Кіріспе

Ноам Чомский мен Моррис Холлдың кітабы "Ағылшын тілінің дыбыс үлгісі" (жиі SPE деп аталады) – 1968 жылы Ноам Чомский мен Моррис Холлдың фонология (тіл білімінің бір саласы) саласындағы еңбегі. Атауына қарамастан, бұл кітап ағылшын тілінің фонологиясын ғана емес, сонымен қатар көптеген басқа тілдердің әртүрлі фонологиялық құбылыстарын да қарастырады. Кітаптағы тізімде шамамен 100 тіл бар. Ол фонология саласында да, ағылшын тілін талдау саласында да зор әсер етті. Чомский мен Холл фонологияны грамматиканың басқа бөліктерінен бөлек, тілдің бір жүйесі ретінде қарастырады, ол негізгі фонемалық тізбекті ережелер бойынша өзгертіп, нәтижесінде сөйлеушінің айтқан фонетикалық формасын шығарады. Бұл теория Чомскийдің тіл туралы бұрынғы теорияларымен үйлеседі, себебі ол трансформациялық болып табылады; осылайша, ол Чомскийдің теорияларындағы маңызды кезең болып табылады, өйткені бұрынғы синтаксисқа бағытталған жұмыстарына фонологияның айқын теориясын қосады.

Шолу

Ағылшын тілінің дыбыс үлгісі кейінгі зерттеулерге белгілі бір әсер етті. Теорияның туындылары сегменттік белгілер тізімін өзгерту арқылы, кейбіреулерін оң немесе теріс мәнге ие болудың орнына болмайтын деп қарастыру арқылы, немесе Чомский мен Галле ұсынған сызықтық, сегменттік құрылымға күрделілік қосу арқылы өзгерістер енгізді. Оның фонологияны белгілерге қатысты ережелер ретінде қарауы, сондай-ақ оның белгілер схемасы, фонологияның көптеген қазіргі теорияларында түрлі өзгертілген нысандарда сақталып қалды. Автосегменттік фонология, лексикалық фонология және оптималдылық теориясы – оның ірі ұстаздарының бірі. Чомский мен Галле сөйлеу дыбыстарын плюс немесе минус мәнді белгілер жиынтығы ретінде көрсетеді (мысалы, дауыстық, жоғары, артқы, алдыңғы, мұрындық және т.б.). Әрбір сөздік жазбаның фонологиялық бөлігі осы белгілердің сызықтық тізбегі болып саналады. Контекстке тәуелді бірқатар ережелер сөздер тізбегінің бастапқы түрін сөйлеушінің айтатын соңғы фонетикалық түріне айналдырады. Бұл ережелер синтаксис шығаратын ағаш тәрізді құрылымға қол жеткізуге рұқсат алады. Бұл мүмкіндік, мысалы, тек сөздің соңында немесе зат есім тіркесінің соңында ғана қолданылатын ережелерді пайдалануға жол береді. SPE-нің ықпалы нәтижесінде, SPE-де келтірілген A→B / [precontext postcontext] пішіндес ережелер жиі "SPE стиліндегі ережелер" немесе "SPE түріндегі ережелер" деп аталады.

Басылымдар

1968 ж. Чомский, Ноам және Халле, Моррис. Ағылшын тілінің дыбыстық құрылымы. Нью-Йорк: Харпер және Роу.