Кіріспе
Ханс Гуидо Мутке (25 наурыз 1921 – 8 сәуір 2004) – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германияның Люфтваффе әскеріндегі ұшқыш. Ол Жоғарғы Силезиядағы (қазіргі Ниса, Польша) Нейсе қаласында дүниеге келген. 1945 жылғы 25 сәуірде Мутке 9-шы эскадрильядан, 7-ші жауынгерлік эскадрильясының "Ақ 3" белгісі бар Me 262A 1a реактивтік ұшағымен Швейцарияның Дюбендорф қаласына қонды. Ол жауынгерлік міндетін орындау кезінде жолын жоғалтып, қателесіп қонғанын айтты, бірақ ол дезертир болғанына күдік туды. Швейцария билігі ұшақты ұшыруға тырыспады, оны сақтауға алып, 1957 жылғы 30 тамызда Германияға қайтарды. Мутке соғыстан кейінгі Германия үкіметін ұшақты қайтару үшін сотқа берді, бірақ ол ұшақтың өзіне тиесілі екенін айтып, ісі сәтсіз аяқталды. Мутке сондай-ақ 1945 жылы Me 262 ұшағында дыбыс жылдамдығын бұзғанын мәлімдеді, бірақ көпшілік пікір Чак Йегердің 1947 жылы Bell X 1 ұшағында осы жетістікке алғашқы болып жеткенін көрсетіп тұр.
Hans Guido Mutke (25 March 1921 – 8 April 2004) was a fighter pilot for the German Luftwaffe during World War II. He was born in Neisse, Upper Silesia (now Nysa, Poland). On 25 April 1945, Mutke landed at Dübendorf, Switzerland, flying the Me 262A 1a jet fighter, 'White 3', from 9. Staffel, Jagdgeschwader 7. He claimed that he got lost during a combat mission and landed there by mistake, although there were suspicions that he'd defected. The Swiss authorities never attempted to fly the plane, keeping it in storage and returning it to Germany on 30 August 1957. He sued the post war German government, unsuccessfully, for the return of the plane, claiming it was his own property. Mutke also made the controversial claim that he broke the sound barrier in 1945 in an Me 262, but mainstream opinion continues to regard Chuck Yeager as the first person to achieve this milestone in 1947 in a Bell X 1.
Суға түсу
1945 жылғы 9 сәуірде, Ergänzungs Jagdgeschwader 2 (EJG 2) конверсиялық эскадрильясының 3-ші бөлімінің фенрих Мутке өзінің Messerschmitt Me 262 ұшағында Лагерлехфельдтен Weiße 9 белгісімен жоғары биіктіктегі жоспарланған ұшуға ұшып кетті. Ол 12000 м биіктікте, ауа райы өте жақсы, көру мүмкіндігі өте жоғары, радио сөйлесуді тыңдап отырғанда, оның бас нұсқаушысы, оберстл-лейтенант Хайнц Бар, досы, унтер-офицер Ахаммердің ұшағына артынан жақындап келе жатқан P 51 Mustang ұшағын байқады. Мутке толық қозғалтқыш қуатымен 40 градусқа тік түсті. Ол биіктіктен өтіп бара жатқанда, оның Me 262 дірілдеп, бір жақтан екінші жаққа ауытқып бастады. Авиа жылдамдығын көрсететін құрылғы 1100 км/сағ жылдамдыққа жетіп, тоқтады (Me 262 максималды жылдамдығы). Дыбыстың жылдамдығы 1062 км/сағ (660 миль/сағ) құрайды, бұл қоршаған ортаның факторларына байланысты. Діріл күшейіп, Мутке ұшақтың басқаруын уақытша жоғалтты. Ол жылдамдық көрсеткіші әлі де шкаладан тыс болғанда, негізгі құйрық қалқаншасының бұрышын реттеу арқылы бақылаусыз құлаудан шығуға тырысқанын хабарлады. Me 262 тек құйрық тікелей бұрылысын ғана емес, бүкіл құйрық қалқаншасының бұрышын өзгерте алатын, бұл кейінірек Bell X1 ұшағына қосылған ерекшелік. Кенеттен діріл тоқтады және бірнеше секундқа басқару қайта жанданды. Мутке газды азайтып, қозғалтқыштары сөніп қалды, ал қысқа уақыт тегіс ұшудан кейін діріл қайта басталды және ұшақ қайтадан қатты дірілдеді. Ол басқаруды қайтару үшін күресті және қозғалтқыштарды қайта іске қосып, ақырында жылдамдықты азайтты. Қиын қонудан кейін оның ұшағының көптеген қабырғаларының жоқ екендігі және қанаттарының деформацияланғаны анықталды.
