Голланд Республикасы: Тарих және Мұрагерлік (Gollánd Respublikası: Tarih jáne Múrágerlik)
Dutch Republic
Нидерланды тарихы: 1581-1795 жылдардағы Голландия Республикасы – тәуелсіз Нидерландының алғашқы мемлекеті. Испаниядан тәуелсіздік, сауда жолдары тарихы.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Нидерландының алдыңғы мемлекеті (1581–1795)
Нидерландының бұрынғы мемлекеті
Predecessor state of the Netherlands (1581–1795)
a former Dutch state
Нидерландының Біріккен провинциялары, ресми түрде Жеті Біріккен Нидерланды Республикасы (Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden) деп аталып, тарихнамада көбінесе Нидерланды Республикасы деп танылады. 1579 жылдан бастап 1795 жылғы Батавия төңкерілісіне дейін болған конфедерация. Қазіргі Нидерландының алдыңғы мемлекеті және алғашқы тәуелсіз Нидерланд мемлекеті. Республика 1579 жылы Утрехт одағын (Unie van Utrecht) құрып, 1581 жылы Испанияға қарсы тәуелсіздігін жариялаған (Абжурация актісі) испандық Нидерландтағы жеті голланд провинциясының испандық үкімге қарсы көтерілісінен кейін құрылды. Оған Гронинген, Фризия, Оверейсел, Гельдерн, Утрехт, Голландия және Зеланд провинциялары кірді. Шағын болғанымен, шамамен 1,5 миллион халқы бар мемлекет, бүкіл әлемдік теңіз сауда жолдарының желісін бақылады. Голланд Ост-Индія компаниясы (VOC) және Голланд Батыс-Индія компаниясы (GWC) сияқты сауда компаниялары арқылы голландтың отарлық империясын құрды. Осы саудадан түскен табыс Нидерланд Республикасына, өте үлкен елдерге қарсы әскери бәсекелесуге мүмкіндік берді. Бастапқыда Англия және Франция флотынан үлкен болған 2000 кемеден тұратын үлкен флот құрылды. Басты қақтығыстар Испанияға қарсы Сегіз жылдық соғыста (Нидерланд Республикасының құрылуынан 1648 жылға дейін), Голланд-Португалия соғысында (1602–1663), төрт ағылшын-голланд соғысында (біріншісі Англияға қарсы, екеуі Англия Корольдігіне қарсы және төртіншісі Ұлыбритания Корольдігіне қарсы, 1665–1667, 1672–1674 және 1780–1784), Франко-Голланд соғысында (1672–1678), Ұлы Одақ соғысында (1688–1697), Испания мұрагерлік соғысында (1702–1713), Австрия мұрагерлік соғысында (1744–1748) және Франция Корольдігіне қарсы Бірінші коалиция соғысында (1792–1795) болды. Республика заманауи мемлекеттерге қарағанда әртүрлі діндер мен идеяларға көбірек төзімділік танытып, тұрғындарына ой еркіндігін қамтамасыз етті. Рембрандт, Йоханнес Вермеер және тағы да көптеген суретшілер осы режимде өркендеді. Хьюго Гроций, Кристиан Гюйгенс және Антони ван Левенгук сияқты ғалымдар да өркендеді. Голланд саудасы, ғылымы, қарулы күштері және өнері 17 ғасырдың көп бөлігінде әлемдегі ең танымалдарының бірі болды, бұл кезең Голландтың Алтын ғасыры деп аталды. Республика провинциялардың конфедерациясы болды, олардың әрқайсысы Штаттар Генералы (Staten-Generaal) деп танылатын федералдық жиналыстан жоғары дәрежеде тәуелсіздікке ие болды. Вестфалия бейбіт шартында (1648) республика мүше провинциялардың за пределами орналасқан, Штаттар Генералы тікелей басқарған, шамамен 20% көбірек аумақты алды. Әр провинцияны Штадхолдер (stadhouder) деп аталатын лауазымды тұлға басқарды; бұл лауазым формальды түрде кез келген адамға ашық болды, бірақ көптеген провинциялар Оранж үйінің мүшелерін тағайындады. Лауазым біртіндеп мұрагерлік болып, Оранж князі штатхолдерліктің көп бөлігін немесе барлығын бір уақытта иеленді, осылайша ол тиімді түрде мемлекет басшысы болды. Бұл саяси фракциялар арасында шиеленіс тудырды: оранжистер күшті штатхолдерді, ал республикашылар күшті Штаттар Генералын жақтады. Республикашылар 1650–1672 және 1702–1747 жылдары екі штатхолдерлік емес кезеңді күштеп енгізді, соңғысы ұлттық тұрақсыздыққа және үлкен держава мәртебесінің жойылуына әкелді. Экономикалық құлдырау Патриоттық кезең (1780–1787) деп аталатын саяси тұрақсыздық кезеңіне әкелді. Штадхолдерді қолдау үшін пруссиялық басқыншылық бұл тәртіпсіздікті уақытша басады. Француз төңкерісі және одан кейінгі Бірінші коалиция соғысы бұл шиеленісті қайтадан күшейтті. Франциядан әскери жеңіліске ұшырағаннан кейін, 1795 жылғы Батавия төңкерілісінде штатхолдер қуылды, бұл Нидерланд Республикасының аяқталуын білдірді, оның орнын Батавия Республикасы басты.
