Кіріспе
Пер Альбин Ханссон (28 қазан 1885 – 6 қазан 1946) – швед саясаткері, Швецияның премьер-министрі, 1932–36 және 1936–46 жылдары қызмет етті. 1925 жылдан бастап Социал-демократтар партиясының төрағасы болды және 1932 мен 1946 жылдар аралығында төрт үкіметте екі рет премьер-министрлік қызметін атқарды. 1936 жылғы жазғы қысқа мерзімді дағдарыстың алдында және кейін барлық кезеңді басқарды, осы дағдарысты өзінің басты қарсыласы Аксель Перссон Брамсторппен коалициялық үкімет құру арқылы аяқтады.
Per Albin Hansson (28 October 1885 – 6 October 1946) was a Swedish politician, chairman of the Social Democrats from 1925 and two time Prime Minister in four governments between 1932 and 1946, governing all that period save for a short lived crisis in the summer of 1936, which he ended by forming a coalition government with his main adversary, Axel Pehrsson Bramstorp.
Саяси қызмет
Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, Швеция бейтараптық саясатын ұстанғанда, ол коммунистік партияны қоспағанда, Риксдагтағы барлық ірі партияларды қамтитын ұлттық бірлік үкіметінің төрағасы болды. Ханссон швециялық саясатта ғасыр бойы сақталатын социал-демократиялық бағытты қалыптастырып, партиясына ерекше мұра қалдырды, сондай-ақ Швецияның «Халық үйі» – «Folkhemmet» болу идеясын жасады. Бұл идея 1990-шы жылдардың басына дейін сақталды, оның ішінде қатаң бейтараптық саясаты, парламенттік заңнама арқылы кеңейтілген әлеуметтік мемлекет және өндіріс құралдарының марксистік социализациясының орнына реформалық әлеуметтік корпоратизм болды. Соғыстан кейін Ханссон Риксдагта абсолютті көпшілікке ие болған социал-демократиялық кабинет құрды. Ол 1946 жылғы 6 қазанда жұмыстан үйге қайтып келе жатқанда жүрек талмасынан қайтыс болды. Ханссонның Швеция премьер-министрі ретінде өткен он төрт жылында көптеген реформалар жүзеге асырылды, мысалы, тіс емдеріне субсидия, мүгедектік зейнетақысы мен жесірлерге табысына қарай балаға берілетін жәрдемақы, ерікті медициналық сақтандыру арқылы аналарға жәрдемақы, сондай-ақ 1935 жылғы заң үш және одан көп баласы бар отбасыларға көп пәтерлі үйлер салуға мемлекеттік субсидиялар берді, ал мұндай үйлерде тұратын екі баладан астам баласы бар отбасыларға тұрғын үй жәрдемақысы тағайындалды. «Ерікті жұмыссыздық сақтандыру жүйесін құру туралы» заң жобасы 1935 жылдың 1 қаңтарында күшіне енді. Үкімет сондай-ақ ауылдық жерлердегі тұрғын үйлерді жақсартуға қаржы бөлді. 1936 жылғы 26 маусымдағы заң 1929 жылғы конвенцияға «көшірілген конвенцияда қамтылған барлық ауруларды, сондай-ақ көміртек оксиді, цианоген және оның қосылыстары, хлор, азотты газдар, хром қышқылы және оның қосылыстары, сондай-ақ кейбір жұқпалы ауруларды (аурухана қызметкерлері және т.б.)» енгізді. 1937 жылғы наурыз айында жұмысшылар мен олардың отбасылары үшін «Халық саяхат қауымдастығы» құрылды. 1936 жылғы 11 қыркүйектегі заңда «қауымдастық құру және ұжымдық келісімдер жасау құқығының жаңа ережелері бар. Бұл заң жеке кәсіпорындардағы жұмысшыларға ғана емес, сондай-ақ мемлекеттік немесе коммуналдық қызметте лауазымды емес қызметкерлерге де қолданылады». 