Талаптар
Ол кезде Мютке осы ерекше мінез-құлқының себебін түсінбеді. Тек 1947 жылы Чак Йегердің дыбыс жылдамдығынан асып ұшулары туралы білгеннен кейін ғана ол осы құбылыстарды үстіркілді ұшудың әсеріне байланыстырды және Йегерден бірнеше жыл бұрын дыбыс кедергісін бұзғанын мәлімдеді. Бұл мәлімдеме дау тудырды, сондай-ақ басқа да көптеген ұшқыштар мен елдер алғашқы рет дыбыс жылдамдығынан асып өткендерін айтады. Алайда, Мютке ешқашан дыбыс кедергісін бұзған алғашқы адам болғанын айтпады, керісінше, оның ұшуы Me 262 ұшағының 1 Мах-қа жете алуының және одан да асып түсе алуының дәлелі екенін, демек, басқа неміс ұшқыштары оны өзінен бұрын жасаған болуы мүмкін екенін дәлелдеді. Екінші дүниежүзілік соғыста Мессершмитт жүргізген ұшақ сынақтарында Me 262 ұшағы 0,86 Мах жылдамдығында бақылаудан шығып, құлап кеткені, ал жоғары Мах саны ұшқыштың басқару органымен қарсы әрекет ете алмайтын төмен қарай бұрылуына әкелетіндігі анықталды. Бұл ұшақтың жылдамдығын арттырып, өзін-өзі жоюына соқтырады. Соғыстан кейін британ үкіметінің сынақтары Мессершмиттің нәтижелерін растады, бірақ олардың екеуі де шын мәнінде 0,86 Мах-тан аспады. Мютке 262-нің құйрық жапырағын реттеу арқылы үнемі тереңдейтін суға түсуді жеңгенін мәлімдеді. Бұл Чак Йегердің Bell X 1 ұшағында қолданған техникасы, оны "дыбыс кедергісі" деп аталатын жағдайдан аулақ болу үшін пайдаланған. Сонымен қатар, Мютке ұшақтың басқаруын қысқа уақытқа қалпына келтіріп, жылдамдығын арттыра бергенін байқады, бұл кейінірек дыбыс жылдамдығынан асып өткендер туралы айтылған мәліметтермен сәйкес келеді. Соғыстан кейін американдық сынақ ұшқыштары Me 262 туралы есептер берді, оның ішінде жылдамдығы 1 Мах-қа жете алуы мүмкін деген мәліметтер де болды. Сол кездегі пито түтікшелеріндегі қысымның өзгеруі дыбыс жылдамдығына жақын шамадан тыс жылдамдық көрсеткіштеріне әкелуі мүмкін, әсіресе соғыс барысында жеткізілімнің жетіспеушілігінен зардап шеккен неміс жабдықтарында. Американдық Sabrejet және басқа да жоғары жылдамдықты ұшақтар (соның ішінде Bell X 1) жоғары субсоникалық ұшу режимінде (0,8 Мах пен 1 Мах аралығында) аномальды әуе жылдамдығын көрсетті. Me 262 ұшағының фюзеляжының аэродинамикалық ерекшеліктері жоғары трансоникалық соққыға ұшырауы мүмкін, ал оның қозғалтқыштары бастапқыда күшті және тұрақсыз болған. Алайда, Bell X 1, F 86 Sabre және Convair F2Y Sea Dart сияқты ұшақтарда да аэродинамикалық ерекшеліктер болмаған, бірақ олардың дыбыс жылдамдығынан асып өткені белгілі. Мұнда қозғалтқыштың итермелеу күші, не жалғыз, не секіру кезінде гравитация күшімен бірге, ұшақты дыбыс жылдамдығына жеделдетуге жеткілікті күш береді. Мютке ұшағының ұшу барысындағы нақты жылдамдығын анықтау мүмкін емес, сондай-ақ сол температура мен биіктіктегі дыбыс жылдамдығын бағалау да қиын. Сондықтан оның мәлімдемесін дәлелдеу де, жоққа шығару да мүмкін емес, ал сарапшылар арасында Me 262 дыбыс жылдамдығына жете алған-жоқпын деген мәселе талқыланып жүр. Мютке ұшыраған зиянды әсерлердің себебі, ұшақтың әртүрлі бөліктеріндегі ауа ағыны мен соққы толқындарының тудырған қосымша әсері деп есептеледі. Бұл әсер 1 Мах-қа жақын жылдамдықтарда пайда болады, бірақ 1 Мах-тан жоғары тоқтайды. Басқа да Me 262 ұшақтары да осындай ерекше жағдайларға ұшырады немесе ауаның соққысына ұшырап, дыбыс кедергісінің әртүрлі аэродинамикалық ерекшеліктерінен жарылып, көкте бөлініп кетті. Трансоникалық соққы әсерлері, сонымен қатар, шұңқырмен жұмыс істейтін одақтас ұшақтардың ұшқыштары, соның ішінде Supermarine Spitfire, P 38 Lightning, P 47 Thunderbolt және P 51 Mustang ұшақтары, ең жоғары суға түсу жылдамдығы 0,85 Мах-тан төмен (бір Spitfire 0,92 Мах-қа өлшенсе де) болған ұшақтармен кеңінен хабарланды. Достас ұшқыштар суға түсу кезінде үстіне жоғары жылдамдықпен ауа ағып, 1 Мах-тан асып кеткен кезде, жалпы ұшақтың алдыңғы әуе жылдамдығы сол жылдамдықтан төмен болғанымен, соққы толқындары мен қағылған ніттерді көргенін хабарлады. Бұл пікірді жақтағандардың көбісі соғыс аяқталғаннан кейін одақтас мемлекеттердің соғыста Германияның жетістіктерін атап өтуге қызығушылығы болмағанын санайды. Алайда, Мютке мәлімдемесінің бақылаудағы эксперименттік растауы жоқ. 1999 жылы Мюнхен техникалық университетінде компьютерлік негізде жасалған Me 262 ұшағының есептеулері оның 1 Мах-тан асып түсе алатынын көрсетті.
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін
Соғыстан кейін Мутке Аргентинаға көшіп, бірнеше әуе компаниясында Douglas DC-3 ұшақтарын жүргізді. Кейін Германияға оралып, медициналық білімін аяқтады. 2004 жылы Мюнхенде жүрек клапанына жасалып жатқан операция кезінде қайтыс болды. Ол денесін анатомия ғылымын зерттеуші Гюнтер фон Хагенске сыйлады.