Кіріспе
Венгр әдебиеті – негізінен венгр тілінде жазылған, сондай-ақ венгрлер жазған немесе венгр мәдениетімен тығыз байланысты тақырыптарды қамтитын, басқа тілдерде (көбінесе латын тілінде) жазылған туындылардың жиынтығы. Ғасырлар бойы ағылшын тілінде сөйлейтін елдерде көп танылмағанымен, Венгрия әдебиеті 19 және 20 ғасырларда Мёр Йокаи, Анталь Серб, Шандор Марай, Имре Кертэш және Магда Сабо сияқты халықаралық деңгейде қолжетімді жазушылардың жаңа толқынының арқасында әйгілілікке ие болды.
Hungarian literature is the body of written works primarily produced in Hungarian, and may also include works written in other languages (mostly Latin), either produced by Hungarians or having topics which are closely related to Hungarian culture. While it was less known in the English speaking world for centuries, Hungary's literature gained renown in the 19th and 20th centuries, thanks to a new wave of internationally accessible writers like Mór Jókai, Antal Szerb, Sándor Márai, Imre Kertész and Magda Szabó.
10 - 14 ғасырлардағы ең ерте жазбалар
Венгр тілінің тарихының басталуы (прото-венгрлік кезең) б.з.б. 1000 жылға дейін соқталады, қазіргі теория бойынша осы кезде тіл ең жақын туысқандарынан – Обь-угор тілдерінен ерекшелене бастады. Венгр әдебиетінің ең ертедегі жазба мұралары сақталмаған, бірақ халық аңыздары мен әндері арқылы ежелгі, пұтқа табыну дәуірінен келген элементтер жеткен. Сондай-ақ, 11-14 ғасырлар аралығында жазылған, венгр халқының тегін, Венгрияны жаулап алу оқиғаларын және 10 ғасырдың жорықтарын баяндайтын венгр аңыздарының латын тіліндегі қысқартылған нұсқалары да сақталған. Осылайша, 1473 жыл венгр кітап басуының басталуы деп есептеледі. Шындығында, сол кезде баспаханалардың саны көп емес еді. 1470 жылдардың соңында Еуропада 66 баспахана жұмыс істесе, оның екеуі Венгрия Корольдігінде (Буда мен Поцсонда (қазіргі Братислава) орналасқан еді). 1526 жылы Венгрияның көп бөлігі Осман империясының билігіне көшті, осы күннен бастап орта венгр кезеңінің басталуы, мәдени өзгерістермен байланысты белгіленді. Бұл кезеңнің ең маңызды ақындары – Балинт Баласси (1554–1594), Себестьен Тиноди Лантос (1510–1556 ж.ж.) және Миклош Зриньи (1620–1664). Баласси поэзиясында ортағасырлық ықпал көрінеді. Оның өлеңдерін үш тақырыптық категорияға бөлуге болады: махаббат өлеңдері, соғыс өлеңдері және діни өлеңдер. Зриньидің ең маңызды туындысы – "Сзигети весседелем" ("Сзигеттің қаупі", 1648/49) – "Илиада" стилінде жазылған эпос, ол оның арғы атасы Сзигетвар қамалын қорғағанда қаза тапқан Сзигетвар шайқасы туралы айтады. Рим авторларының аудармалары да бірнеше еңбектерді тудырды: Янош Бараньей Декси 16 ғасырдың соңында Саллюсттың "Каталина" және "Югурта соғысы" туындыларын аударды. Он жылдан кейін Дебреценде Курций Руфтың Александр өмірінің аудармасы жарық көрді. Тарихи еңбектер одан да көп: Гаспар Хельтайдың Колошварда жариялаған хроникасы, Зай Ференцтің 15 ғасырдан қалған, Белградты қоршау туралы жарияланбаған еңбегі, Кемень Яноштің "Трансильвания герцогтары", Миклош Бетленнің мемуарлары және Янош Салардидің Бетлен билігінен 1660 жылдарға дейінгі Трансильвания тарихы туралы жарияланбаған, көлемді еңбегі, сондай-ақ Михай Цзерейдің 18 ғасырдың басындағы еңбегі – венгр тіліндегі әдебиеттің маңызды туындылары. Тағы бір категория – Себестьен Тиноди Лантос (16 ғасыр), Петер Илосвай Селимес, Михалй Сабаткай және Гергели Борнемисса сияқты венгр тіліндегі тарихи өлеңдер. Бұл кезеңдегі латын тіліндегі еңбектер одан да көп. Истван Шамоскози, Янош Бараньей Декси, Миклош Истванффи, Янош Бетлен, Фаркас Бетлен, Ференц Форгач, Георгий Сереми, Амбрус Сомоги, Джанмихеле Бруто және Олах Миклош – 16-17 ғасырлардағы тарихи еңбектердің ең маңызды авторлары. Немец тілінде Георг Краус және Георг Зейлер Трансильвания тарихы туралы жазды. Испан тілінде Бернардо де Алдананың 1552 жылы түріктерге Липпа қамалын жоғалтуына байланысты кешірім сұрауы туралы мәтіні бар. Діни әдебиеттердің арасында ең маңыздысы – 1590 жылы Гёнц протестант пасторы Гаспар Кароли жасаған Библия аудармасы. Бұл аударма алғаш рет басылған қаланың атымен Визоли Библиясы деп аталды. Тағы бір маңызды діни туынды – Леа Раскай шамамен 1510 жылы көшірген Әйелі Сент-Маргарет туралы аңыз, ол бұрынғы, сақталмаған туындыдан жасалған.
Ағартушылық дәуір және тіл реформасы
Венгрия ағартушылығы Вена арқылы Батыс Еуропа ағартушылығынан шамамен елу жыл кейін келді. Алғашқы ағартушылық жазушылары Мария Терезияның күзетшілері болды (Гьёрги Бессеньей, Янош Батсаньи және тағы басқалар). Сол заманғы ең көрнекті ақындары – Михайли Цоконай Витез және Даниель Берцени. Венгрия тілі реформасының ең белгілі қайраткері – Ференц Казинчи болды, ол венгрия тілін ғылыми тұжырымдамалар үшін пайдалы құралға айналдыруға көмектесті; жаңа өнертабыстарды сипаттау үшін көптеген жаңа сөздер ойлап табылды, мысалы, мо́здoни (локомотив). Бұрын «локомотив» деген қарыз сөзі қолданылған.