The United Provinces of the Netherlands, officially the Republic of the Seven United Netherlands (Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden), and commonly referred to in historiography as the Dutch Republic, was a confederation that existed from 1579 until the Batavian Revolution in 1795. It was a predecessor state of the present day Netherlands, and the first independent Dutch state. The republic was established after seven Dutch provinces in the Spanish Netherlands revolted against Spanish rule, forming a mutual alliance against Spain in 1579 (the Union of Utrecht) and declaring their independence in 1581 (the Act of Abjuration). It comprised Groningen, Frisia, Overijssel, Guelders, Utrecht, Holland, and Zeeland. Although the state was small and had only around 1.5 million inhabitants, it controlled a worldwide network of seafaring trade routes. Through its trading companies, the Dutch East India Company (VOC) and the Dutch West India Company (GWC), it established a Dutch colonial empire. The income from this trade allowed the Dutch Republic to compete militarily against much larger countries. It amassed a huge fleet of 2,000 ships, initially larger than the fleets of England and France combined. Major conflicts were fought in the Eighty Years' War against Spain (from the foundation of the Dutch Republic until 1648), the Dutch–Portuguese War (1602–1663), four Anglo Dutch Wars (the first against the Commonwealth of England, two against the Kingdom of England, and a fourth against the Kingdom of Great Britain, 1665–1667, 1672–1674 and 1780–1784), the Franco Dutch War (1672–1678), War of the Grand Alliance (1688–1697), the War of the Spanish Succession (1702–1713), the War of Austrian Succession (1744–1748), and the War of the First Coalition (1792–1795) against the Kingdom of France. The republic was more tolerant of different religions and ideas than contemporary states, allowing freedom of thought to its residents. Artists flourished under this regime, including painters such as Rembrandt, Johannes Vermeer and many others. So did scientists, such as Hugo Grotius, Christiaan Huygens and Antonie van Leeuwenhoek. Dutch trade, science, armed forces, and art were among the most acclaimed in the world during much of the 17th century, a period which became known as the Dutch Golden Age. The republic was a confederation of provinces, each with a high degree of independence from the federal assembly, known as the States General. In the Peace of Westphalia (1648) the republic gained approximately 20% more territory, located outside the member provinces, which was ruled directly by the States General as Generality Lands. Each province was led by an official known as the ; this office was nominally open to anyone, but most provinces appointed a member of the House of Orange. The position gradually became hereditary, with the Prince of Orange simultaneously holding most or all of the stadtholderships, making him effectively the head of state. This created tension between political factions: the Orangists favoured a powerful stadtholder, while the Republicans favoured a strong States General. The Republicans forced two Stadtholderless Periods, 1650–1672 and 1702–1747, with the latter causing national instability and the end of Great Power status. Economic decline led to a period of political instability known as the Patriottentijd (1780–1787). This unrest was temporarily suppressed by a Prussian invasion in support of the stadtholder. The French Revolution and subsequent War of the First Coalition reignited these tensions. Following military defeat by France, the stadtholder was expelled in the Batavian Revolution of 1795, ending the Dutch Republic, which was succeeded by the Batavian Republic.
