Ордос шөлі: Ішкі Моңғолиядағы ең ірі шөлдердің бірі, Кубуки және Му Ус шөлдерін қамтиды. Географиясы, топырағы және Ордос өзенімен байланысы туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ішкі Монголиядағы шөл
Desert in Inner Mongolia
Ордос шөлі – Қытайдың солтүстік-батысындағы шөл және дала аймағы, Ішкі Монголия автономиялық аймағындағы Ордос қаласының басқаруында (шамамен орталығы ). Оның ауданы шамамен 91 000 шаршы километрді құрайды және екі ірі шөлден тұрады: солтүстіктегі Кубуки шөлі – Қытайдың 7-ші үлкен шөлі; оңтүстіктегі Му-Ус шөлі – Қытайдың 8-ші үлкен шөлі. Ордос шөлінің топырағы солтүстіктегі өңделетін Хетао аймағы мен оңтүстіктегі Сары Топырақ үстіртінің арасында орналасқан. Көбінесе құрғақ саз және құмнан тұратындықтан, топырағы ауыл шаруашылығына қолайсыз.
The Ordos Desert is a desert/steppe region in Northwest China, administered under the prefecture of Ordos City in the Inner Mongolian Autonomous Region (centered ca. ). It extends over an area of approximately , and comprises two sub deserts: China's 7th largest desert, the Kubuqi Desert, in the north; and China's 8th largest desert, the Mu Us Desert, in the south. Wedged between the arable Hetao region to the north and the Loess Plateau to the south, the soil of the Ordos Desert is mostly a mixture of dry clay and sand, and as a result is poorly suited for agriculture.
Орналасқан жері
Ордос шөлін батыс, солтүстік және шығыс жағынан Ордос айналымы деп аталатын Сары өзеннің үлкен тікбұрышты иілісі толық қоршап тұрады. Сары өзеннің солтүстігінде және шығысындағы тау жоталары Ордосты Гоби шөлінен бөліп тұрады. Солтүстік шекарасы Му-Ус шөлінің оңтүстік шекарасымен сай келеді. Сары өзеннің үлкен иілісінің солтүстігіндегі Ордосты орталық Гобиден бөліп тұратын тау тізбектері: Қаранарынұла, Шейтенұла және Инь таулары, олар Үлкен Хинган тауларының оңтүстік жағымен жалғасады. Оңтүстік және шығыс жағынан Ұлы Қытай қабырғасы Ордосты құнарлы топырақтардан бөліп тұрады. Ордос Қытайдың автономды аймағы – Ішкі Монголияның оңтүстік бөлігін, Қытайдың автономды аймағы – Нинсяны, сондай-ақ Қытайдың Шэньси және Ганьсу провинцияларын қамтиды.
The Ordos Desert is almost completely encircled in the west, north and east by a great rectangular bend of the middle Yellow River known as the Ordos Loop. Mountain ranges separate the Ordos from the Gobi Desert north and east of the Yellow River. The northern border serves as the southern border of the Mu Us Desert. The mountain chains separating the Ordos from the central Gobi in the north of the great bend of the Yellow River are: the Kara naryn ula, the Sheitenula, and the Yin Mountains, which link on to the south end of the Greater Khingan Mountains. In the south and east, the Great Wall of China separates the Ordos from fertile loess lands. The Ordos covers the southern section of Inner Mongolia, an Autonomous Region of China; Ningxia, an Autonomous Entity of China; and the Chinese Provinces of Shaanxi and Gansu.
Көңіл көтеру
Ордос шөлі Гималай тауларынан шығыс Қытайдың жазықтарына қарай төмендейтін аралық саты болып табылады. Оңтүстікке қарай 1500 метрден астам биіктікке көтеріледі, ал батыста, Сары өзеннің оң жағалауы бойында, Арбус немесе Арбисо таулары далаға 900 метрге дейін көтеріліп, Хелан тауларын Инь тауларымен байланыстырады. Сары өзеннің үлкен иілісінің солтүстік бөлігі Кузупчи өзенінің құмдарымен толтырылған, олардың биіктігі 12–15 метрді құрайды. Кейбір жерлерде бұл құм төбелер Сары өзенге жақын орналасса, енді бір жерлерде олар құм мен саз қоспасынан тұратын белдеумен бөлінеді, ол өзеннен 15 метр, ал кейбір жерлерде 30 метр биіктікте тік жармен аяқталады. Соңында құм төбелер Сары өзеннің сол жағалауына өтіп, құрғақ арналармен тігіледі. Сары өзеннің үлкен иілісінің солтүстігінде, 108° мен 112° шығыс бойында созылған Инь таулары жабайы альпілік сипатқа ие және Моңғолияның оңтүстік-шығысындағы басқа таулардан су мен өсімдіктердің көптігімен ерекшеленеді. Олардың құрамындағы Муниуул тауында, ұзын және кең болатын олардың биіктігі шамамен 2 километрге жетеді, ал тік беткейлері тіректі жартастармен және тар шатқалдармен тілгіленген.