1936 жылғы 1 қарашада «төрттен астам жұмысшы жұмыс істейтін шаруашылықтардағы жұмыс уақытын реттейтін» заң күшіне енді. Жұмыс күнінің ең көп ұзақтығы 10 сағат, ал апталық жұмыс уақыты жыл бойы 46-дан 56 сағатқа дейін өзгеруі мүмкін. Бір зерттеуге сәйкес, 1937-1939 жылдар «бұрынғы уақытта болашаққа арман болған әлеуметтік реформалардың көптеген жетістіктеріне» куә болды. Осы жылдар туралы жазған Ханссон: «1937 жыл жағдайды жеңілдетті. Осы жылы өмір сүру құнына индекстелген зейнетақыға түзетулер енгізілді, балаларға жәрдемақы, аналарға көмек, аналар мен балаларға профилактикалық күтімді жақсарту, тұрғын үй несие қоры құрылды. Шаруашылық еңбегін реттеу туралы заң қабылданды. 1938 жылы бізге міндетті демалыс, ұлттық тіс емдеу жоспары және Денсаулық сақтандыру институты берілді. 1939 жылы жұмыс уақытын реттеу және зейнеткерлер үшін тұрғын үй құрылысы жүзеге асырылды». Жұмысшыларға жыл сайынғы 12 күндік ақылы демалыс беру туралы заң 1938 жылғы 2 маусымда Риксдагта қабылданды, ал 1938 жылғы 2 желтоқсандағы Корольдік жарлық «силикозға ұшыраған жұмысшыларды медициналық тексерумен айналысады, оның ішінде: жұмысқа қабылдау кезінде және одан кейін жыл сайын тексеру, практикалық әдістерді ұстану, тексеруге жауапты медициналық органдар, денсаулық тізілімінде нәтижелерді тіркеу және т.б.» мәселелерін қарастырды. 1912 жылғы жұмысшыларды қорғау туралы заң «тазалық және жастарды қорғау саласындағы кейбір мәселелерді, тіпті шағын кәсіпорындарда да, сондай-ақ ересектерді жұмысқа қабылдау кезінде және одан кейін, әсіресе қорғасынға улану және силикозға ұшырау қаупі бар денсаулыққа зиянды кәсіптерде медициналық тексеруді қамтитын өзгерістер мен толықтырулар енгізілді». Сонымен қатар, 1938 жылғы 3 маусымдағы заңға сәйкес («1938 жылғы 17 маусымдағы хабарлама») «ағаш импрегнациялау үшін фенолдың хлорланған туындыларын қолданудан туындаған дерматиттің түрлеріне өтемақы төлеу көлемі кеңейтілді». 1938 жылғы заңмен жұмысшыларды қорғау туралы заңға өзгерістер енгізілді, сондай-ақ әлеуметтік гигиена институты құрылды, оның міндеттерінің бірі аналардың қорғалуын зерттеу болды. 1938 жылғы заң «ауылдық жерлерде тығыз қоныстанған үйлерде тұратын көпбалалы отбасыларға кең үй салуға арналған несиелер мен гранттарды» рұқсат етті. 48 сағаттық жұмыс аптасы «ақылдан безгендер үйіндегі қызметкерлерді қамтуға кеңейтілді, ал үкімет бұл реформамен байланысты штаттық бірліктерді арттыруды белгіледі». 1938 жылғы 17 маусымда жарияланған ақылы демалыс туралы заң «үйде жұмыс істейтіндер үшін ерекше ережелерді» қамтиды. Бұл заң «елде жыл сайынғы ақылы демалыс жүйесін енгізді. Бұл заң жалпы қолданысқа ие және бір жыл қызмет еткеннен кейін әрбір қызмет еткен айы үшін бір күндік демалыс береді, егер бір кәсіпорында кемінде 180 күн жұмыс істелген және айына кемінде 16 күн жұмыс істелген болса; бұл заң ұжымдық келісімдерде қамтылған жағдайларды нашарлатуға пайдаланылмауы керек. Әсіресе теңізшілер үшін демалыс кезіндегі төлем жалақы мен тамаққа жәрдемақыны қамтиды. Кеменің меншігіндегі өзгерістер және теңізшінің жауапты емес себептермен қызметтен уақытша тоқтатылуы демалысқа құқықтың жоғалуына әкелмейді». Жаңа заң коммерциядағы қызметкерлер үшін жұмыс уақытын белгіледі. 