Кіріспе

Монреаль 1642 жылы қазіргі Квебек провинциясында (Канада) құрылды. Еуропалықтармен алғашқы байланыс кезінде бұл аймақта Сент-Лоуренс ирокеясы қоныстанды, олар ирокез тілдеріне жататын жеке және ерекше топ болды. Олар лаурентиялық тілінде сөйледі. Жаку Картье 1535 жылы Монреаль аралындағы Хохелага ауылына Азияға қарай жол іздеп келгенде, қазіргі Монреаль деп белгілі болған аймаққа жеткен алғашқы еуропалық болды. Жетпіс жыл өткен соң, Самуэль де Шамплен тері саудасы үшін бекініс салуға тырысты, бірақ ирокездердің мохок тайпасы осы жерді ұзақ жылдардан бері аң аулау үшін пайдаланғандықтан, оны қорғады. 1642 жылы француз отаршылдық империясын құру мақсатымен Виль-Мари деген бекініс салынды. Виль-Мари 1760 жылға дейін тері саудасының және Жаңа Францияға француздықтардың кеңеюінің орталығы болды, содан кейін Монреаль науқанынан кейін британдық армияға берілді. Британдықтардың көшіп келуі қаланы дамытты. Қалада тері саудасының алтын ғасыры жергілікті Солтүстік-Батыс компаниясының құрылуымен басталды. Монреаль 1832 жылы ресми қала мәртебесін алды. Лашин каналының ашылуы қаланың өсуіне ықпал етті және 1844 жылдан 1849 жылға дейін Монреаль Канаданың біріккен провинциясының астанасы болды. Даму жалғасты, 1860 жылға қарай Монреаль Британдық Солтүстік Америкадағы ең ірі қалаға айналды және Канаданың даусыз экономикалық және мәдени орталығы болды. 1883 және 1918 жылдар аралығында жақын маңайдағы қалаларды қосып алу Монреальді негізінен франкофондық қалаға қайта бағытталды. Канададағы Ұлы депрессия қалаға жұмыссыздық әкелді, бірақ 1930 жылдардың ортасында бұл мәселе азайды және көкжайлар салына бастады. Екінші дүниежүзілік соғыс әскери қызметке қарсы наразылықтарға және 1944 жылғы әскери шақыру дағдарысына әкелді. Монреаль халқының саны 1950 жылдардың басында миллионнан асты. Осы кезеңде жаңа метро жүйесі салынды, Монреаль порты кеңейтілді және Сент-Лоуренс теңіз жолы ашылды. Мұражайлармен қатар, тағы да көптеген көкжайлар бой көтерді. Монреальдің халықаралық беделі Expo 67 және 1976 жылғы жазғы Олимпиада ойындары арқылы нығайтылды. 1969 жылдан 2004 жылға дейін Монреальде бейсболдан кәсіби команда, «Экспоз» ойыншылары ойнады, содан кейін команда Вашингтон қаласына көшірілді. Тарихи тұрғыдан алғанда, Монреальдегі бизнес және қаржы ағылшын тілінде сөйлейтіндердің бақылауында болды. 1970 жылдары Квебек ұлтшылдығының күшеюімен байланысты көптеген мекемелер өз кеңселерін Торонто қаласына көшірді.

Байланыс алдындағы

Қазіргі Монреаль деп аталатын аймақта жергілікті халықтар шамамен 8000 жыл бойы қоныстанған, ал Монреальде табылған ең көне зат шамамен 4000 жылға дейін соққан. Шамамен 1000 жылға қарай, Ұлы көлдер маңындағы көшпелі ирокездер мен басқа халықтар жүгері егуді және тұрақтанған өмір салтын қабылдады. Кейбіреулері құнарлы Сент-Лоуренс өзенінің жағасында қоныстанды, ал жақын орманды аумақта балық аулау және аң аулау олардың толыққанды диетасын қамтамасыз етті. 14 ғасырға қарай, халық Картье кейінірек келгенде сипаттағандай, бекіністі ауылдар салған. Картье кездескен халық және 1580 жыл шамасында олардың аңғардан неге жоғалып кеткені туралы тарихшылар мен антропологтардың көптеген теориялары бар. 1950 жылдардан бері археологиялық және тіл біліміндегі салыстырмалы зерттеулер осы халық туралы көптеген фактілерді анықтады. Олар қазір Сент-Лоуренс ирокездері деп аталады және ғалымдар оларды Хурон немесе Хауденосауне ирокездері сияқты басқа ирокез тілдес халықтардан ерекшелейді, бірақ кейбір мәдени ерекшеліктері ортақ. Олардың тілі Лаурентия тілі деп аталады, ол осы тіл отбасының ерекше тармағы болып табылады. Пол Хомедей де Мейсоннеу колонияның губернаторы болды және 1648 жылдың 4 қаңтарында Пьер Гадуаға (ол он жылдыққа жуық жаста болған) алғашқы жер учаскесін берді. 1650 жылы Францияның Руан қаласынан Груль отбасы, тарихшы Лионель Грульдің әулеті келді және қазіргі Ривьер-де-Прэри–Пуант-о-Трембль ауданында орналасқан Куле Гру деп аталатын жерді иеленді. 1653 жылдың қарашасында қонысты кеңейту үшін тағы 140 француз келді. 1651 жылға қарай, Виль-Мари мохок шабуылдарының нәтижесінде 50-ден аз тұрғынға дейін азайды. Сол жылы Мейсоннеу Францияға оралып, құлдырап бара жатқан колонияны нығайту үшін 100 адамды жалдауға тырысты. Егер ол осы қоныс жасайтындарды жалдауға сәтсіздік танытса, Виль-Мариден бас тартып, барлығын өзен бойымен төмен, Квебек қаласына көшіруге ниеттенген. (Квебек қаласының халқы Монреальді оның құрылғаннан кейін 10 жыл өткен соң да "құмарлық жоба" деп есептеді.) Осы жалдаушылар 1653 жылдың 16 қарашасында келді және Виль-Маридің және бүкіл Жаңа Францияның дамуына кепілдік берді.) 1701 жылы Монреальде келісім шарты жасалды. Ұлы бейбітшілікпен Монреаль және айналасындағы иеліктер (Терребонна, Лашенаи, Бушервилл, Лашин, Лонгюйль) ирокез шабуылдарынан қорықпай дамуға мүмкіндік алды. Квебек астана болғанымен және үкіметтік қызметтің орталығы болғанымен, Монреаль Жаңа Францияда маңызды әкімшілік функцияны да атқарды. Монреаль Квебек пен Трой-Ривьермен бірге колонияның ауданы болып саналды. 1693 жылы корольдік сот құрылғанға дейін Сент-Сулпиц семинариясы әділет әкімдігін жүргізді. Монреальде генерал-губернатордың өкілі болған жергілікті губернатор және интенданттың өкілі ретінде әрекет еткен комиссар де ла марин болды. Көптеген мемлекеттік лауазымдар тағайындалса да, Монреаль мен басқа аудандарда демократияның кейбір элементтері болды, тіпті ол қысқа ғана уақыт болса да. Синдиктер Квебек кеңесі мен Жоғарғы Кеңестің отырыстарына қатысатын сайланған өкілдер болды. Алайда, синдикаттардың өкілеттігі шектеулі болды және олар тек өз аудандарының тұрғындарының алаңдаушылықтарын көтере алды. Бұл лауазым 1647 жылдан бастап 1670 жылдары саяси фракциялардың құрылуы мүмкін деген үкіметтің қорқынышынан жойылғанға дейін болды; синдикаттардың орнына азаматтар өз мәселелерін комиссар де ла маринеге жеткізді. Монреаль мен Жаңа Франция үшін маңызды болғандықтан, саудагерлерге сауда палаталарын құруға және өздерінің алаңдаушылықтарын талқылау үшін үнемі кездесуге рұқсат берілді.

