Швеция саяси жүйесі: парламенттік демократия, конституциялық монархия. Үкімет пен парламент заң шығарады, тәуелсіз сот жүйесі бар. Бас министр билік жүргізеді.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Швецияның саяси жүйесі
Political system of Sweden
Швеция саясаты парламенттік өкілді демократиялық конституциялық монархия негізінде жүзеге асырылады. Атқару билігі Швеция премьер-министрі басқаратын үкіметке жүктелген. Заң шығару билігі көппартиялық жүйеде сайланатын үкімет пен парламентке тиесілі. Сот жүйесі тәуелсіз, үкімет тағайындайды және зейнеткерлік жасына жеткенге дейін қызмет етеді. Швеция формалды түрде монархия болып табылады, онда монархтың билігі символдық сипатта. Швеция демократияның Батыс Еуропаға тән тарихымен ерекшеленеді, ол ежелгі викинг дәуіріндегі Тингтердің корольдерді сайлауынан басталып, 14 ғасырда мұрагерлік патшалық билікпен аяқталады, бұл билік жалпы еуропалық тенденцияларға байланысты әртүрлі дәрежеде демократиялық болды. Қазіргі демократиялық режим – 19 ғасырда басталған және 1921 жылға дейін, әйелдерге сайлау құқығы берілгенге дейін қалыптасқан демократиялық институттардың тұрақты дамуының нәтижесі. Швеция үкіметі парламентаризмді ұстанады – 1975 жылдан бері де-юре, ал 1917 жылдан бері де-факто. Ұлы экономикалық дағдарыстан бері швед саясатына Социал-демократиялық жұмысшылар партиясы басымдық танытып келеді, ол 1917 жылдан бері швед парламентінде көпшілік орындарды (кейде абсолютті көпшілікті) иеленеді. Жалпы сайлаулар төрт жылда бір рет өтеді. Economist Intelligence Unit 2020 жылғы есебінде Швецияны «толыққанды демократия» деп бағалады. V-Dem демократия индексі бойынша 2023 жылы Швеция әлемдегі сайлау демократиясы бойынша үшінші орынды иеленді. Freedom House мәліметтеріне сәйкес, Швеция 2020 жылы саяси құқықтарды қорғау бойынша 40/40 ұпай жинады.
The politics of Sweden take place in a framework of a parliamentary representative democratic constitutional monarchy. Executive power is exercised by the government, led by the prime minister of Sweden. Legislative power is vested in both the government and parliament, elected within a multi party system. The judiciary is independent, appointed by the government and employed until retirement. Sweden is formally a monarchy with a monarch holding symbolic power. Sweden has a typical Western European history of democracy, beginning with the old Viking age Ting electing kings, ending with a hereditary royal power in the 14th century, that in periods became more or less democratic depending on the general European trends. The current democratic regime is a product of a stable development of successively added democratic institutions introduced during the 19th century up to 1921, when women's suffrage was introduced. The Government of Sweden has adhered to parliamentarism — de jure since 1975, de facto since 1917. Since the Great Depression, Swedish national politics has largely been dominated by the Social Democratic Workers' Party, which has held a plurality (and sometimes a majority) in the Swedish parliament since 1917. General elections are held every four years. The Economist Intelligence Unit rated Sweden a "full democracy" its report for 2020. According to the V Dem Democracy indices Sweden was 2023 the third most electoral democratic country in the world. According to Freedom House Sweden scored scored 40/40 for protection of political rights in 2020.
Монархия
Бернадот әулетінен шыққан Карл XVI Густав 1973 жылы патша атанды. Оның билігі формалды, символдық және өкілдік сипатта болады. 1980 жылдан бері тақ мұрагері - тәжді ханшайым Виктория.
King Carl XVI Gustaf of the House of Bernadotte became king in 1973. His authority is formal, symbolic, and representational. Heiress apparent to the throne is Crown Princess Victoria since 1980.
