Кіріспе

Клиникалық нейропсихология – ми мен мінез-құлық арақатынасының қолданбалы ғылымымен айналысатын танымдық ғылым мен психологияның кіші саласы. Клиникалық нейропсихологтар осы білімді неврологиялық, медициналық, нейробиологиялық даму және психиатриялық жағдайлары бар, сондай-ақ басқа да танымдық және оқу бұзылыстары бар пациенттерді өмір бойы бағалау, диагностикалау, емдеу және оңалту үшін пайдаланады. Балалар мен жасөспірімдерге қатысты нейропсихология саласы – педиатриялық нейропсихология. Клиникалық нейропсихология – клиникалық психологияның мамандану деңгейі. Клиникалық нейропсихологияда емдеу мен зерттеудің негізгі ұстанымы ретінде дәлелді деректерді қолдану үшін қатаң ережелер сақталады. Клиникалық нейропсихология – психологияның басқа мамандану салаларымен салыстырғанда салыстырмалы түрде жаңа практика, оның тарихы 1960 жылдарға дейін жетеді. Клиникалық нейропсихологияның мамандану бағыты қызығушылықтың артуымен бірте-бірте қалыптасып, нақтыланған жүйеге айналды. Клиникалық нейропсихолог клиникалық тәжірибеші ретінде өз қызметтерін үш кезеңде ұсынады: бағалау, диагностика және емдеу. Клиникалық нейропсихологияның екі маңызды бағыты бар: органикалық және орталық факторлар. Лурия ауызша жауапты талап ететін үш бірдей тапсырманы орындау кезіндегі реакция уақытына негізделген ойлау процестерін зерттеу үшін «бірлескен моторлық әдіс» әзірледі. Ал клиникалық нейропсихологияның орталық факторларына қатысты бағыты соңғы уақытта ғана пайда болды және мінез-құлық терапиясы сияқты емдеу әдістерімен сипатталады. Клиникалық нейропсихолог ауруханада үш түрлі форматта жұмыс істей алады: штатты қызметкер, консультант немесе тәуелсіз тәжірибеші. Физикалық зақымдар әрқашан анық көрінбейді, сондықтан клиникалық нейропсихологтар зақымның ауқымын анықтау үшін бағалау нәтижелеріне сүйенуі керек. Кешенді бағалау жүргізу әдетте бірнеше сағатқа созылады және бірнеше кезеңде жүргізілуі мүмкін. Тіпті бірнеше танымдық салаларды қамтитын тестілеу батареясын қолдануға 1,5–2 сағат уақыт жұмсалуы мүмкін. Бағалауды бастағанда пациентпен жақсы қарым-қатынас орнату және оларға бағалаудың мақсаты мен сипаты түсінікті болуын қамтамасыз ету маңызды. Нейропсихологиялық бағалауды бағалау мақсатына қарай екі негізгі тұрғыдан жүргізуге болады. Бұл әдістер – нормативтік және жеке. Нормативтік бағалау пациенттің нәтижелерін өкілді популяциямен салыстыруды қамтиды. Бұл әдіс бас жарақаты, ми инсулты сияқты ересек жастағы ми зақымдануын зерттеуде тиімді болуы мүмкін. Жеке бағалау сериялық бағалауды қамтуы мүмкін, бұл қалыпты қартаюмен байланысты болатын төмендеулерден басқа, деменция немесе басқа нейродегенеративті аурулар сияқты жағдайларды анықтауға көмектеседі. Науқастың анамнезі ескерілгенде ғана сынақ деректерін дұрыс интерпретациялауға және соның негізінде диагноз қоюға болады.

Есеп жазу

Нейропсихологиялық бағалаудан кейін жүргізілген бағалау негізінде толыққанды есеп дайындау қажет. Бұл есеп басқа мамандарға, сондай-ақ науқасқа және оның отбасына арналғандықтан, арнайы терминдерді немесе клиникалық және күнделікті мағыналары әртүрлі болатын тілді қолданудан сақтану керек (мысалы, 70-тен төмен IQ үшін дұрыс клиникалық термин – «ақыл-ой жетілмеушілігі», бірақ қарапайым тілде ол сөзді қолдануда ұятты).

Әр түрлі елдердің білім беру талаптары

Клиникалық нейропсихолог болу үшін білім беру талаптары елдер арасында өзгеше. Кейбір елдерде клиникалық психология мамандығын аяқтағаннан кейін, клиникалық нейропсихология саласындағы қосымша оқумен мамандану қажет болуы мүмкін, ал басқа елдер психологияны 4 жыл оқыған студенттерге клиникалық нейропсихология курстарын ұсынады. Барлық клиникалық нейропсихологтарға магистр немесе доктор (PhD, PsyD немесе D. Psych) дәрежесі қажет.