Монреаль тұрғындары

Француз билігі кезінде Монреаль аралының халқы жергілікті халықтар мен француздерден тұрды. 1666 жылы колонияда алғашқы санақ жүргізілген кезде француз халқының саны 659 адамды, ал жергілікті халықтың саны 1000 адамды құрады. Бұл деректерге сәйкес, Монреаль аралында жергілікті халық саны француз халқынан басым болған жалғыз кезең осы болды. 1716 жылы француз халқының саны 4409 адамға жетті, ал жергілікті халықтың саны 1177 адамды құрады. Монреальдің француз халқы көші-қон арқылы бірте-бірте өсті. 1642 жылы «Жаңа Франциядағы жабайыларды дінге қайтару үшін Монреальдегі Нотр-Дам қоғамының» 50 француз азаматы Compagnie des Cent Associes сыйлаған аралға қоныс тепті. Алғашқы қоныс алғашқы он жылда 150 адамды құрады, бірақ Монреальдің орналасқан жері ирокездердің шабуылдарына ұшырағандықтан, көптеген адамдар ұзақ уақыт қалған жоқ. Кейін Монреальға көшіп келушілер саны арта түсті; 1653 және 1659 жылдар аралығында 200 адам келді. Бұл көшіп келушілердің көп бөлігі – жалдамалы қызметкерлер, олар ер адамдардың жартысын құрады (әлі қызметтегілерді есептемегенде, олар өз үйлеріне қайту мүмкіндігіне ие болды). Француз көшіп келушілерінің тағы бір маңызды тобы – әскерилер, олардың үлесі барлық көшіп келушілердің бес бөлігін құрады. Колонияның алғашқы жылдары келген әскерилер Вилль-Мари және кейін Монреальдің көрнекті тұрғындарына айналды. Монреальға өз қаражатымен келген көшіп келушілер, олардың үлесі көшіп келушілердің бес бөлігін құрады. 1653 және 1659 жылдары Монреальге келген отыз бір қыз сол жылдың ішінде, ал кейбіреулері қоныс аударғаннан кейін бірнеше апта ішінде үйленді. 1646 мен 1717 жылдар аралығында Монреаль аралында 178 француз қызына үйленді, бұл тұрақты қоныстанғандардың жалпы санының 20 пайызын құрады. XVII ғасырда Монреальдің демографиялық құрамында күрт өзгерістер болды. 1666 жылы халықтың 56 пайызы Монреальге жаңадан келгендер болды, ал 1681 жылы Монреаль тұрғындарының 66 пайызы жергілікті туғандар еді. 1666 жылы ерлер мен әйелдер арасындағы қатынас 163:100 болды, ал 1681 жылы бұл көрсеткіш 133:100-ге жетті. 1681 мен 1739 жылдар аралығындағы деректер 1695 жылы тепе-теңдікке қол жеткізілгенін көрсетті, онда ерлер халықтың 51,6 пайызын құрады. Бұл көрсеткіш 1710 жылға дейін, негізінен ерлердің көшіп келуі арқасында сақталды. Монреальдегі заңсыз туылған балалардың көрсеткіші Монреальдің гарнизондық қала мәртебесіне байланысты колонияның қалған бөлігінен 1,87 пайызға жоғары болды; ауылдан келген кейбір үйленбеген аналар балаларын қалада тастап кетіп жатты. Колонияның қалған бөлігімен салыстырғанда Монреаль халқының кейбір ерекшеліктері болғанына қарамастан, Монреаль халқы бүкіл колония халқымен шамамен бірдей қарқынмен дамыды. XVIII ғасырда халық саны жылына 2,5 пайызға дейін өсті, бірақ 1725 жылы өсім жылдық 0,7 пайызға төмендеді.