Үкімет басшысы
Швецияның премьер-министрі Риксдаг спикерімен ұсынылады және теріс парламентаризм арқылы сайланады. Іс жүзінде бұл, премьер-министр кандидаты парламент мүшелерінің 175-нен кемі «жоқ» деп дауыс берсе, «иә» немесе дауыс бермеу санына қарамастан, бекітіледі дегенді білдіреді. 2018 жылғы 9 қыркүйекте өткен жалпы сайлаудың нәтижесінде үкімет құру процесі ұзаққа созылып, Стефан Лёфвен Швеция социал-демократиялық партиясынан 2019 жылғы 18 қаңтарда жаңа парламентте Швецияның премьер-министрі болып екінші мерзімге сайланды, бірақ бастапқыда парламент оны қызметтен шеттетуге тырысқан болатын. Лёфвен Жасылдар партиясымен бірге Орталық партия мен либералдылардың қолдауына сүйенген азшылық үкіметіне жетекшілік етті. Премьер-министрдің орынбасары – Жасылдар партиясынан Изабелла Лёвин. 2021 жылдың тамызында премьер-министр Стефан Лёфвен отставкаға кетуін жариялады, ал қаржы министрі Магдалена Андерссон 2021 жылдың қарашасында Швецияның биліктегі социал-демократтарының жаңа төрағасы болып сайланды. 2021 жылғы 30 қарашада Магдалена Андерссон Швецияның тұңғыш әйел премьер-министрі атанды. Ол тек өз социал-демократтарынан тұратын азшылық үкімет құрды. Оның Жасылдар партиясымен жаңа коалициялық үкімет құру жоспары сәтсіз аяқталды, себебі оның бюджеттік ұсынысы қабылданбады. 2022 жылғы 18 қазанда Ульф Кристерссон «Үлгілі партиядан» Швецияның жаңа премьер-министрі болды. Кристерссонның «Үлгілі партиясы» христиан-демократтар мен либералдылармен оңшыл орталық коалиция құрды. Жаңа үкіметке Jimmie Åkesson басқаратын Швеция демократтары (SD) – ең ірі оңшыл партия қолдау көрсетіп, иммиграциялық саясатты қатаңдату SD-мен жасалған саяси келісімнің маңызды бөлігі болып табылады.
The prime minister of Sweden is nominated by the speaker of the Riksdag and elected through negative parliamentarism. In practice, this means that the prime minister nominee is confirmed if fewer than 175 members of parliament vote 'no', regardless of the number of 'yes' votes or abstentions. Following a lengthy government formation process as a result of the general election held on 9 September 2018, Stefan Löfven of the Swedish Social Democratic Party was re elected prime minister of Sweden for a second term by the new parliament on 18 January 2019, after initially being ousted by parliament. Together with the Green Party, Löfven presided over a minority government which relied on confidence and supply from the Centre Party and Liberals. The deputy prime minister was Isabella Lövin of the Green Party. In August 2021, Prime Minister Stefan Löfven announced his resignation and Finance Minister Magdalena Andersson was elected as the new head of Sweden's ruling Social Democrats in November 2021. On 30 November 2021, Magdalena Andersson became Sweden's first female prime minister. She formed a minority government made up of only her Social Democrats. Her plan for forming a new coalition government with the Green Party was unsuccessful because her budget proposal failed to pass. On 18 October 2022, Ulf Kristersson of the Moderate Party became the new Prime Minister of Sweden. Kristersson's Moderates formed a centre right coalition with the Christian Democrats and the Liberals. The new government is backed by the biggest right wing party, Sweden Democrats (SD) led by Jimmie Åkesson, with tougher immigration policies being a crucial part of a policy deal with the SD.
Заң шығарушы билік
Бір палаталы Риксдаг 349 мүшеден тұрады, олар төрт жыл сайын халық сайлауы арқылы сайланады. Ол әдетте қыркүйектен маусымның ортасына дейін отырыстар өткізеді. Заңнаманы Үкімет немесе Риксдаг мүшелері бастамамен ұсына алады. Мүшелер төрт жылдық мерзімге пропорционалды сайлау жүйесі бойынша сайланады. Риксдаг Швеция Конституциясын өзгерте алады, бірақ бұл үшін басым көпшіліктің мақұлдауы және келесі жалпы сайлаудан кейін растауы қажет. 1917 жылдан бері Швед Социал-демократиялық партиясы реформаторлар өздерінің күшін нығайтқаннан және революционерлер партиядан шыққаннан кейін жетекші саяси роль атқарып келеді. 1932 жылдан бастап Үкіметтерде социал-демократтар басымдық құрды. Тек бес жалпы сайлауда (1976, 1979, 1991, 2006 және 2010) оңшыл-орталық блок Риксдагта үкімет құруға жеткілікті орындар алды. Бұл Швецияның соғыстан кейінгі әл-ауқат мемлекетінің қалыптасуына ықпал еткен факторлардың бірі болып саналады, мемлекеттік шығындар жалпы ішкі өнімнің 50%-дан сәл асып түседі.
