Кіріспе

1996-2006 жылдар аралығында Швецияның премьер-министрі болған Ханс Геран Перссон (20 қаңтар 1949 жылы туған) – швед саясаткері, 1996-2006 жылдар аралығында Швецияның премьер-министрі және 1996-2007 жылдар аралығында Швеция Социал-демократиялық партиясының төрағасы болды. Перссон алғаш рет 1979 жылы Швеция Парламентіне сайланды, ол Södermanland округін өкілдік етті, бірақ 1985 жылы Катринехолм қаласының муниципалды комиссары қызметіне ауысты, ол 1985 жылдан 1989 жылға дейін осы лауазымда болды. 1991 жылы ол сол сайлау округінен Парламентке қайта сайланды. 1989-1991 жылдары Ингвар Карлсонның бірінші және екінші кабинеттерінде мектептер министрі болды. 1994-1996 жылдары Перссон Карлсонның үшінші кабинетінде қаржы министрі қызметін атқарды. Ингвар Карлссон премьер-министр лауазымынан зейнетке шыққаннан кейін Перссон жаңа премьер-министр болып тағайындалды. Перссон премьер-министр болып, қаржы министрі лауазымын тастап, Швецияның созылмалы бюджет тапшылығын азайту бойынша үкіметтің жұмысын жалғастырды. 1994 жылы жылдық тапшылық елдің жалпы ішкі өнімінің (ЖІӨ) шамамен 13 пайызын құрады. Бірақ әлеуметтік жәрдемақыны қысқарту және салықтарды арттыру шараларын іске асырғаннан кейін ол 1997 жылы ЖІӨ-нің 2,6 пайызына дейін төмендеді, бұл Швецияны Еуропалық экономикалық және валюталық одаққа қатысуға мүмкіндік берді. Алайда, бұл үлкен құрбанды талап етті: жұмыссыздық деңгейі өсті, шамамен 13 пайызды құрады, содан кейін сол жылы күрт 6,5 пайызға дейін төмендеді. 1998 жылғы жалпы сайлауда социал-демократтар 1991 жылғы жалпы сайлаудағыдан тіпті аз дауыс жинады, олар осы сайлауда үкіметтен шығарылған еді. Перссон "Жасылдар" партиясы мен "Солшылдар" партиясының қолдауымен премьер-министр лауазымында қала алды. 2002 жылғы жалпы сайлауда социал-демократтар парламенттегі өкілдіктерін арттырды. 2006 жылғы 17 қыркүйектегі жалпы сайлауда жеңілгеннен кейін Перссон дереу отставкаға кету туралы өтініш берді және 2007 жылғы наурыз айында партия съезінен кейін партия төрағасы лауазымынан кету ниетін білдірді. Орынбасын тастағаннан бері Перссон Стокгольмдегі JKL PR фирмасының консультанты болып жұмыс істеп келеді. 2007 жылғы қазанда "Min väg, mina val" ("Менің жолым, менің таңдауларым") атты кітабы жарық көрді. 2008 жылы Швеция үкіметі оны Sveaskog компаниясының басқарма төрағасы етіп тағайындады. 2007 жылдан бері Толеранттылық және келісімділік жөніндегі Еуропалық кеңестің мүшесі, ал 2010 жылдан бері Дүниежүзілік ресурстар институтының басқарма мүшесі болып табылады.

Жеке өмір

Перссон Швецияның Сёдерманланд аймағындағы Вингакер қаласында жұмысшы отбасында дүниеге келген. Ол соңғы жылдары жас кезінде дін қызметкері болуды армандағанын айтты, бірақ Оребродағы колледжге түсіп, әлеуметтік ғылымдарды (негізінен әлеуметтануды) оқыды. 1971 жылы колледжді бітірмей, 80 академиялық кредит (120 ECTS кредиті) алып кетті. Кейіннен колледж толыққанды университет мәртебесіне ие болғандықтан, қайта аталған Оребро университеті 2005 жылдың ақпанында оған медицина ғылымдарының құрметті докторы атағын берді, бұл шешім кейбір дау тудырды. 1978 жылы Гуннель Клессонға үйленді, олардан екі қызы бар. Олар 1995 жылы ажырасты. 1995 жылдың 10 наурызында Анника Бартинге үйленді, бірақ 2002 жылдың желтоқсанында ажырасты. 2003 жылдың 6 желтоқсанында Перссон Анитра Стинге үйленді, ол оның үшінші әйелі болды. 2004 жылы Перссон мен Стин Сёдерманландтағы Бåвен көлінің жанындағы 190 гектарлық Övre Torp шаруашылық жерін сатып алды. 2006 жылы олар бұл жерде үлкен үй құрылысын бастады. Перссон туған швед тілінен өзге, ағылшын тілінде де сөйлейді. Ол христиандық сенімін сақтап, Швецияның Христиандық Социал-демократтар қауымдастығының мүшесі.