Австралия

Австралияда клиникалық нейропсихолог болу үшін психология саласында Австралия психология аккредиттеу кеңесі (APAC) мақұлдаған 3 жылдық бакалавриат дәрежесін, одан кейін 1 жылдық психология мамандығын, сосын 2 жылдық магистрлік немесе 3 жылдық психология докторы (D. Психология) клиникалық нейропсихология бағдарында оқуды аяқтау қажет. Бұл курстар лекциялар, семинарлар, практикалық сабақтар сияқты курстық жұмыстарды, тәжірибелік орналасуларды және ғылыми диссертацияны қамтиды. Магистрлік және D. Психология бағдарламалары курстық жұмыстардың көлемі жағынан бірдей, бірақ тәжірибелік орналасулардың саны мен ғылыми-зерттеу диссертациясының ұзақтығы бойынша ерекшеленеді. Магистрлік бағдарламаларында кемінде 1000 сағат (125 күн), ал D. Психология бағдарламаларында кемінде 1500 сағат (200 күн) тәжірибелік орналасу қажет. Студенттерді жедел неврология/нейрохирургия, реабилитация, психиатриялық, гериатриялық және педиатриялық пациенттерге бағытту міндетті.

Канада

Канадада клиникалық нейропсихолог болу үшін психология мамандығы бойынша 4 жылдық бакалавр дәрежесі және клиникалық нейропсихология бойынша 4 жылдық докторлық дәреже талап етіледі. Көп жағдайда докторантураға түсу үшін 2 жылдық магистр дәрежесін алу қажет. Докторлық дәреже курстық жұмыс және тәжірибелік оқудан (практикум және интернатура) тұрады. Практикум – бағдарламада алынған білімді практикалық қолданудың 600-ден 1000 сағатқа дейін. Оның кем дегенде 300 сағаты тікелей клиенттермен жұмыс істеу және бақылауда болуы тиіс. Практикум студенттерді интернатура/резиденттікке дайындау мақсатында жүзеге асырылады. Интернатура/резиденттік – студенттің нейропсихолог ретінде, бақылау астында жұмыс істейтін бір жылдық тәжірибесі. Қазіргі таңда Канадада 3 CPA аккредиттемесі бар Клиникалық нейропсихология интернатурасы/резиденттігі бар, бірақ аккредиттелмеген басқа да оқу орындары бар. Интернатураны бастау алдында студенттер барлық докторлық курстарды аяқтауы, диссертация тақырыбын бекітуі (егер диссертациясы аяқталмаған болса) және 600 сағат практикумды орындауы керек.

Ұлыбритания

Ұлыбританияда клиникалық нейропсихолог болу үшін, Денсаулық сақтау саласы кеңесінің (Health Professions Council) мойындаған клиникалық немесе білім беру психологының біліктілігін алғаннан кейін, клиникалық нейропсихология бойынша аспирантурада оқуды жалғастыру қажет. Ұлыбританияда клиникалық нейропсихолог болуға қажетті білім беру жолы – Британдық психологиялық қоғам аккредиттеген психология мамандығы бойынша 3 жылдық бакалавриат, содан кейін клиникалық (әдетте D.Clin.Psy.) немесе білім беру психологиясы (D.Ed.Psy.) бойынша 3 жылдық доктатура, және одан кейін клиникалық нейропсихология бойынша 1 жылдық магистр (MSc) немесе 9 айлық аспирантура дипломы (PgDip). Британдық психологиялық кеңес беру психологиясы бөлімі де өз мүшелеріне оқыту ұсынады, осылайша олар да тіркелген нейропсихологтарға үміткер бола алады.

Америка Құрама Штаттары

АҚШ-та клиникалық нейропсихолог болу үшін және Хьюстон конференциясының нұсқауларына сәйкес болу үшін психология бойынша 4 жылдық бакалавриат дәрежесін және 4 жылдан 5 жылға дейінгі докторлық дәрежесін (PsyD немесе PhD) аяқтау қажет. Докторантура курстарын, оқуды және диссертацияны аяқтағаннан кейін студенттер 1 жылдық интернатурадан өтуі керек, одан кейін қосымша 2 жылдық қадағалау астындағы тұру кезеңі болады. Докторлық дәреже, интернатура және тұру кезеңі Америкалық Психологиялық Ассоциация бекіткен мекемелерде жүргізілуі тиіс. Барлық оқуды аяқтағаннан кейін студенттер өз штаттарында психологиямен айналысуға лицензия алуға өтініш беруі керек. Американдық Клиникалық Нейропсихологиялық Кеңес, Американдық Кәсіби Нейропсихологиялық Кеңес және Американдық Педологиялық Нейропсихологиялық Кеңес нейропсихологтың білімі, тәжірибесі, ұсынылған жағдайлар мен жазба және ауызша емтихандарды сәтті тапсыру арқылы нейропсихологияның нақты салаларындағы біліктілігін растаған жағдайда сертификациямен марапаттайды. Бұл талаптар Хьюстон конференциясының нұсқауларына сәйкес стандартты болып табылады, бірақ тіпті осы нұсқауларда осы талаптардың барлығын орындау әлі де ұмтылыс екені және клиникалық нейропсихолог мәртебесіне жетудің басқа да жолдары бар екені айтылған.