі қызмет еткен кезеңде Сыртқы істер министрлігі 2008 жылдың басынан бері қолданыстағы YouTube арнасын ашты. Оның ағылшын тілінде жеке Twitter аккаунты бар, оған шамамен 780 000 адам жазылған. 2013 жылы Burson Marsteller жүргізген жылдық сауалнама оны әлемдегі ең жақсы байланыс орнатылған көшбасшы деп көрсетті. 2014 жылдан бастап Бильдт Интернет басқару жөніндегі жаһандық комиссияның төрағасы болып табылады.

Саясаттың кейінгі өмірі

2015 жылдың мамыр айының ортасында Бильдт Украинаның реформалар жөніндегі халықаралық кеңесшілер тобына мүше болып тағайындалды. Президент Петро Порошенконың бірнеше шетелдік кеңесшілерінен құралған бұл топтың мақсаты – шығысында қарулы қақтығыс болып өтіп, қиын жағдайға түскен елдегі қауіпсіздік пен экономиканы жақсарту. 2015 жылдың 14 мамырында Бильдт сондай-ақ Ресей бақылауындағы LetterOne инвестициялық тобының кеңесшісі болып тағайындалды. Бильдт екі жылдық жұмысын аяқтап, 2016 жылдың маусым айында есебін жариялаған Интернет басқару жөніндегі ғаламдық комиссияның төрағасы болды. 2016 жылы ол Covington халықаралық заң фирмасына жаһандық қоғамдық саясат және үкіметтік істер бөлімінде аға саясат кеңесшісі болып жұмысқа орналасты. Бильдт сонымен қатар Project Syndicate халықаралық ұйымы үшін ай сайынғы мақалалар жазады.

Дау

2021 жылдың 9 сәуірінде, Норвегияның неміс оккупациясының жылдығына орай, Бильдт Твиттерде Швецияның қорғаныс күштері Норвегия мен Даниядан басым екенін жазды. Оның бұл жазбасы жұртшылық пен саясаткерлердің, әсіресе Норвегияның Мәдениет министрі Абид Раджаның күрт наразылығын тудырды. Раджа «Біздің ең жақын көршіміз норвегиялықтар мен норвегиялық еврейлердің осы күнді қалай есте сақтайтынына көбірек жауапкершілік танытар деген үмітте болғанбыз» деді. Бильдт өзінің ниеті оккупация оқиғаларын еске алу болғанын, ал ол жазғанның тарихи деректерге сәйкес екенін мәлімдеді. Сондай-ақ, адамдар оның сөздеріне жасырын мағына іздегенін де айтты.