Монреаль экономикасы

XVII ғасырда Монреаль транзит пункті және ішкі аймаққа өтудегі аялдама ретінде қызмет етті. Монреальден өзеннің жоғары ағысындағы таяздықтардың кесірінен Сент-Лоранс өзенімен еркін жүзу Монреальде тоқтады. Содан кейін тауарлар ішкі жерге тасымалданды. Бұл Монреальді жай ғана сауда бекеті емес, ірі тарату орталығына айналдырды. Дегенмен, колония әлі де Франциядан дайын өнімдер, темір және тұз сияқты тауарларға тәуелді болды. Қару-жарақтардың болуы колонияларда қару жөндеушілердің немесе аркебузиерлердің қызметтерін сақтап қалуға мүмкіндік берді, олар қару жөндеу, оқ-дәрі жасау және импортқа тәуелділікті азайту үшін басқа да жұмыстарды атқарды. Импорттың 4-5% қазандықтарды құрады. Үндістер де, курер-де-буа да тері жеткізді. Компания ирокездер соғысына дейін табысты болды, бірақ содан кейін жартылай банкротқа ұшырады. 1664 жылы Монреальдегі «Жұмысшы қауымдастығы» француз Вест-Индия компаниясына тиесілі болды. Ирокездер соғыстары сауданы уақытша шектесе де, жергілікті тұрғындармен сауда мүмкіндігі әлі де зор болды. Мысалы, Монреаль аралында жергілікті халық аз болғанмен, Монреальден 800 шақырым радиуста 80 000 адам тұрды. Бұл тума халық Монреальға экономикалық қызметке қатысу үшін жиі келетін. Монреаль әр тамыз айында түрлі тайпалардың жүздеген өкілдерін қабылдап, жылдық тері жәрмеңкесін өткізетін, ол 1680 жылдан кейін азайып кетті. 500-ге дейін 1000-ға дейін тума халық саяхатшылар ұсынған бағадан жақсы баға алу үшін келіп, губернатор олармен салтанатты рәсім өткізетін. Олар қыркүйек айының соңына дейін қала сыртында тұратын. Аралда және Монреаль елді мекенінде тұрақты тұрғындар ретінде тұратын тума халық өкілдері де болды. Монреальде тума халық үшін бірнеше миссионерлік мекемелер құрылды, мысалы, 1671 жылы сульпициандар мен иезуиттердің «Ла Монтанье» миссиясы (Кахнаваке) және Саулт-Сен-Луистегі иезуиттер. Миссия халқы 18 ғасырда табиғи өсім мен жаңа келгендердің есебінен көбейді; 1735 және 1752 жылдар аралығында Кахнавакеде және Лак-де-ду-Монтагенде 1000-ге жуық адам тұрды. Монреальде тума халықтың кейбірі қоныста тұрды, тіпті уақытша болса да, иезуиттер 1643 жылы тума балалардың 76 шомылдыру рәсімін тіркеді, бұл 1653 жылға дейін жалғасты. Монреаль қонысында тума халықтың болуына қарамастан, Монреальде тек жеті тіркелген аралас неке болды, бірақ аралас некелердің саны одан да көп болуы мүмкін. Монреальде құлдар да болды, 1716 жылы Монреаль аралында 50-ге жуық құл тіркелді. Монреаль қаласы маңызды ішкі нарық ретінде жұмыс істеуге тым кішкентай болды. Монреаль тұрғындары өз тауарларын (мысалы, жұмыртқа, тауық, көкөніс және басқа да тауарлар) сату үшін Монреальға келгенімен, бұл ешқашан астық таратудың өңірлік орталығы болған жоқ. Сонымен қатар, колонияда сатылмаған бидайдың артылуына қарамастан, он жетінші ғасырда француз әскерлерін тамақтандыру үшін ұн мен май әлі де тұрақты түрде импортталатын. Бір әкім: «Ауыл тұрғындары қымыз өсірмейді, өйткені одан ештеңе алмайды. Жүн мол, бірақ оны сатып алуға нарық жоқ. Олардың бар-жоғы да өздерін қамтамасыз етуге жетеді, бірақ бәрі бірдей жағдайға тап болғандықтан, олар ақша таба алмайды, ал бұл оларды басқа қажеттіліктерін қанағаттандыруға кедергі жасайды және оларды қыста соншалықты кедей етеді, бізге ерлер мен әйелдердің іс жүзінде жалаңаш жүргендері айтылды». Он сегізінші ғасырда Монреаль тері саудасының орталығы болды. Заңсыз тері саудасы «Франциядан басқа кез келген жерге тері экспорттау» деп анықталуы мүмкін. Француз саудагерлері терілерін Ришелье өзенімен ағылшын, голланд және Албанидегі ирокез иезуиттеріне алып барды. Контрабандалық тауарлар Монреаль қабырғаларынан тыс жерленген, саудагерлердің өтініші бойынша, адал француздардың назарынан қалу үшін. Квебек пен Албани арасында терілер заңсыз саудаланды, бірақ бұл жағдайлар Квебек пен Франция немесе Бостон арасындағы заңсыз саудаға қарағанда аз болды. Кейбір бағалаулар бойынша Монреальдан заңсыз саудаға шығарылған терілердің көлемі 1700 жылдардың басында жалпы тері өндірісінің жартысы немесе үштен екісі болды. Осы ғасырдың соңында деректер жасырын болып көрінеді. Осы кезеңде ирокездер арасында ағылшындық тауарлардың болуы, басқа себептерге қоса, колониялар арасындағы заңсыз тері саудасының жалғасуын дәлелдейді. Бұл ғимараттар классикалық француз құрылыс техникасына толығымен сүйенді және көптеген шеберлер кесуден және шаршылаудан басқа ештеңе қолданбауға ұмтылды. Бұл ирокездер сияқты тума халықтарды колонистердің құрылыс әдістерін қызықсыз деп қарауға себеп болды, өйткені олардың көп бөлігі ағаштардың бұтақтары, қабығы және діңдері сияқты жартылай өңделген материалдардан жасалған. Сульпициандар 1671 жылы Монреальдің шахмат тақтасымен жоспарланған қала жоспарын жасауға көмектесті және корольдік инженерлердің көмегімен тас ғимараттар салу да басталды. Мысалы, сульпициандардың бас діни қызметкері Доллиер де Кассон және шешуші Bénigne Basset 1672 жылы Ру Нотр-Дамды Монреальдің басты көшесі ретінде жоспарлады. Дизайнерлердің өзі әрине сәулетшілер емес, діни қызметкерлер болғандықтан, инженерлер Монреальді жоспарлау және салу үшін діни ұйыммен тығыз жұмыстесті. Мысалы, Кассон 1684 жылы Монреальдегі ең көне ғимарат және Солтүстік Америкадағы ең көне бақтарға ие болған Ескі Сульпициан семинариясын да жоспарлады. Сәулетшілердің жетіспеуі Франциядағы классикалық қалалық форманың болмауына әкелді, сондықтан көптеген ғимараттар қарапайым дизайнда салынды. Монреальде канадтық сәулеті 1721 жылғы өрт қағидаларынан кейін даму және қалыптасу басталды, ағаш тұрғын үйлерден мүмкіндігінше алынып, ғимараттарды толығымен тасқа айналдырды.

Монреальдың француз әскери тарихы

1645 жылы Монреаль аралында бекініс салынды, бұл Монреальдің әскери тарихының бастауы болды. Бекініс ирокездердің шабуылдарын тойтаруда маңызды рөл атқарды және жылдар бойы әскерлер үшін маңызды пункт болды. 1653 жылы екінші негізге Мейсоннев келгеннен кейін Монреаль бүкіл Жаңа Франция бойынша әрекеттердің алдыңғы қатарына айналды және шекараға жасалған жорықтардың бастапқы нүктесіне айналды. Алайда Монреаль Жаңа Франция провинциясы болып құрылғаннан және әскери күштермен келген «патша инженерлерін» қабылдағаннан кейін ғана нығайтылды. Онтарио және Огайо өзені аймағын зерттеуге шыққан көптеген жорықтар Монреальден басталды, бірақ көбінесе бастапқыда олар алысқа бармады немесе жау жергілікті халықтардың күшінен кері қайтаруға мәжбүр болды. 1700-жылдардың басында Монреальден көптеген әскери жорықтар жасалды, олардың мақсаты жау жергілікті халықтармен күресу және одақтас тайпалармен одақтарды нығайту болды. Бұл 1701 жылғы Ұлы Бейбітшілікке әкелді. Конференция тамыз айында өтті және француз өкілдері мен отыз тоғыз аборигендік тайпаның өкілдері қатысты. Конференция кезінде 2000-3000 адам (оның ішінде шамамен 1300 абориген делегаты) Pointe à Callière-дің оңтүстігіндегі театрға француз басшылары мен абориген басшыларының сөздерін тыңдау үшін келді. Француздар аборигендердің көптеген бейбітшілік белгілерін көрсетті, соның ішінде балталарды жерге көму, вампум белдіктерін алмасу және бейбітшілік құбырларын пайдалану. Француздар өздерінің аттарын әліпбимен қол қойғанда, абориген басшылары келісімге қол қою үшін тотемдық белгілерді пайдаланды. Ұлы Бейбітшілік Ирокез соғыстарына нүкте қойды және тарихшы Жиль Хавардтың айтуынша, «шығыста Акадиядан батыста Миссисипиге дейін, солтүстікте Джеймс шығанағынан оңтүстікте Миссуриге дейін жатқан кең аумақта бейбітшілік орнады». Француздар Жаңа Францияның шекарасындағы жергілікті одақтастарымен бірлесіп, ағылшын колонияларына қарсы әскери шекара құруды жоспарлады. Осы мақсатта әскерилер Огайо аңғарынан Нью-Орлеанға дейін «шекаралар» бойында көптеген бекіністер салды. Көптеген бекіністер, мысалы, Детройт, жабдықтармен және әскерилермен қамтамасыз ету үшін Монреальге сүйенді, бұл Монреальдің әскери қатысуын және дамуын одан әрі күшейтті. Монреальдің Жаңа Франция үшін маңыздылығын ескере отырып, 1737 жылы (жиырма жылдық құрылыстан кейін) қаланы қорғау үшін 6,4 метр биіктігі мен үш километрден астам ұзындығы бар қос қабырға салынды. Бүгінде қабырғаның негізгі бөлігі ғана сақталған. Бұл Монреальді Жаңа Франциядағы ең әскери жақтан дамыған қалаға айналдырды, сондықтан жеті жылдық соғыс басталғанда Монреаль Солтүстік Америкадағы операциялардың әскери штабы деп жарияланды. Әскери штаб ретінде Монреальдегі әскерилердің саны арта бастады, қала одан әрі кеңейді және жабдықтармен қамтамасыз ету мәселесі күрделенді. 1757 жылы Монреальдегі әскерилер мен жергілікті халықтың саны соншалықты көп болды, Жаңа Францияның губернаторы Пьер де Риго де Водрель оларға шара қолдану қажеттігін түсінді, әйтпесе армия мен қала аштықтан зардап шеге бастайды. Бұл 1757 жылғы үлкен жорыққа әкелді. Генерал Луи Жозеф де Монкальм жергілікті одақтастарының үлкен күшімен және Францияның қоладан жасалған әскерімен Монреальден үлкен күшті шығарды және қалаға қысымды аздап жеңілдетіп, оның орнына гарнизон қалдырды. Монкальм Монреальдегі адамдардың рухын көтеріп, үміт сыпады және әскери істерде үлкен жетістіктерге жетті. Карриондағы жеңісінен кейін Монкальм Монреальге оралды. 16 000 британдық әскерді жеңгеннен кейін Монкальм жақсы жағдайда болды. Бірақ бұл қате болды, өйткені Монкальмның әскері британдықтарға қарағанда аз болды. Сен-Лоранс өзенінен шабуыл жасалатынын білген Монкальм күштерін Квебек қаласын нығайту үшін алды. Монкальм сол жерде қайтыс болды және Квебек қаласы түсті, бұл Монреальде үлкен дүрбелең тудырды, өйткені олар енді құрылысқа тап болды. Қала қысқа уақытқа астана ретінде құрылса да, оған үш британдық армия бағытталғандықтан, қала ұзаққа созылмайды еді. 1760 жылдың қыркүйегінде француз күштері ақыры британдықтарға бас берді және Монреальде француз отаршылдық билігі аяқталды.