1939 жылғы 1 қаңтардан бастап медбикелер мен үй қызметкерлері үшін апталық жұмыс уақыты 48 сағатты құрады, ал 1939 жылғы 10 наурызда «үкімет 1930 жылғы 16 мамырдағы нан пісірушілердің жұмыс уақыты туралы заңға түзетулер енгізу туралы заң жобасын ұсынды. Ұсынылған түзетулер Швецияға осы мәселе бойынша халықаралық конвенцияны ратификациялауға мүмкіндік береді. Олар заңның қолданылу саласынан отбасылық кәсіпорындарды босату және заңның тек сатуға арналған нан және кондитерлік өнімдерді өндіруге ғана қолданылуына қатысты ережелерді жойды. Заң жобасы 1939 жылғы 11 мамырда Парламенттің қабылдауына ие болды». Электр орнатулары, жарылғыш заттар және кемелерді тексеру жөніндегі нұсқаулар 1939 жылғы 30 маусымда, лифттерді тексеру жөніндегі басқа нұсқаулар 1939 жылғы 13 желтоқсанда жарияланды. 1940 жылғы 26 қаңтардағы үш Корольдік хабарлама «мемлекеттік теміржолдар, жеке теміржолдар және жарылғыш заттарды арнайы тексеру туралы қолданыстағы ережелерге өзгерістер енгізді». Теңізшілердің жазатайым оқиғалар кезіндегі соғыс тәуекелдері 1937 жылғы 11 маусымдағы заңмен қарастырылды, ол «жарақат немесе өлім соғыс әрекеті салдарынан туындаған жағдайда теңізшілерге әдеттегі жарақат жәрдемақысын едәуір арттыруды» қарастырды. Толық қабілетсіздік немесе өлім жағдайында адам офицерлер үшін әдетте еңбек ақының он екі айлық сомасына, ал барлық басқа шенеуніктер үшін 4800 кронға тең біржолғы төлемге құқылы. Жарым-жартылай қабілетсіздік жағдайында сома пропорционалды түрде төмендетіледі». 1939 жылғы 14 қазандағы заң «ешбір адамды заңмен талап етілетін әскери немесе басқа да қызметтерге байланысты жұмыстан босатуға болмайды. Тараптар бұл ережені әскери қызмет үш айдан асса, күшін жоюға келісе алады». 1939 жылғы 19 мамырдағы заң жұмыс берушілерге «кәсіпорында кемінде екі жыл үздіксіз қызмет еткен жұмыс істейтін адамды жұмысқа орналасуына немесе үйленуіне байланысты босатуға тыйым салды. Осыған қарама-қарсы келісімдер негізсіз және егер жұмыс беруші бұл ережені бұзса, ол өтемақы төлеуге міндетті. Бұл заң кемінде үш адам жұмыс істейтін кәсіпорындарға қолданылады».
Ерте өмір және мансап
Пер Альбин Ханссон дүниеге 1885 жылдың 28 қазанында Швецияның Мальмё қаласындағы Кулладал ауданында келген. Швецияның алғашқы кәсіби саясаткерлерінің бірі Ханссон 1903 жылы Швецияның Социал-демократиялық жастар ұйымын құруға қатысып, 1908-1909 жылдары оның төрағасы болды. Осы кезеңде консервативті премьер-министр Арвид Линдман, кейіннен Ханссонның қарсыласы, Швецияның барлық еркек азаматтарына жалпы сайлау құқығы мен пропорционалды өкілдік жүйесін кезең-кезеңімен енгізуді жоспарлаған. Карл Каутскийдің социализм жөніндегі көзқарастарына ерекше ықпал көрсеткен Ханссон 1917 жылы «Social Demokraten» газетінің редакторы қызметін атқарды, ал 1920 жылы Швецияның алғашқы социал-демократиялық кабинетінде қорғаныс министрі болып тағайындалды. Пер Альбин Ханссон 1920 мен 1925 жылдар аралығында (сегіз үкімет алмасып тұрған жылдар) Брантингтің барлық үш кабинетінде осы лауазымды атқарды. 1925 жылы Брантинг қайтыс болғаннан кейін Ханссон партия төрағасы болып сайланды. Алайда, оның заңдылығы күмәнді болып қала берді және ол 1927 жылы ғана Риксдаг фракциясының басшысы болды, ал 1928 жылғы съезде Брантингтің ізбасары ретінде толыққанды мойындалды. 