The unicameral Riksdag has 349 members, popularly elected every four years. It is in session generally from September through mid June. Legislation may be initiated by the Cabinet or by members of the Riksdag. Members are elected on the basis of proportional representation for a four year term. The Riksdag can alter the Constitution of Sweden, but only with approval by a supermajority and confirmation after the following general elections. The Swedish Social Democratic Party has played a leading political role since 1917, after Reformists confirmed their strength and the revolutionaries left the party. After 1932, the Cabinets have been dominated by the Social Democrats. Only five general elections (1976, 1979, 1991, 2006 and 2010) have given the centre right bloc enough seats in the Riksdag to form a government. This is considered one reason for the Swedish post war welfare state, with a government expenditure of slightly more than 50% of the gross domestic product.
Саяси партиялар мен сайлаулар
Жалпы сайлау жергілікті және өңірлік сайлаулармен бірге әр төрт жыл сайын өткізіледі. Соңғы сайлау 2022 жылдың 11 қыркүйегінде болды.
A general election is held alongside local and regional elections every four years. The last election was held on 11 September 2022.
Мемлекеттік мекемелер
Мемлекеттік саясатты Швецияның әкімшілік органдары (förvaltningsmyndigheter) және мемлекеттік мекемелері іске асырады. Бұл органдар мемлекеттік бақылауда болады және ресми түрде үкімет тағайындаған бас директорлар басқарады, бірақ атқарушы және заң шығару билігінен тәуелсіз қызмет етеді. Министрлік басқару (ministerstyre) заңсыз; Үкіметтің Негізгі Заңының 12-тарауының 2-бабына сәйкес, Риксдагтың немесе үкіметтің ешбір мүшесі агенттіктің күнделікті жұмысына немесе жеке істердің нәтижесіне араласуға құқығы жоқ.
Government policy is carried out by the administrative authorities (förvaltningsmyndigheter) and government agencies of Sweden. These bodies are state controlled and are formally headed by government appointed directors general but act independently from the executive and legislative branches of government. Ministerial governance (ministerstyre) is illegal; in accordance with 2 §, chapter 12 of the Instrument of Government, no member of the Riksdag or government may interfere in the day to day operation of an agency, nor in the outcome of individual cases.
Саясаткерлер
Швеция тарихында қарапайым адамдардың "халықтық қозғалыстар" (folkrörelser) арқылы белсенді саяси қатысуымен ерекшеленеді. Олардың ең танымалдары – кәсіподақтар, әйелдер қозғалысы, тыйымшылық қозғалысы және соңғы кезде спорт қозғалысы. Швециядағы сайлауға қатысу деңгейі халықаралық салыстыруларда әрқашан жоғары болған, бірақ соңғы онжылдықтарда төмендеп, қазіргі кезде шамамен 87% құрайды (2018 жылғы жалпы сайлауда – 87,18%). Әлемге танымал болған швед саяси қайраткерлерінің қатарында Джо Хилл, Карл Скоглунд, Рауль Валленберг, Фолке Бернадот, Даг Хаммаршёльд, Олоф Палме, Карл Бильдт, Ханс Бликс және Анна Линд бар. Әлеуметтанушы Женни Ханссон жүргізген зерттеуге сәйкес, швед парламентінің депутаттары аптасына орташа есеппен 66 сағат жұмыс істейді, оның ішінде қосымша жауапкершіліктері де кіреді. Ханссонның зерттеуі сондай-ақ, швед парламентінің депутаттары түнде орташа есеппен 6,5 сағат ұйықтайтынын көрсетеді.
Sweden has a history of strong political involvement by ordinary people through its "popular movements" (folkrörelser), the most notable being trade unions, the women's movement, the temperance movement, and – more recently – sports movement. Election turnout in Sweden has always been high in international comparisons, although it has declined in recent decades, and is around 87%, (87.18% in the general election of 2018). Some Swedish political figures that have become known worldwide include Joe Hill, Carl Skoglund, Raoul Wallenberg, Folke Bernadotte, Dag Hammarskjöld, Olof Palme, Carl Bildt, Hans Blix, and Anna Lindh. According to a survey investigation by the sociologist Jenny Hansson, Swedish national parliamentarians have an average work week of 66 hours, including side responsibilities. Hansson's investigation further reports that the average Swedish national parliamentarian sleeps 6.5 hours per night.