Британдық билік пен Америка революциясы

Виль-Мари 1760 жылға дейін француздық поселенісі болып қала берді, сол кезде Пьер де Риго, Водреюль Кавагняль маркизі, екі айлық науқаннан кейін оны Джеффри Амхерст басқарған британ әскеріне тапсырды. Ұлыбританияның Жеті жылдық соғыстағы жеңісінен кейін, 1763 жылғы Париж шарты оның аяқталуын белгіледі, француздықтар Канаданы және оның барлық тәуелділіктерін басқа елге беруге мәжбүр болды. Британдық колония ретінде және иммиграция енді Рим-католик дінінің өкілдерімен ғана шектелмегендіктен, қала британдық иммиграцияның арқасында өсе бастады. 1775 жылы Канадаға жасалған шабуыл кезінде генерал Ричард Монтгомери басқаратын американдық революционерлер қаланы қысқа мерзімге басып алды, бірақ Канаданы ұстап тұра алмайтындары анық болған соң, оны тастап кетті. Көптеген жағдайларда жаулық кезінде мүліктеріне зиян келтіріліп, жеке шабуылдарға ұшыраған мыңдаған ағылшын тілді лоялисттер американдық революция кезінде және одан кейін американдық колониялардан Канадаға көшіп келді. 1782 жылы Джон Молсон қаланың халқын 6000 адам деп бағалады. Үкімет олардың көпшілігіне жер берді, оларды батысқа қарай Жоғарғы Канадаға (Онтариоға) және шығысқа қарай Нова-Скотия мен Нью-Брансуикке қоныстандырды. Монреальдегі алғашқы протестант шіркеуі – 1792 жылы пресвитериан миссионері құрған Сент-Габриэль шіркеуі болды. 19 ғасырдағы иммиграциямен бірге, ағылшын тілінде сөйлейтін саудагерлер мен тұрғындар Монреальге келуін жалғастырды. Көп ұзамай қаладағы сауданың негізгі тілі – ағылшын тіліне айналды. Қаланың жергілікті меншіктегі Солтүстік-Батыс компаниясының пайда болуымен тері саудасының алтын ғасыры басталды, ол негізінен британдық Гадсон шығанағы компаниясының басты бәсекелесі болды. Монреальдегі алғашқы машина жасау шеберханасы, Джордж Платқа тиесілі, 1809 жылға дейін жұмыс істеді. 1821 жылғы халық санауы бойынша 18 767 тұрғын тіркелді. Қала халқының көпшілігі 1830 жылдарға дейін франкофондардан тұрды. 1830 жылдардан 1865 жылға дейін қаланың көпшілігі ағылшын тілінде сөйлейтін адамдардан құралды, олардың көпшілігі Британ аралдарынан немесе Британдық Солтүстік Американың басқа бөліктерінен көшіп келгендер еді. 1765 жылдың 18 мамырында болған өрт қаланың төрттен бір бөлігін қиратты.

Шотландияның үлесі

Шотланд иммигранттары Сент-Лоуренс өзені арқылы салынған Монреальдің алғашқы көпірін тұрғызды және қаладағы көптеген маңызды өнеркәсіптерді іргелендірді, оның ішінде Генри Морганның Канададағы алғашқы универмагы – «Морганс», 1970 жылдары «Гудзон Бэй» компаниясы құрамына енді; Монреаль банкі; Redpath Sugar; және Канаданың екі ұлттық темір жолы. Жаңа Англияға, Торонтоға және батысқа теміржолдар салынғанда, ал Лашин каналы бойында зауыттар ашылғанда қала қарқынды дамыды. Осы кезеңде салынған көптеген ғимараттар бүгінде Ескі Монреаль деп аталатын аймақта жинақталған. Әлеуметтік жәрдемдермен белгілі болған шотландтар Монреальдегі көптеген мекемелерді құрып, қаржыландырды, мысалы Макгилл университеті, Квебек әдеби және тарихи қоғамы, Монреаль жоғары мектебі және Корольдік Виктория ауруханасы.