1926 жылы Карл Густав Экманның либералдық-консервативтік үкіметінен билікті жоғалтқаннан кейін Ханссон оппозицияда жұмыс істеді және Риксдагтағы ең ірі партияның басшысы болса да, 1928 жылғы танымал сайлауда коммунистермен ынтымақтастық жасағаннан кейін ауыр соққыға ұшырады. Нәтижесінде Ханссонның партиясы нашар нәтиже көрсетті және 2010 жылғы сайлауға дейін Социал-демократтар мен Коммунистер (соңғысы 1995 жылы Сол партия деп аталды) қайтадан бірігіп сайлауға түспеді. Консервативті, бірақ сонымен қатар прагматикалық және фашизмге қарсы Линдман кабинетіне қарсы Ханссон кең ауқымды ұлттандырудың орнына әлеуметтік мемлекет құруды ұсынды. 1928 жылы Риксдагта өткен пікірталас барысында ол өзінің көзқарасын «Фолкхеммет» («Халық үйі») деп атады. 1932 жылы Экманның индустриалды магнат Ивар Крюгерге қатысты сыбайлас жемқорлыққа байланысты жанжалдан кейін құлағаннан кейін Социал-демократтар үлкен жетістікке жетті, нәтижесінде Риксдагта 104 орын алып, халықтың 41,7% дауысын жинады. Бұл оларға көпшілік дауыс бермесе де, либералдық партиялардың (1934 жылға дейін біртұтас фракция құра алмаған), консерваторлар мен аграрлық партиялардың тұрақты үкімет құра алмауынан олар пайдаланды. Осы мүмкіндік Ханссонға жаңа үкімет құруға мүмкіндік берді. Ол Фермерлер лигасының қолдауын алу үшін олардың мүдделерін қорғайтын ауыл шаруашылығы саясатын ұсынды (kohandeln), бірақ Лига парламентінің мүшелеріне министрлік лауазымдар бермеді. 1936 жылдың маусымында либералдық, консервативтік және аграрлық партиялардың бірлескен күш-жігері Ханссон басқаратын үкіметті құлатып, оның премьер-министр лауазымынан кетуіне әкеп соқты. Ханссон кеткеннен кейін Лига төрағасы Аксель Пехрссон Брамсторп үш айлық «Жазғы үкімет» құрастыра алды. Бұл жағдай қыркүйектегі сайлауға дейін жалғасты, онда Социал-демократтардың қолдауы күшейді. Бұл жолы Ханссон Лиганың кейбір мүшелерін үкіметке шақырды, нәтижесінде Пехрссон Брамсторп Ауыл шаруашылығы министрі болды. Бұл үкімет 1939 жылға дейін парламентте тұрақты көпшілікке ие болды.
Екінші дүниежүзілік соғыс
1939 жылы Польшаға неміс-совет басқынынан кейін Ханссон қатаң бейтараптық жариялап, өзінің жетекшілігімен барлық ірі партияларды қамтитын кең коалициялық үкімет құруды ұсынды. Бұл желтоқсан айында, Сталиншіл Коммунистік партия және оның қысқа ғұмырлы, прогермандық фракциясы – Социалистік партияны қоспағанда, іске асырылды. Испания, Португалия, Швейцария, Ирландия және Ватиканнан басқа, Еуропада Швеция ғана Екінші дүниежүзілік соғыстың барлық кезеңінде бейтараптығын сақтап, аталған елдер сияқты екі тараппен да ынтымақтастық және сауда жасады. Уинстон Черчилль Швецияның Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жоғары моральдық принциптерді елемегенін және пайда үшін екі жаққа да қызмет еткенін мәлімдеді. Бұл сын-ескерту Швецияның Дания мен Норвегияны неміс оккупациясынан қорғау саясатына да қатысты, аталған саясат Ханссон кабинеті санкциялаған швед аймағы арқылы көліктік инфрақұрылымды нығайту арқылы қолдау тапты. 