Саяси мансап

Перссон он жылдан астам билікте болды, бұл оны Швецияның екінші ең ұзақ үзіліссіз басқарған премьер-министрі етіп, Таге Эрландерден кейін екінші орынға қойды. Ол шешендік өнерімен танымал, көбінесе дайындалған сөздерден бас тартады немесе оларды өз қызметкерлерінің көмегінсіз жасайды. Өзінің қызметі барысында ол бірнеше ауыр оқиғаларға тап болды, мысалы, 2001 жылғы маусымдағы Гётеборг төңкерісі, 2003 жылғы қыркүйекте Швецияның Сыртқы істер министрі Анна Линдтің қазасы, 2004 жылғы желтоқсандағы Бокс күніне орай Азиядағы цунами апаты, сондай-ақ Дания газеттерінде сатирикалық Мұхаммед карикатураларын жариялауға байланысты туған дау, осыдан скандинавиялықтарға қарсы зорлық-зомбылықпен қорқытулар, Таяу Шығыстағы елшіліктерді өртеу және Швеция Сыртқы істер министрі Лейла Фрейвальдстың отставкаға кетуіне әкелді. Жетпісінші жылдардың басында ол Швецияның Социал-демократиялық жастар лигасы (SSU) құрамында жұмыс істеді және 1972 жылдан 1975 жылға дейін ұлттық кеңес мүшесі болды. Кейіннен ол Катринехольм қаласының әкімшілік кеңесінің мүшесі ретінде қызмет етті. 1979 жылы ол Парламент депутаты болып сайланды, бірақ 1985 жылдан 1989 жылға дейін Катринехольмның муниципалды комиссары (kommunalråd) лауазымында жұмыс істеу үшін жергілікті саясатқа қайта оралды.

Ұлттық саясат

1989 жылы ол Ингвар Карлсонның бірінші кабинеті кезінде Білім министрлігінде мектеп министрі болды, 1991 жылғы сайлауға дейін, әлеуметтік демократтар биліктен қуылғанға дейін. Персон 1994 жылы ұсынылған, сол кездегі экономикалық жағдайға бағытталған "Персон жоспарының" негізгі авторларының бірі болды. Швеция сол кезде әлі де 90-шы жылдардың басында басталған экономикалық дағдарыстан, жоғары жұмыссыздық деңгейінен және үлкен бюджет тапшылығынан зардап шегіп отырды. Премьер-министр Карл Бильдт сол кезде Модеративтік партия мен үш либералды немесе консервативті партиядан құралған, ынтымақтастығы қиын коалицияға сүйенді. 1994 жылғы сайлау нәтижесі социал-демократтар үшін табысқа жеткізді, олар 45 проценттен астам дауыс жинады. 1994 жылы үкіметке қайта келгеннен кейін Перссон 1996 жылға дейін Қаржы министрі болды. Қаржы министрі ретінде оның жұмысының басым бөлігі экономикадағы тұрақты қаржылық тепе-теңдікке қол жеткізуге бағытталды. Персон жиі Бильдт үкіметінен кейін "әрекет етіп, жағдайды түзегенін" айтады. Қаржы министрлігінде қызмет еткен кезінде ол өзінің жұмысында басшылыққа алатын 10 "Қағиданы" ұстанды. Осы "Қағидалардың" ішінде Швецияда кеңінен танымал болған біреуі ерекше көзге түсті: "Қарызы бар адам еркін емес" (швед тілінде: "Den som är satt i skuld är icke fri").