Монреаль қаласы

Монреаль 1832 жылы қала ретінде құрылды. Қаланың өсуіне Лашин каналының ашылуы ықпал етті, ол кемелерге аралдың оңтүстігіндегі Лашин шатқалының кеме жүруге қолайсыз бөлігінен өтуге мүмкіндік берді. 1844-1849 жылдар аралығында Канаданың біріккен провинциясының астанасы болған Монреаль ағылшын тілді иммигранттарды: ерте лоялистерді, ирландтарды, шотландтарды және ағылшындарды тартты. Монреаль халқы 1841 жылы 40 мыңнан, он жыл өткен соң 57 мыңға дейін өсті. Торилер ұйымдастырған көтерілістер провинциялық парламенттің өртелуіне әкелді. Жаңадан салудың орнына, үкімет Торонтоны колонияның жаңа астанасы деп таңдады. Монреальде ағылшын тілді қауым Канаданың алғашқы университеттерінің бірі – Макгилл университетінің құрылысын жалғастырды, ал байлар қала маңы кеңейген сайын Маунт-Рояль тауының етегінде сәнді үйлер салуды жалғастырды. Канаданың Корольдік әскери колледжі 1876 жылы құрылғанға дейін, Канадада әскери колледждер құру туралы ұсыныстар жасалған болатын. Британдық әскерімен жұмыс істейтін ересек ерлер студенттері 1865 жылы Монреальдегі әскери оқу мектебінде 3 айлық әскери курс өтті. 1865 жылы милиция бас штабының бұйрығымен құрылған мектеп, милиция офицерлеріне немесе милицияда қызметке немесе жоғарылауға үміткерлерге әскери міндеттерді, жаттығуларды және тәртіпті, батальондық жаттығуларда ротаға басшылық етуді, роталық жаттығуларды, ротаның ішкі экономикасын және рота офицерінің міндеттерін үйренуге мүмкіндік берді. Мектеп 1867 жылы Конфедерация кезінде сақталды. 1868 жылы Монреальде артиллерия мектебі құрылды.

Америка Азаматтық соғысы

Монреалдың Ұлыбритания мен Франциямен тікелей байланысы бар ірі ішкі порт мәртебесі оны Америка Азамат соғысының екі тарапына да құнды мүлікке айналдырды. Конфедерация әскерлері достық британдықтардан қару-жарақ пен жабдықтар алғанда, Одақтың әскерлері мен агенттері олардың қызметін бақылап, сонымен қатар Франциядан қару-жарақ жеткізілімдерін ұйымдастырды. Джон Уилкс Бут президент Линкольнге жасалған қастандықтан бұрын Монреалда біраз уақыт өткізді, және бірде ол Линкольнді өлтіру жоспары туралы әңгімелеп, мас күйінде қалада шарлап жүргендігі айтылады. Көптеген адамдар оны ақымақ деп ойлады. Соғыстан кейін Конфедерация президенті Джефферсон Дэвис Сан-Катрин көшесінің батыс жағындағы, қазіргі «The Bay» орналасқан сарайда тұрды; 1957 жылы Конфедерацияның Біріккен қыздары осы оқиғаны еске түсіретін тақташаны ғимараттың батыс қабырғасына, Юнион авенюіне орнатты. Тақташа 2017 жылы алынып тасталды.

Индустрияландыру

Лашин каналы және жаңа ірі кәсіпорындар Монреальдің қалыптасқан портын континенттік нарықтармен байланыстырып, 19-ғасырдың ортасында қарқынды индустрияландыруға алып келді. Экономикалық өркендеу француз канадалық жұмысшыларды айналасындағы ауылдардан Сент-Энри және Мейсоннеув сияқты серіктес қалалардағы фабрикаларға тартып әкелді. Ирландиялық иммигранттар Pointe Saint Charles және Griffintown сияқты қиын жұмысшы табының аудандарына қоныстанды, нәтижесінде ағылшын және француз тілдік топтарының саны шамамен тең болды. Дамып келе жатқан қала Италиядан және Шығыс Еуропадан келген иммигранттарды да қызықтырды. 1852 жылы Монреальде 58 000 тұрғын болды, ал 1860 жылы Монреаль Британдық Солтүстік Америкадағы ең ірі қалаға айналды және Канаданың даусыз экономикалық және мәдени орталығы болды. 1861 жылдан 1930 жылғы Ұлы депрессияға дейін Монреаль, кейбір тарихшылардың пікірінше, «Алтын ғасыр» деп аталатын даму кезеңін басынан өткерді. Сент-Жак көшесі Канада доминионының ең маңызды экономикалық орталығына айналды. 1880 жылы Канадалық Тынық мұхиты темір жолы, ал 1919 жылы Канадалық Ұлттық темір жолы осы көшені бас кеңсесі етіп алды. 1928 жылы салынған Канада Корольдік Банкінің 360 Сент-Джеймс көшесіндегі жаңа бас кеңсесі Британ империясындағы ең биік ғимарат еді. 1883 және 1918 жылдар аралығында көршілес қалаларды қосып алу арқасында Монреаль қайтадан франкофондық қалаға айналды. Франкофонды және англофонды әкімдердің кезекпен сайлануы дәстүрі 1914 жылға дейін жалғасты. Монреаль 1850-1970 жылдар аралығында Канаданың бағалы қағаздар нарығын Торонтомен бөлісіп, олардың арасындағы бәсекелестікті күшейтті. Қаржы саласындағы мамандар ағылшын тілінде сөйлейтін адамдар еді. Алайда, екі қала да Лондоннан, кейін Нью-Йорктен қалып қойды, себебі олар осы ірі қаржы орталықтарына оңай қол жеткізе алды.

1914-1939 жылдар

Монреаль тұрғындары Бірінші дүниежүзілік соғыстың басында өз еріктерімен әскерге шақырылған, бірақ француз тілді Монреаль тұрғындарының көпшілігі міндетті әскерге алуға қарсы болды, соның салдарынан әскерге жазылу азайды. Соғыстан кейін АҚШ-та спирттік ішімдіктерге тыйым салу қозғалысы Монреальді алкоголь іздеген американдықтардың бағытталған жеріне айналдырды. Америкалықтар Монреальге сол кезде Солтүстік Америкада теңдесі жоқ ішімдік, құмар ойындар және проституция үшін келді, бұл қалаға "Күнәлі қала" ("Sin City") деген лақап ат берді. Монреальдің халқы 1921 жылы 618 000 адамды құрады, ал 1941 жылы 903 000 адамға жетті. Елуінші жылдар қалада көптеген өзгерістерге және жаңа технологиялардың үлкен әсеріне куә болды. Автомобильдердің кеңінен қолданылуы қаланың сипатын өзгерте бастады. Әлемдегі алғашқы коммерциялық радиостанциясы – XWA 1920 жылы хабар таратуды бастады. Атлант мұхиты арқылы ауа тасымалын күтіп, Сент-Хубертте дирижабльдерге арналған үлкен мачта салынды, бірақ 1930 жылы тек бір ғана дирижабль – R 100 келді және бұл бағыт дамыған жоқ. Дегенмен, 1939 жылы Монреаль "Транс-Канада Эйруэйс" авиакомпаниясының шығыс торабына айналды. Кино өндірісі қаланың өмірінің маңызды бөлігіне айналды. Монреальдегі "Associated Screen News of Canada" компаниясы екі танымал киножурналды жасады: 1920 жылдардағы "Кинограммалар" және 1932 жылдан 1953 жылға дейінгі "Канадалық камео". Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде деректі фильмдерді жасау, 1939 жылы Монреальде құрылған Канаданың Ұлттық кино кеңесінің құрылуымен бірге, үлкен өркендеу алды. 1945 жылға қарай ол әлемдегі ірі киностудиялардың біріне айналды, штаттық құрамы 800-ге жуық адамды құрады және оның активінде 500-ден астам фильм болды, оның ішінде өте танымал "Әлем іс-қимылында" ("The World in Action") және "Канада жолымен" ("Canada Carries On") ай сайынғы үгіт фильмдері бар еді. Мәдениет саласындағы басқа да жетістіктерге 1919 жылы Монреаль университетінің және 1934 жылы Монреаль симфониялық оркестрінің құрылуы кірді. 1924 жылы салынған Монреаль форумы, әйгілі "Монреаль Канадиенс" хоккей командасының үй аренасына айналды. Доктор Уайлдер Пенфилд, АҚШ-тың Рокфеллер қорынан грант алып, 1934 жылы Монреальдегі Корольдік Виктория ауруханасында Монреаль неврологиялық институтын құрды, ол эпилепсия және басқа да неврологиялық ауруларды зерттеумен және емдеумен айналысты. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ядролық қаруды жасау бойынша зерттеулер Канаданың Ұлттық зерттеулер кеңесінің Монреаль зертханасында жүргізілді.