Әкімшілік бөлімшелер
Швеция 21 округке бөлінеді. Әр округте округтік әкімшілік кеңесі мен округтік кеңес болады. Әр округте бірнеше муниципалитет бар, барлығы 290 муниципалитет. Стокгольм – Швецияның астанасы. Король, Риксдаг және үкімет Стокгольмде тұрақты түрде орналасқан. 1968 жылға дейін, ол Стокгольм округіне біріктірілгенге дейін, ерекше мәртебеге ие болды. 1974 жылғы конституциялық реформадан бастап муниципалитеттердің саны бірнеше мыңнан 290-ға дейін азайтылды, сонымен қатар муниципалитеттердің бұрынғы функциялары (мысалы, жергілікті заңдар, жергілікті құқық тәртібі және тағы басқалары) жойылды.
Sweden is divided into 21 counties. In each county there is a county administrative board and a county council. Each county contains several municipalities, in total 290. Stockholm is the capital of Sweden. The king, the Riksdag and the government have their permanent seat in Stockholm. Up to 1968 when the Overgovernor's Office was incorporated into Stockholm County, it had a special status. As of the 1974 constitutional revision, the number of municipal divisions was reduced from several thousand to 290, while also removing previous functions of the municipal governments (such as local laws, local law enforcement, and more).
Энергия саясаты
1973 жылғы мұнай дағдарысынан кейін энергетикалық саясат мұнай импортына тәуелділікті азайтуға бағытталды. Содан бері электр энергиясы көбінесе су және ядролық энергиядан өндіріледі. Швеция 2020 жылға қарай мұнайды пайдаланудан тәуелсіз болуды жоспарлап отыр. Three Mile Island апаты (АҚШ) 1980 жылы референдумнан кейін швед парламентін жаңа ядролық электр станцияларын салуға тыйым салу және 2010 жылға дейін ядролық энергияны кезең-кезеңмен тоқтату туралы шешім қабылдауға итермеледі. 1980 жылғы референдумның ұсынысы бойынша екі ядролық реактор 1999 және 2005 жылдары үкімет шешімімен жабылды. Дегенмен, 2009 жылдың ақпан айында Швецияның орталық-оңшыл үкіметі ескі станциялардың орнына жаңа ядролық электр станциялары салынуы мүмкін екенін мәлімдеді, осылайша бұрынғы дерек бойынша тоқтату саясатына нүкте қойылды. Қазіргі таңда Швецияда энергиямен жабдықтаудың 26%-ы жаңартылатын энергия көздерінен түседі, оның ішінде ең маңыздысы – су электр қуаты және биомасса. 2003 жылы су электр қуаты 53 ТВт·сағ құрады және елдің электр энергиясын өндірудің 40%-ын, ал ядролық энергия 65 ТВт·сағ (49%) өндірді. Сонымен қатар, биоотын, торф сияқты отын түрлері 13 ТВт·сағ электр энергиясын өндірді. Швеция 2022 жылға дейін Климаттық өзгерістердің көрсеткіштері бойынша бірінші орында болды, бірақ содан кейін Дания оны басып озды. 2005 жылдың наурыз айында жүргізілген сауалнама көрсеткендей, 83% адам ядролық энергияны сақтауды немесе арттыруды қолдады. Бірақ содан бері Швецияның Форсмарк ядролық қалдықтарын сақтау орталығында радиоактивті ағымдар тіркелді. Бұл, ядролық энергияны қолдауға қатысты халық пікірін өзгертпеді.