1941 жылғы 22 маусымда Германияның Кеңес Одағына басып кіруі – «Барбаросса» операциясы, нацистік Германия үкіметінен Ханссон кабинетіне «Мидсоммаркризен» деп аталатын ультиматумды келтірді. Ультиматумда Германияның одақтасы Финляндияны қолдау үшін швед теміржолдары арқылы неміс әскерлерін тасымалдауды қоса алғанда, бірқатар әскери жеңілдіктер талап етілді. Бұл ультиматумды талқылау «жазғы күн тоғысының дағдарысы» деп аталды, және ақыр соңында, король Густав V-нің уступкалар жасалмаған жағдайда отставкаға кететіні туралы шешімінен кейін, жақтастар тарапына бұрылды. 83 жастағы король (әлде 1914 жылдан бері үкімет саясатына тікелей араласпағанына қарамастан) өзінің кабинетін тағайындау құқығына ие болды, ал оның мәселеге ашық араласуы үкіметтің тұрақтылығына және соғыс кезінде елдің егемендігіне қауіп тудырды деп саналды. Карл Густав Скотттың соңғы зерттеулері «дағдарыс» ешқашан болмағанын және «дағдарыс Социал-демократиялық партияның және оның жетекшісі Пер Альбин Ханссонның саяси мұрасын қорғау үшін кейіннен тарихи тұрғысынан құрастырылғанын» көрсетеді. 1939-1940 жылдары неміс Рур және Жоғарғы Силезия өнеркәсібіне қажетті болатты алу үшін Германия швед темір кенінің жеткізіліміне тәуелді болды, себебі Франциядағы кен орындарынан – дәстүрлі жеткізушіден – Францияға шабуылға дейін жеткізілімдер тоқтатылған еді. 1939-1940 жылдары одақтастар швед кенінің тасымалын тоқтатудың әртүрлі жолдарын сынады, мысалы, Норвегияның теріториальдық суларын миналау арқылы. Аталған шаралардың негізгі саяси мақсаты – Швецияның Екінші дүниежүзілік соғыста тікелей қақтығысқа түсуіне жол бермеу болды. 1942-1943 жылдары Германияның жеңілістерінен кейін Швеция енді нацистік Германиядан басып кіру қаупіне тап болмады және одан кейін көптеген жеңілдіктерін кері қайтарды.
Өлім және саяси мұра
Германияның капитуляциясынан кейін Ханссон коммунистік емес партиялардың барлық коалициялық үкіметін сақтап қалуды қалады. Алайда, ол соғыстан кейін радикалды реформалық бағдарламаны қолдаған өз партиясы ішіндегі күшті қарсылықтың нәтижесінде мұны іске асыра алмады. Ханссон өзінің ертедегі революциялық және қатаң антимилитаристік көзқарастарынан бас тартып, әлеуметтік корпоратизмге, таптық ынтымақтастыққа және бейтараптықты сақтау үшін азаматтық ұлттандырулардың аз болуымен, бірақ тұрақты қарулы күштерді қамтитын реформалық бағдарламаға көшті. Ол 1946 жылғы 6 қазанда Стокгольмде Альстенс-Гард станциясында трамвайдан түсіп бара жатып жүрек талмасынан қайтыс болды. Партия төрағасы және премьер-министр лауазымына Білім министрі Таге Эрландер келді, ол 1969 жылға дейін екі лауазымды бірге атқарды және Ханссонның көп бөлігін аяқтады. Пер Альбин Ханссон, көбінесе Швеция тарихындағы ең табысты премьер-министр ретінде қарастырылады. Ол Стокгольмдегі Норра Бегравнингсплатсенде жерленген.
Жеке өмір
Пер Альбин Ханссон 1918–1926 жылдары Элизабет Фрикбергке үйленген. Оған үйленестер алдында Сигрид Вестдалмен бірге тұрған және 1908 жылы одан бір баласы болған. Фрикбергке үйленгеннен кейін де Вестдалмен қарым-қатынасын жалғастырған. Ол екі отбасын да бірге ұстап, қаржылық жағынан көмектескен. Бұл туралы баспасөз білген болуы мүмкін, бірақ бұл жайлы аз жазылған. Екі әйелдің де жағдайдан хабары болған сияқты.
Танымал мәдениетте
1988 жылғы «Швецияны дүр сілкіндірген төрт күн» – 1941 жылғы жазғы дағдарыс телефильмінде оны швед актері Эрнст Юго Йергард сомдады.