Ұлы депрессия

1930 жылдары Канадада Ұлы депрессия кезінде жұмыссыздық деңгейі жоғары болды. Канада 1930 жылдардың ортасында Ұлы депрессиядан жайлануды бастады, соның салдарынан жылжымайтын мүлік салушылар Монреальдің көкжиегін өзгертетін биік ғимараттар құрылысын бастады. 1931 жылы салынған Sun Life Building бір кезде Британ Доминионындағы ең биік ғимарат еді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде оның сақтау орындары Англия Банкінің алтын қоры мен Британдық Корона зергерлік бұйымдарын жасыру үшін пайдаланылды. Көптеген ер адамдар жұмыссыз болғандықтан, әйелдер отбасылық бюджеттің азаюына байланысты шығындарды үнемдеуге мәжбүр болды. Жұмыс күшінің шамамен төрттен бірін әйелдер құрады, бірақ көпшілігі үй шаруасындағылар еді. Дениз Бейларджен Монреальдік үй шаруасындағы әйелдердің депрессия жылдарында ақша мен ресурстардың жетіспеушілігімен қалай күрескенін анықтау үшін ауызша тарихтарды пайдаланады. Олар көбінесе аналарының кедей отбасыларда өскен кезде қолданған тәсілдерін жаңартып, өзгертіп отырды. Соулар, бұршақ және кеспе сияқты арзан тағамдар қолданылды. Олар ең арзан етті, кейде тіпті жылқы етін сатып алып, жексенбілік еттен сэндвичтер мен сорпа дайындады. Киім тігіп, жөндеп, ескі киімдерді көршілермен алмастырып, үйді салқын ұстады. Жаңа жиһаз бен тұрмыстық техника жақсы күнге дейін тоқтап тұрды. Бейлардженнің пікірінше, осы стратегиялар әйелдердің үй шаруасындағы еңбегі – тамақ дайындау, тазалау, бюджет жоспарлау, сауда жасау, бала күтімі – отбасының экономикалық тұрақтылығы үшін маңызды болғанын және үнемдеуге мүмкіндік бергенін көрсетеді. Оның көптеген сұхбат берушілері үйден тыс жұмыс істеді, немесе жатаққа адам қабылдады, ақы немесе тауарға кір жуды, ал көршілерге тігіп берді. Туысқандар бір-біріне көмектесіп, қосымша тағам, бос бөлмелер, жөндеу жұмыстары, ақшалай қарыз берді. Католик әйелдерінің жартысы шіркеудің ұстанымдарына қарсы келіп, бала тууды кейінге шегеру үшін контрацепция қолданды – бүкіл ел бойынша туған балалардың саны 1930 жылы 250 000-нан 228 000-ға дейін төмендеді және 1940 жылға дейін қалпына келмеді.

Екінші дүниежүзілік соғыс

1939 жылдың қыркүйек айында Канада Германияға соғыс жариялады, соның нәтижесінде экономикалық өркендеу орын алды және депрессияның соңғы іздері жойылды. Монреаль қаласының әкімі Камиллен Худе әскери шақыруға қарсылық танытты. Ол Монреаль тұрғындарына барлық ер және әйел азаматтардың федералдық үкіметте тіркелуіне немқұрайлы қарауға шақырды, себебі ол мұның әскери шақыруға алып келеді деп ойлады. Оттавадағы федералдық үкімет Худедің бұл әрекетін мемлекетке опасыздық деп бағалап, 1940 жылдан 1944 жылға дейін, төрт жылдан астам уақыт бойы оны Онтарио штатының Петавава қаласындағы түрмеге қамады. Сол жылы үкімет қарулы күштерді кеңейту мақсатында әскери шақыруды енгізді. (1944 жылғы әскери шақыру дағдарысына қараңыз).

Тыныш революция және Монреальді жаңғырту

1960 жылдардың басында Квебекте жаңа саяси қозғалыс пайда болды. Жаңа сайланған Жан Лезжа либералдық үкіметі реформалар жасады, бұл франкофондық квебектіктерге саясатта және экономикада көбірек ықпал етуге көмектесті, осылайша қаланы өзгертті. Монреаль Солтүстік Америкадағы француз мәдениетінің орталығы болғандықтан, франкофондықтар көбірек бизнеске иелік етуді бастады. 1962 жылдан 1964 жылға дейін Монреальдің он ең биік ғимаратының төртеуі аяқталды: Тур де ла Бурсе, Плейс Виль Мари, CIBC ғимараты және CIL үйі. Монреаль 1967 жылы Экспо 67 деп аталған Дүниежүзілік көрмесінің арқасында халықаралық деңгейде танымал болды, осыған байланысты Хабитат сияқты жаңашыл құрылыстар салынды. 1960 жылдары қала әкімі Жан Драпэу Монреаль метрополитенінің құрылысы сияқты қаланың инфрақұрылымын жаңартып, провинциялық үкімет бүгінгі тас жол желісінің көп бөлігін салды. Сол жылдары Солтүстік Американың көптеген қалалары сияқты Монреаль да өте қарқынды дамыды, нәтижесінде инфрақұрылымы қажеттіліктерден қалып қойды. 1969 жылы полиция ереуілі 16 сағатқа созылған тәртіпсіздікке әкелді, ол Мюррей-Хилл көтерілісі деп аталды. Полицияның ереуіліне себеп – сепаратистер орнатқан бомбаларды зейсіздендіру және жиі болатын наразылықтарды бақылау сияқты қиын жұмыс жағдайлары мен жалақыны көтеру туралы талаптар болды.