Партия басшысы және Премьер-министр

1996 жылы Карлссон зейнеткерлікке шыққаннан кейін елді басқаруға вице-премьер Мона Сахлинді емес, Перссон таңдалды. Перссон қаржы министрі қызметінде қалған жерінен бастады – Швецияның созылмалы бюджет тапшылығын жою бойынша үкіметтің күш-жігерін жалғастыру арқылы. 1994 жылы жылдық тапшылық ЖІӨ-нің шамамен 13 пайызын құрады. Бірақ, әлеуметтік жәрдемақыны қысқарту және салықтарды арттыру шараларын іске асырғаннан кейін, ол 1997 жылы ЖІӨ-нің 2,6 пайызына дейін төмендеді, бұл Швецияға Еуропалық экономикалық және валюталық одаққа қосылуға мүмкіндік берді. Дегенмен, мұның құны жоғары болды: жұмыссыздық деңгейі өсті, тұрақты түрде 13 пайызды құрады, бірақ содан кейін сол жылы күрт 6,5 пайызға дейін төмендеді.

1998 жылдан 2002 жылға дейін

1998 жылғы сайлауда социал-демократтар 1991 жылғы сайлаудағыдан тіпті аз дауыс жинады, олар биліктен шығарылған болатын. Жасылдар мен солшыл партиялардың негізгі қолдауының арқасында ол билікте қала алды, бірақ парламенттегі кем дегенде екі партияның қолдауына сүйенуге мәжбүр болды. Сол жылдың соңында үкімет Швецияның әскери шығындарын күрт қысқарту туралы ұсыныстар жасады. Социал-демократтар 1999 жылды 1994 жылы билікке келгеннен бері жүргізілген қатаң фискалдық саясаттың сәттілігінің дәлелі деп қарады: ЖІӨ өсімі шамамен 3,6 пайызды құрады, бұл еуропалық орташа көрсеткіштен жоғары, инфляция баяулады және бюджет 1990-шы жылдардағы алғашқы рет профицит көрсетті. Партия 2000 жылға табыс салығын төмендетуді ұсынды. 2000 жылы экономиканың күшеюі, жұмыссыздықтың азаюы және Интернеттің ықпалы "швед моделіне" – әл-ауқатты қоғамға жаңа тыныс берді, ол 1990-шы жылдардың басындағы терең дағдарыс кезінде жойылған сияқты көрінетін еді: өсім 4 пайызға жетті, ал жұмыссыздық соңғы жылдардағы ең төменгі деңгейге түсті. Дегенмен, социал-демократтар экономикалық өрлеуден тиісті пайда алмады. Осы кезде Перссон үкіметі балаларға берілетін жәрдемақыны арттыру арқылы қысқартуларды тоқтатуға кірісті. Қоғамдық пікір сауалнамалары партияның сайлаудан кейінгі 36 пайыздық қолдау деңгейіне қайта оралу үшін күресіп жатқанын көрсетті. Керісінше, социал-демократтардың одақтасы – солшыл партия мемлекеттік шығындарды арттыру және Швецияның еуроаймаққа кіруіне қарсылық таныту бағдарламасымен қолдау жинады. Экономикалық тұрғыдан алғанда, 2001 жылы "дотком" көпіршесінің жарылуы Швеция үшін маңызды салдарларға әкелді. Әлемдегі ең ірі мобильді телекоммуникациялық жабдықтар өндірушісі – Эрикссон мыңдаған жұмыс орындарынан айырылды, сондай-ақ елдің бұрын қарқынды дамыған Интернет-консалтингтік фирмалары мен стартаптары да жұмыстан босатылды. 2000 жылы 3,6 пайызды құраған жалпы ішкі өнімнің өсімі 2001 жылы шамамен 1,5 пайызға төмендеді деп күтілді, ал 2002 жылы тек шамалы қалпына келу күтілуде. Үкімет салықты төмендету, бала күтіміне жұмсалатын шығындарға субсидия беру және жалақыны арттыру арқылы тұтынушылардың сенімін арттырады деп үміттенді, нәтижесінде нақты қолжетімді табыс 5,4 пайызға өседі. Экспорттың да 2002 жылы өсуі күтілуде, оған 2001 жылы доллар мен еуроға қатысты рекордтық төмен деңгейге жеткен швед кронасының әлсіздігі көмектеседі.

