Кіріспе
Ноам Чомский мен Моррис Холлдың кітабы "Ағылшын тілінің дыбыс үлгісі" (жиі SPE деп аталады) – 1968 жылы Ноам Чомский мен Моррис Холлдың фонология (тіл білімінің бір саласы) саласындағы еңбегі. Атауына қарамастан, бұл кітап ағылшын тілінің фонологиясын ғана емес, сонымен қатар көптеген басқа тілдердің әртүрлі фонологиялық құбылыстарын да қарастырады. Кітаптағы тізімде шамамен 100 тіл бар. Ол фонология саласында да, ағылшын тілін талдау саласында да зор әсер етті. Чомский мен Холл фонологияны грамматиканың басқа бөліктерінен бөлек, тілдің бір жүйесі ретінде қарастырады, ол негізгі фонемалық тізбекті ережелер бойынша өзгертіп, нәтижесінде сөйлеушінің айтқан фонетикалық формасын шығарады. Бұл теория Чомскийдің тіл туралы бұрынғы теорияларымен үйлеседі, себебі ол трансформациялық болып табылады; осылайша, ол Чомскийдің теорияларындағы маңызды кезең болып табылады, өйткені бұрынғы синтаксисқа бағытталған жұмыстарына фонологияның айқын теориясын қосады.
The Sound Pattern of English (frequently referred to as SPE) is a 1968 work on phonology (a branch of linguistics) by Noam Chomsky and Morris Halle. In spite of its title, it presents not only a view of the phonology of English, but also contains discussions of a large variety of phonological phenomena of many other languages. The index lists about 100 such languages. It has been very influential in both the field of phonology and in the analysis of the English language. Chomsky and Halle present a view of phonology as a linguistic subsystem, separate from other components of the grammar, that transforms an underlying phonemic sequence according to rules and produces as its output the phonetic form that is uttered by a speaker. The theory fits with the rest of Chomsky's early theories of language in the sense that it is transformational; as such it serves as a landmark in Chomsky's theories by adding a clearly articulated theory of phonology to his previous work which focused on syntax.
Шолу
Ағылшын тілінің дыбыс үлгісі кейінгі зерттеулерге белгілі бір әсер етті. Теорияның туындылары сегменттік белгілер тізімін өзгерту арқылы, кейбіреулерін оң немесе теріс мәнге ие болудың орнына болмайтын деп қарастыру арқылы, немесе Чомский мен Галле ұсынған сызықтық, сегменттік құрылымға күрделілік қосу арқылы өзгерістер енгізді. Оның фонологияны белгілерге қатысты ережелер ретінде қарауы, сондай-ақ оның белгілер схемасы, фонологияның көптеген қазіргі теорияларында түрлі өзгертілген нысандарда сақталып қалды. Автосегменттік фонология, лексикалық фонология және оптималдылық теориясы – оның ірі ұстаздарының бірі. Чомский мен Галле сөйлеу дыбыстарын плюс немесе минус мәнді белгілер жиынтығы ретінде көрсетеді (мысалы, дауыстық, жоғары, артқы, алдыңғы, мұрындық және т.б.). Әрбір сөздік жазбаның фонологиялық бөлігі осы белгілердің сызықтық тізбегі болып саналады. Контекстке тәуелді бірқатар ережелер сөздер тізбегінің бастапқы түрін сөйлеушінің айтатын соңғы фонетикалық түріне айналдырады. Бұл ережелер синтаксис шығаратын ағаш тәрізді құрылымға қол жеткізуге рұқсат алады. Бұл мүмкіндік, мысалы, тек сөздің соңында немесе зат есім тіркесінің соңында ғана қолданылатын ережелерді пайдалануға жол береді. SPE-нің ықпалы нәтижесінде, SPE-де келтірілген A→B / [precontext postcontext] пішіндес ережелер жиі "SPE стиліндегі ережелер" немесе "SPE түріндегі ережелер" деп аталады.
Басылымдар
1968 ж. Чомский, Ноам және Халле, Моррис. Ағылшын тілінің дыбыстық құрылымы. Нью-Йорк: Харпер және Роу.