The Ordos Desert forms an intermediate step in the descent from the Himalayas to the lowlands of eastern China. Towards the south it rises to an altitude of over 1,500 m, and in the west, along the right bank of the Yellow River, the Arbus or Arbiso Mountains, which overlie the steppe by some 900 m, serve to link the Helan Mountains with the Yin Mountains. The northern part of the great bend of the Yellow River is filled with the sands of Kuzupchi River, a succession of dunes, 12–15 m high. In some places these sand dunes approach close to the Yellow River; in others they are parted from it by a belt of sand, intermingled with clay, which terminates in a steep escarpment, 15 m and in some localities 30 m above the river. Eventually the sand dunes cross over to the left bank of the Yellow River where they are threaded by the beds of dry watercourses. The Yin Mountains, which stretch from 108° to 112° E in the north of the great bend of the Yellow River, have a wild alpine character and are distinguished from other mountains in the southeast of Mongolia by an abundance of both water and vegetation. In one of their constituent ranges, the bold Muni uul, long and nearly wide, they attain elevations of , and have steep flanks, slashed with rugged gorges and narrow glens.
Климат
Шөлде жылына 250 мм-ден аз жауын-шашын түседі, оның көп бөлігі жазғы дауылдар түрінде болады. Аймақта көптеген тұзды көлдер мен уақытша ағыстар бар. Қыстары қатты суық, солтүстік және батыстан аймаққа суық желдер соғып тұрады, ал қаңтар айында температурасы .
The desert receives less than 250 mm of precipitation annually, and most of this is in the form of summer thunderstorms. The region has many salt lakes and intermittent streams. Winters are bitter cold, with cold winds blowing into the region from the north and west, and January temperatures ranging from .
Жануарлар дүниесі және өсімдіктер
Ордос аймағының өсімдігі тау шалғындары мен бұталы алқаптардан құралған. Солтүстік құм төбелерінде Hedysarum scoparium және Calligonum arborescens сияқты бұталар сиреп орналасқан жерлерде өседі. Жергілікті шөптер мен шөптесін өсімдіктерге Bromus inermis, Agropyron mongolicum, A. cristatum, Festuca arundinacea, Elymus dahuricus, Melilotus albus, M. officinalis, Lotus corniculatus, Pugionium cornutum, Astragalus adsurgens және Filifolium sibiricum кіреді. Құмды құмдарды Хуан Хэден бөліп тұратын құм мен сазды белдеудің кейбір жерлерінде кішкентай үйінділер (1,2 метрге дейін биіктікте) кездеседі, олардың көпшілігі ақ жусанмен (Artemisia campestris) және Сібір бұршақ ағашымен (Caragana spp.) жабылып өседі; сондай-ақ, осы жерде Ордосқа тән өсімдіктердің бірі – лакрица тамыры (Glycyrrhiza uralensis) да өседі. Хуан Хэ өзенінің сол жағалауындағы құрғақ арналар арасындағы тегіс жерлерде 9 см-ден 1,8 метрге дейінгі биіктіктегі кішкентай үйінділер орналасқан, оларда Nitraria schoberi және Zygophyllum өседі. Оңтүстікке қарай сирек бұталы өсімдіктер кездеседі. Өзен жағаларында жинақы ормандық бұталар гүлдейді. Инь тауларында орман 1600 метр биіктіктен басталады, ал жазда жабайы гүлдер көптеген түрлерде және мол өседі, бірақ түстері көзге түспейді. Осы шекаралық аймақта жануарлардың да саны мен түрлері, әсіресе құстардың біртүрлілігі айтарлықтай жоғары. Ордостың тұзды көлдерінде сирек кездесетін құстар да көбейеді, соның ішінде Хонгцзяньнао көлінде көбейетін реликт шаяндар (Larus relictus); осы түр үшін Ордос әлемдегі ең ірі көбею ошағы болып табылады. Аймақтағы ірі сүтқоректілердің қазіргі жағдайы толыққанды белгісіз. Бұрын бұл жерде екі дөңгелекті бактрия түйелері, қар барысы, Пржевальскийдің газельдері және Пржевальскийдің жылқылары мекендеген.