2002 жылғы сайлау

2002 жылғы сайлауда социал-демократтар парламенттегі орын санын негізінен Сол партияның есебінен көбейтті. Персон бұрынғы қолдаушы партияларының үкіметке қатысу жөніндегі талаптарына қарамастан, коалиция құрудың орнына азшылық үкіметін басқаруды жалғастырды.

2006 жылғы сайлау

2006 жылғы 17 қыркүйектегі жалпы сайлауда жеңілгеннен кейін Перссон дереу отставкаға кету туралы өтініш берді және 2007 жылдың наурыз айындағы партияның арнайы съезінен кейін партия төрағасы лауазымынан кету ниетін білдірді. 2007 жылдың 13 сәуірінде Перссон Риксдагтан (1979–1985 және 1991 жылдан бастап қызмет еткен) де отставкаға кететінін хабарлады, оның орнына оның туған жері Вингакерден келген Каролина Хельмерссон Олссон тағайындалды.

Қызметтен кеткеннен кейін

2007 жылдың қазан айында Перссон "Min väg, mina val" (Менің жолым, менің таңдауларым) атты естеліктерін жариялады. 2007 жылдың наурызында SVT телеарнасында Перссонның қызметтегі кезеңін көрсететін төрт бір сағаттық деректі фильм көрсетілді. Бұл деректі фильм Перссонның партия мүшелері мен қызметкерлері, сондай-ақ саяси қарсыластары туралы теріс пікірлеріне байланысты дау тудырды. Перссон 2007 жылдың сәуірінде Риксдагтағы мандатын тастады. 2007 жылдың мамырында ол болашақта Стокгольмдегі JKL PR фирмасында кеңесші ретінде жұмыс істейтінін хабарлады. 2008 жылдың сәуірінде ол Швеция үкіметіне тиесілі орман шаруашылығы компаниясы Sveaskog басқармасының төрағасы болып тағайындалды. Ол 2015 жылға дейін бұл қызметте болды. 2019 жылы Швецияның ірі банктерінің бірі – Swedbank төрағасы болды. 2008 жылдың соңында ол Еуропадағы төзімділік пен келісімді зерттеу және континенттегі ксенофобия мен төзімсіздікке қарсы күресу бойынша ұсыныстар әзірлеу үшін құрылған коммерциялық емес ұйымның мүшесі аталды. 2010 жылдың наурыз айында Перссон Дүниежүзілік ресурстар институтының директорлар кеңесіне сайланды.

Сыртқы саясат

Швецияның Еуропалық Одаққа мүшелігіне қатысты Перссон ұйымда Швецияның рөлін кеңейтуді қолдады. 2001 жылдың бірінші жартысында Швецияның Еуропалық Одаққа төрағалық ету кезінде Перссон, сыртқы істер министрі Анна Линдтің көмегімен, ұйымға төрағалық етті және 2004 жылы болған кеңейтуге үлес қосты. Ол Швецияның Экономикалық және валюталық одаққа (ЭВО) кіруін жақтады, бірақ 2003 жылғы референдумда шведтердің көпшілігі ЭВО-ға қосылуға қарсы дауыс берді.

ITF: Холокост туралы білім беру, еске алу және зерттеу

1998 жылы премьер-министр Перссон Холокост туралы білім беру үшін үкіметаралық ұйым құру жөніндегі халықаралық келіссөздерді бастады, нәтижесінде Холокост туралы білім беру, есте сақтау және зерттеу жөніндегі халықаралық ынтымақтастық жөніндегі жұмыс тобы (ITF) құрылды. ITF қазір 27 мүше мемлекетті қамтиды. Ол бұрыннан Швеция Парламентінің қарауына Холокост туралы білім беру мәселесін енгізіп, «Холокост фактілері демократия, төзімділік және әрбір адамның тең құнды екендігі туралы пікір алмасуға негіз болуы керек» деген мақсатпен ұлттық ақпараттық науқанды бастады. Науқан «Тірі тарих» немесе «Жанды тарих» деп аталды.