After the 1973 oil crisis, the energy politics were determined to become less dependent on the import of petroleum. Since then, electricity has been generated mostly from hydropower and nuclear power. Sweden wants to be independent of petroleum use by 2020. The Three Mile Island accident (United States) prompted the Swedish parliament in 1980 after a referendum to decide that no further nuclear power plants should be built and that a nuclear power phase out should be completed by 2010. Following the recommendation of the 1980 referendum, two nuclear power reactors were closed by government decision in 1999 and 2005, respectively. However, in February 2009, the Swedish centre right wing government announced that new nuclear power stations may be constructed if they replace old ones, thus ending the previous de facto phase out policy. , the use of renewables amounted to 26% of the energy supply in Sweden, most important being hydropower and biomass. In 2003, electricity from hydropower accounted for 53 TWh and 40% of the country's production of electricity with nuclear power delivering 65 TWh (49%). At the same time, the use of biofuels, peat etc. produced 13 TWh of electricity. Sweden was the highest ranked country in the Climate Change Performance Index until 2022, when it was displaced by Denmark. In March 2005, an opinion poll showed that 83% supported maintaining or increasing nuclear power. Since then however, reports about radioactive leakages at a nuclear waste store in Forsmark, Sweden, have been published. This does not seem to have changed the public support of continued use of nuclear power.
Сыртқы қатынастар
XX ғасыр бойы Швецияның сыртқы саясаты бейбіт уақытта бейтараптық, соғыс кезінде бейтараптық принципіне негізделген. Бұл принцип Швецияда жиі сынға ұшырады, кейбір тараптар Швеция үкіметінің НАТО аясындағы батыс елдерімен тығыз ынтымақтастыққа түскенін айтты. Салқын соғыс кезеңінде Швеция Варшава шартының құрамына кірмеді және Маршалл жоспарынан минималды көмек алды. 1952 жылы шведтік DC-3 ұшағы барлау жұмыстары кезінде Балтық теңізінде атып түсірілді. Кейіннен осы ұшақты Кеңес Одағының түсіргені анықталды. Бірнеше күннен кейін "Каталина" іздеу-құтқару ұшағы жіберілді, бірақ ол да кеңестік әскери ұшақтарымен атып түсірілді. Швеция халықаралық бейбітшілік жолындағы бастамаларға, әсіресе Біріккен Ұлттар Ұйымы арқылы, сондай-ақ "Үшінші әлем" елдерін қолдауға белсенді түрде қатысады. 1995 жылы Швеция Финляндия және Австриямен бірге Еуропалық Одаққа қосылды, осылайша мүше елдердің саны 12-ден 15-ке дейін артты. Одаққа мүшелік және оған байланысты мәселелер швед саясатындағы ең маңызды тақырыптардың бірі болып табылады. Еуропалық Одақтан өзге, Швеция Біріккен Ұлттар Ұйымының, Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының және Халықаралық валюта қорының да белсенді мүшесі. 2022 жылдың мамыр айында Швеция НАТО-ға қосылу үшін ресми өтініш берді. Украинаға Ресейдің 24 ақпанда басып кіргенінен кейін солтүстік елдердегі қоғамдық пікір НАТО-ға қосылуды қолдауға өзгерді. 2022 жылдың қазан айында тағайындалған жаңа сыртқы істер министрі Тобиас Биллстрем Швецияның бұрынғы солшыл үкімет жүзеге асырған "феминистік сыртқы саясатынан" бас тартатынын мәлімдеді. Швеция 2024 жылдың 7 наурызында НАТО-ға қосылды.
Throughout the 20th century, Swedish foreign policy was based on the principle of non alignment in peacetime, neutrality in wartime. This principle has often been criticised in Sweden, allegedly being a facade, claiming that the Swedish government had an advanced collaboration with western countries within NATO. During Cold War era politics, Sweden was not under the Warsaw Pact and received only minimal aid from the Marshall Plan. In 1952, a Swedish DC 3 was shot down over the Baltic Sea while gathering reconnaissance. It was later revealed that the plane had been shot down by the Soviet Union. Another plane, a Catalina search and rescue craft, was sent out a few days later and shot down by Soviets warplanes as well. Sweden is also very active in international peace efforts, especially through the United Nations, and in support to the Third World. In 1995 Sweden, together with Finland and Austria, joined the European Union which extended the number of member countries from 12 to 15. Membership and its issues are among the most important questions in Swedish politics. Apart from the European Union, Sweden is also an active member of the United Nations and several other organisations such as the Organisation for Economic Co operation and Development and International Monetary Fund. In May 2022, Sweden formally applied to join the NATO alliance. The public opinion in the Nordic region had changed in favour of joining NATO since Russia's Feb. 24 invasion of Ukraine. Soon after his appointment in October 2022, new foreign minister, Tobias Billström, announced that Sweden will renounce "feminist foreign policy", implemented by the previous left wing government. Sweden joined in NATO on 7 March 2024.