Квебек тәуелсіздік қозғалысы

1960 жылдардың соңында Оттава мен Квебек үкіметтері арасындағы конституциялық тартыс салдарынан Квебекте тәуелсіздік қозғалысы күш алды. Радикалды топтар құрылды, олардың ең танымалсы – Квебек Азат ету фронты (FLQ). 1970 жылдың қазан айында FLQ-ның «Азаттық тобы» Ұлттық Ассамблеяның министрі Пьер Лапортты ұрлап, өлтірді, сондай-ақ кейін босатылған британдық дипломат Джеймс Кросты ұрлады. Канаданың премьер-министрі Пьер Трюдо Монреальді әскери күшпен басып алуға бұйрық берді және соғыс жағдайындағы шаралар туралы заңды қолданды, бұл полицияға бейбіт уақытта беспрецеденттік өкілеттіктер берді. Әлеуметтік дүрбелең мен осыған байланысты оқиғалар 1970 жылғы қазан дағдарысы деп аталды. Суверенитет мәселесі дауыс беру арқылы шешілуге тиіс болды. Квебек партиясы бұл мәселе бойынша 1980 және 1995 жылдары екі референдум өткізді. Осы онжылдықтар ішінде шамамен 300 000 ағылшын тілді квебектік Квебектен кетіп қалды. Саяси жағдайдың тұрақсыздығы айтарлықтай әлеуметтік және экономикалық салдарға әкелді, өйткені Монреаль тұрғындарының көп бөлігі, көбінесе ағылшын тілді, өз бизнесін алып, басқа провинцияларға көшті. Бұл өңірдегі өзгерістердің ауқымы басқа ірі қалалармен салыстырғанда зор болды. 1977 жылы 101-заң қабылданғаннан кейін үкімет Квебектегі барлық мемлекеттік органдарда француз тіліне ресми тіл ретінде басымдық берді, сонымен қатар ол бизнес пен мәдениеттің негізгі тілі және қоғамдық жарнамалар мен іскерлік байланыс үшін ғана қолданылатын тіл болды. Қалған Канадада үкімет екі тілді саясатты қабылдады, барлық мемлекеттік құжаттарды француз және ағылшын тілдерінде жариялады. Сепаратистік Квебек партиясының жетістіктері Квебектің экономикалық болашағына қатысты белгісіздік тудырды, нәтижесінде корпоративтік кеңселер Торонто мен Калгариге көшті. Соңғы жылдары Квебек тәуелсіздігі танымалдылығы артып келеді, өйткені жетекші квебек сепаратистік партиясы – Квебек блогы 2019 жылғы сайлауда 7,7% дауыс жинады, бұл 2015 жылғы сайлаудағы көрсеткіштен 63% жоғары.

Экономикалық қалпына келтіру

1980 жылдар мен 1990 жылдардың басында Монреаль көптеген басқа ірі канад қалаларына қарағанда экономикалық өсімнің баяу қарқынын бастан өткерді. Алайда, 1990 жылдардың соңына қарай Монреальдің экономикалық жағдайы жақсарды, себебі жаңа фирмалар мен мекемелер дәстүрлі бизнес және қаржы салаларын толтыра бастады. 1992 жылы қала 350 жылдығын тойлағанда, екі жаңа көкжайдың құрылысы басталды: 1000 de La Gauchetière және 1250 René Lévesque. Монреальдің жақсарып келе жатқан экономикалық жағдайы қала инфрақұрылымын одан әрі жақсартуға мүмкіндік берді, оның ішінде метро жүйесінің кеңейтілуі, жаңа көкжайлардың салынуы және жаңа тас жолдардың, соның ішінде аралды айналатын сақина тәрізді жолдың салынысы да осы шараларға кірді. Қала бірнеше халықаралық ұйымдарды тартты, олар өздерінің хатшылықтарын Монреальдің Quartier International-ға көшірді: Халықаралық әуе көлігі қауымдастығы (IATA), Өнеркәсіптік дизайн қоғамдарының халықаралық кеңесі (Icsid), Графикалық дизайн қауымдастықтарының халықаралық кеңесі (Icograda), Балалар құқықтары жөніндегі халықаралық бюро (IBCR), Қылмыстың алдын алу жөніндегі халықаралық орталық (ICPC) және ЮНЕСКО Статистика институты (UIS). Дүниежүзілік сауда орталығы (Centre de Commerce Mondial), Quartier International, Square Cartier және портомайдың жаңару жоспарлары сияқты дамулар Монреальге әлемдік деңгейдегі қала ретіндегі халықаралық беделін қайтаруға көмектесуде.

Біріктіру және бөліну

Монреаль аралында бір муниципалитет үкіметі болу тұжырымын алғаш рет 1960 жылдары Жан Драпо ұсынды. Бұл идеяға көптеген қала маңындағы қалалар күшті қарсылық білдірді, бірақ 1963 және 1968 жылдар аралығында Ривиер-де-Прери, Сарагвай (Сарагвай) және Виль-Сен-Мишель (қазіргі Сен-Мишель ауданы) Монреальға қосылды. Pointe aux Trembles 1982 жылы қосылды. 2001 жылы провинциялық үкімет ірі қалаларды олардың маңындағы қалалармен біріктіру жоспарын жариялады. 2002 жылдың 1 қаңтарынан бастап бүкіл Монреаль аралы, 1,8 миллион халқымен қатар, Монреаль қалалық қоғамдастығының құрамына кіретін бірнеше шеткі аралдар жаңа "мегаполиске" біріктірілді. Шамамен 27 қала маңындағы қалалар және бұрынғы қала бірнешеге бөлініп, олардың атаулары бұрынғы қалалардың аттарынан немесе (бұрынғы Монреальдің бөліктері болған жағдайда) аудандарынан алынды. 2003 жылғы провинциялық сайлауда жеңіске жеткен Либералдық партия бірігу мәселесін референдумға салуға уәде берді. 2004 жылдың 20 маусымында бұрынғы қалалардың бірқатары Монреальден бөлініп, муниципалдық мәртебесін қайта алды, бірақ бұрынғыдай толық өкілеттіктерге ие болмады. Бөлінуге дауыс бергендер: Baie d'Urfé, Beaconsfield, Côte Saint Luc, Dollard des Ormeaux, Dorval, адам тұрмайтын L'Île Dorval, Hampstead, Kirkland, Montréal Est, Montreal West, Mount Royal, Pointe Claire, Sainte Anne de Bellevue, Senneville және Westmount. Бөліну 2006 жылдың 1 қаңтарында күшіне енді. Анжу, ЛаСалль, Л'Иль-Бизард, Пьеррефонд, Роксборо, Сент-Женевье және Сент-Лоран көпшілік дауыспен бөлінуді қолдады, бірақ дауыс беруге қатысқандардың саны шешім қабылдау үшін қажетті талаптарды орындамады, сондықтан бұл бұрынғы муниципалитеттер Монреальдің құрамында қалды. Лашин, Монреаль Норд, Отремон, Сен-Леонард және Верденде, сондай-ақ бұрынғы Монреаль қаласының бір бөлігі болған аудандарда референдум өткізілмеді. Монреаль аралында қазір 16 муниципалитет бар (Монреаль қаласының өзі және 15 тәуелсіз муниципалитет). 19 округке бөлінген Монреаль қаласының аумағы және халқы 1,583,590 адамды құрайды (2001 жылғы халық санауы мәліметтері бойынша). Бұл көрсеткіштер Монреаль қаласының бірігуге дейінгі аумағымен салыстырғанда жер көлемі бойынша 96,8%-ға және халық саны бойынша 52,3%-ға артық. Қазіргі шекараларындағы Монреаль қаласының халқы бұрынғы біріктірілген Монреаль қаласының халқымен шамалас (қайта құрылған қала маңындағы муниципалитеттер негізгі қаладан гөрі сирек қоныстанған), бірақ халық санының өсуі біраз уақытқа дейін баяу болады деп күтілуде. Сарапшылар өнеркәсіптік объектілердің басым көпшілігі Монреаль қаласының аумағында орналасқандығын атап өтеді. Қазіргі Монреаль қаласының аумағы мен халқы 1998 жылғы Торонто қаласынан шамамен екі есе кішідір. Қайта құрылған 15 қала маңындағы муниципалитеттер бірігуге дейін болған мемлекеттік өкілеттіктерге ие емес. Монреаль қаласының басымдығын сақтайтын Монреаль аралының барлық аумамын қамтитын бірлескен кеңес көптеген өкілеттіктерді өз қолында ұстап тұр. 2004 жылы өткізілген референдумдарға қарамастан, даулар жалғасуда, себебі кейбір саясаткерлер бөлінудің қымбатқа түсетінін атап көрсетеді. Бірнеше зерттеулер көрсеткендей, қайта құрылған муниципалитеттерге едәуір қаржылық жүк түседі, бұл оларды салықтарды көтеруге мәжбүр етеді (бөлінуге дауыс берген, әдетте бай ағылшын тілді муниципалитеттер үшін күтпеген нәтиже). Бөлінуді қолдаушылар мұндай зерттеулердің нәтижелерін күмәнмен қарайды. Олар елдің басқа біріктірілген муниципалитеттерінен алынған есептерде мегамуниципалитеттердің салықтық және әлеуметтік шығындары күтілетін пайдадан әлдеқайда асып түсетінін көрсетеді.