The vegetation of the Ordos region is made up of montane grasslands and shrublands. Among the sand dunes in the north, shrubs including Hedysarum scoparium and Calligonum arborescens grow in scattered patches. Native grasses and herbs include Bromus inermis, Agropyron mongolicum, A. cristatum, Festuca arundinacea, Elymus dahuricus, Melilotus albus, M. officinalis, Lotus corniculatus, Pugionium cornutum, Astragalus adsurgens, and Filifolium sibiricum. The belt of sand and clay which separates the sand dunes from the Huang He in places is studded with little mounds (up to 1.2 m high), mostly overgrown with wormwood (Artemisia campestris) and the Siberian pea tree (Caragana spp. ); and here too grows one of the most characteristic plants of Ordos, the liquorice root (Glycyrrhiza uralensis). On the left bank of the Huang He, level spaces amongst the dry river beds are studded with little mounds (9 cm to 1.8 m high), on which grow stunted Nitraria schoberi and Zygophyllum. Towards the south, sparse scrub vegetation is found. Forest thickets thrive along the river margins. In the Yin Mountains, forests begin at altitudes of 1,600 m and wild flowers grow in great profusion and variety in summer, though with a striking lack of color. In this same border range there is also a much greater abundance and variety of animal life, especially among the birds. Rare bird species also breed in the saline lakes of the Ordos, among them relict gulls (Larus relictus) breeding at Lake Hongjiannao; for this species the Ordos is home to the world's largest breeding colony. The present status of large mammals in the region is largely unclear. In the past, it was inhabited by wild two humped Bactrian camels, snow leopards, Przewalski's gazelles, and Przewalski's horses.
Тарих
Ордос аймағының қытайша атауы Хэ Тау және кейіннен Хэ Нань ("өзеннің оңтүстігіндегі ел") болды. Бұл жерді көп ғасырлар бойы жылқы шаруашылығымен айналысатын көшпелілер мекендеген, және олар көбінесе Қытаймен соғысқан. Біздің заманымыздың 1 және 2 ғасырларында бұл аймақты Сюньну тайпасы басып алған. 1869 жылғы дунган көтерілісі кезінде және одан кейін аймақ халқы азайып, жартылай тоқырады. Бұл аймақ соңғы мұздық дәуірінде шөлді дала болған. Голоцендік климаттық оңтайлы кезеңде қазіргі замандағы Лосс платосына жеткен муссонды жаңбырлар шөлді Сары өзенге дейін ығыстырды. Содан бері, әртүрлі кезеңдерде малдың шамадан тыс жайылуы және қазіргі кезде жауын-шашынның азаюы шөлдік жағдайлардың қайта оралуына себеп болды. Дегенмен, қоршаған ортаға ең ауыр зиянды Мао Цзэдун бастаған саяси қозғалыстар, атап айтқанда Ұлы секіріс және Мәдени революция келтірді. Олардың кезінде Кубуки мен Маоусу шөлдерін бөліп тұрған жұқа, нәзік өсімдік қабаты жойылды. Соңғы жылдары халық санының өсуі және қой, ешкі, сиыр малдың көбеюі әлсіреген жергілікті ортаға қайта орналастырылмайтын зиян келтірді. Нәтижесінде, екі шөл 1990 жылдары бірігіп, қазіргі Ордостың ірі аймағын құрады.
Chinese names of the Ordos region were He tau and – later – He nan ("the country south of the river"). It was occupied by horse nomads for many centuries, and these were very often at war with China. In the 1st and 2nd centuries CE, it was occupied by the Xiongnu. It was almost depopulated during and after the Dungan revolt of 1869. This region was a desert during the Late Glacial Maximum. During the Holocene Climatic Optimum the monsoonal rains that reached the Loess Plateau in the modern era pushed the desert back to the Yellow River. Since then, overgrazing at various periods and in the modern period, the lack of rainfall, has resulted in a return to desert conditions. However, the most disastrous damage to the environment was caused by the political movements launched by Mao Zedong, namely the Great Leap Forward and the Cultural Revolution, during which the thin line of fragile vegetation separating the Kubuqi and Maowusu deserts was destroyed. Subsequent pressure of population and the increase in sheep/goats/cattle further damaged the already weakened local environment to the point of no return, and as a result, the two deserts finally linked up in the 1990s, forming the larger current day Ordos.
Экономика
Сияқты топырақ, кейбір көшпелі моңғол малшыларына қой мен ешкі өсіруге мүмкіндік береді. Ешкілердің тым көп жаюы аймақтағы жайылымдарға зиян келтіріп, шөлге айналуына себеп болды. Аймақтағы оазистер шағын фермалық шаруашылықты қолдайды. Бұл аймақта көптеп өндірілетін үлкен сода кен орындары бар.
The alkaline soil allows for some nomadic Mongol herders to raise sheep and goats. Heavy grazing by goats has done damage to the grasslands in the region and led to desertification. The oasis in the region support small scale farming. The area contains large soda deposits which are heavily mined.