Атаудың шығу тегі

XVIII ғасырдың басында аралдың аты қаланың аты ретінде қолданыла бастады. 1744 жылы Николас Белленнің екі картасында арал Монреаль аралы, ал қала Виль-Мари деп көрсетілген; бірақ 1726 жылғы картада қала "Монреаль қаласы" деп аталған. Виль-Мари деген атау тез арада қолданыстан шықты. Бүгінде ол қаланың орталық бөлігін қамтитын Монреаль ауданына сілтеме жасайды. Қазіргі могавк тілінде Монреаль Tiohtià:ke деп аталады. Алгонкин тілінде ол Монианг деп аталады.

Ағылшын тілінде

Атертон, Уильям Х. Монреаль, 1535–1914 жж. Монреаль: С. Дж. Кларк, 1914 ж. Блеис Трембле, Ванесса. Джаз, гендер және тарихнама: Монреальдегі «жаздың алтын ғасыры» (1925–1955) бойынша зерттеме (Макгилл университеті, 2018). Купер, Джон Ирвин. (1969). Монреаль, қысқаша тарих, Макгилл Квинс университетінің баспасы, 217 бет. Дешене, Луиза. (1992). Он жетінші ғасырдағы Монреаль тұрғындары мен саудагерлері, Макгилл Квинс Пресс, 428 бет (онлайн үзінді). Доллиер де Кассон, Франсуа (1928). Монреаль тарихы, 1640–1672 жж., Нью-Йорк: Даттон және компаниясы, 384 бет. Гавард, Жильс. Монреаль, 1701: Бейбітшілік ағашын отырғызу. Монреаль: Квебек провинциясындағы үндістерді зерттеу орталығы, 2001. Дженкинс, Кэтлин. Монреаль: Сент-Лоуренс арал қаласы (1966), 559 бет. Линто, Пол Андре және Питер МакКэмбридж. Монреаль тарихы: Солтүстік Американың ұлы қаласының тарихы (2013) үзінді; 200 бет. Лунн, Жан. Жаңа Франциядан заңсыз тері саудасы, 1713–1760 жж. Монреаль: Макгилл университеті, 1939 ж. Марсан, Жан-Клод. (1990). Монреальдің эволюциясы. Монреаль сәулеті мен қалалық ортаның дамуына қатысты тарихи талдау, Макгилл Квинс Пресс, 456 бет (онлайн үзінді). Маклин, Эрик, Р. Д. Уилсон (1993). Монреальдің өткені, Макгилл Квинс Пресс, 60 бет (онлайн үзінді). Морисет, Люси К. және Люк Ноппен. «Архитектура тарихы: француз отаршылдық режимі». «Канада энциклопедиясы». Historica Dominion Institute, 2012 ж. 2013 жылғы ақпан. Олсон, Шери Х. және Патрисия А. Торнтон (ред.). Солтүстік Америка қаласын қоныстандыру: Монреаль, 1840–1900 жж. Карлтон кітапханасы сериясы. Монреаль: Макгилл Квинс университетінің баспасы, 2011. 524 бет. Онлайн шолу. Симпсон, Патрисия. (1997). Маргарита Буржой және Монреаль, 1640–1665 жж., Макгилл Квинс университетінің баспасы, 247 бет (онлайн үзінді). Вайнберг, Роберт. «Британдық гарнизон және Монреаль қоғамы, 1830–1850 жж.» Канаданың әскери тарихы, 21.1 (2015): онлайн. Уэйр, Роберт Стэнли. Канададағы ескі режимнің басқаруы. Монреаль: Л. Э. және А. Ф. Уотерс, 1897. Золтвани, Ив Ф. Жаңа Франция үкіметі: патшалық, дін қызметкерлерінің немесе таптық билігі ме? Скарборо: Канаданың Прентис Холл үйі, 1971.

Француз тілінде

Дезжардин, Паулин және Женевье Дугай (1992). Pointe à Callière – Ville Marie-ден Монреальге дейін, Монреаль: Les éditions du Septentrion, 134 бет (интернеттен алынған үзінді)
Десландр, Доминик және басқалар, ред. (2007). Монреаль Сульпициандары: билік пен сырлылық тарихы 1657–2007, Éditions Fides, 670 бет.
Фрего, Гай. La Compagnie de la Colonie, Оттава университеті: Оттава, 1960.
Лаузон, Жиль және Форже, Мадлен, ред. (2004). Монреальдің ескі бөлігінің мұрасы арқылы тарихы, Les Publications du Québec, 292 бет.
Линто, Поль Андре (2000). Конфедерациядан бергі Монреаль тарихы. Екінші, толықтырылған басылым, Éditions du Boréal, 622 бет.
Монреаль қаласы (1995). Монреаль көшелері: тарихи анықтамалық, Éditions du Méridien, 547 бет.
Дарсиньи, Мариз және басқалар, ред. (1994). Монреальді құрған әйелдер, Éditions du Remue Ménage, 627 бет.
Марсоле, Клод В. және басқалар (1993). Монреаль мэрінің тарихы, VLB Éditeur, Монреаль, 323 бет.
Берджесс, Йоханн және басқалар, ред. (1992). Монреаль тарихының кілттері, Éditions du Boréal, 247 бет.
Беной, Мишель және Граттон, Роже (1991). Pignon sur rue: Монреаль аудандары, Guérin, 393 бет.
Ландри, Ив, ред. (1992). Христо үшін және Король үшін: Монреальдің алғашқы тұрғындарының заманындағы өмір, Libre Expression, 320 бет.
Линто, Поль Андре (1992). Монреальдің қысқаша тарихы, Éditions du Boréal, 165 бет.
Роберт, Жан Клод. Монреальдің тарихи атласы. Монреаль: Art Global, 1994.