Тарих
XVI ғасырға дейін, қазіргі Нидерланды, Бельгия және Люксембургке сәйкес келетін Төменгі елдер бірнеше герцогтік, графтық және князь-епископтықтардан тұратын, олардың көпшілігі дерлік Киелі Рим империясының билігінде болды, тек Фландрия графтығының көп бөлігі Франция Корольдігіне бағынышты еді. Төменгі елдердің көп бөлігі Бургундия үйінің, содан кейін Габсбург үйінің билігіне өтті. 1549 жылы Киелі Рим императоры Карл V Прагматикалық санкцияны қабылдады, ол оның билігі астындағы Он жеті провинцияны одан әрі біріктірді. Карлдың орнын ұлы, Испания королі Филипп II басты. 1568 жылы Вильгельм I Оранский бастаған Нидерланды, Филипп де Монморенси, Хорн графы және Ламорал, Эгмонт графы Филипп II-ге қарсы жоғары салықтар, үкімет тарапынан протестанттарды қуғынға салу және Филипптің провинциялардың ортағасырлық басқару құрылымдарын жаңғырту және орталықтандыруға жасаған тыраныстығына наразылық білдірді. Бұл – Сексен жылдық соғыстың бастауы болды. Соғыстың алғашқы кезеңінде көтеріліс көбінесе сәтсіз аяқталды. Испания көтерілген провинциялардың көп бөлігін қайта бақылауына алды. 1572 мен 1579 жылдар аралығында көптеген қырғындар, жаппай тонаулар және бірнеше қалалардың, әсіресе Антверпеннің толықтай қирауы салдарынан бұл кезең «Испан ашуы» деп аталды. 1579 жылы Төменгі елдердің солтүстік провинциялары Фландрия армиясына қарсы қорғаныста бір-біріне көмектесуге уәде берген Утрехт одағына қол қойды. 1581 жылы Абурация актісі қабылданы, онда провинциялар Филипп II-ден тәуелсіздік алғанын жариялады. Осы кезде голландтық отаршылдық басталды, Нидерланды Португалия мен Испанияның, әсіресе Азия-Тынық мұхиты аймағындағы бірнеше колонияларын басып алды. 1584 жылдың 10 шілдесінде Вильгельм Оранский өлтірілгеннен кейін Франция королі Генрих III және Англия королі Елизавета I егемендік ұсыныстарын қабылдамады. Алайда, соңғысы Біріккен провинцияларды Англияның протекторатына айналдыруға келісті (Нонсуч шарты, 1585 ж.) және Лестер графына генерал-губернаторлық қызметін тапсырды. Бұл сәтсіз аяқталды және 1588 жылы провинциялар конфедерация құрды. Утрехт одағы жеті біріккен провинция республикасының негізі саналды, оны Испания 1648 жылғы Вестфалия бейбіт шартына дейін мойындамады.
Until the 16th century, the Low Countries—corresponding roughly to the present day Netherlands, Belgium, and Luxembourg—consisted of a number of duchies, counties, and prince bishoprics, almost all of which were under the supremacy of the Holy Roman Empire, with the exception of the County of Flanders, most of which was under the Kingdom of France. Most of the Low Countries had come under the rule of the House of Burgundy and subsequently the House of Habsburg. In 1549, Holy Roman Emperor Charles V issued the Pragmatic Sanction, which further unified the Seventeen Provinces under his rule. Charles was succeeded by his son, King Philip II of Spain. In 1568, the Netherlands, led by William I of Orange, together with Philip de Montmorency, Count of Hoorn, and Lamoral, Count of Egmont revolted against Philip II because of high taxes, persecution of Protestants by the government, and Philip's efforts to modernize and centralize the devolved medieval government structures of the provinces. This was the start of the Eighty Years' War. During the initial phase of the war, the revolt was largely unsuccessful. Spain regained control over most of the rebelling provinces. This period is known as the "Spanish Fury" due to the high number of massacres, instances of mass looting, and total destruction of multiple cities and in particular Antwerp between 1572 and 1579. In 1579, a number of the northern provinces of the Low Countries signed the Union of Utrecht, in which they promised to support each other in their defence against the Army of Flanders. This was followed in 1581 by the Act of Abjuration, the declaration of independence of the provinces from Philip II. Dutch colonialism began at this point, as the Netherlands was able to swipe a number of Portuguese and Spanish colonies, particularly in the Asia Pacific region. After the assassination of William of Orange on 10 July 1584, both Henry III of France and Elizabeth I of England declined offers of sovereignty. However, the latter agreed to turn the United Provinces into a protectorate of England (Treaty of Nonsuch, 1585), and sent the Earl of Leicester as governor general. This was unsuccessful and in 1588 the provinces became a confederacy. The Union of Utrecht is regarded as the foundation of the Republic of the Seven United Provinces, which was not recognized by Spain until the Peace of Westphalia in 1648.
Діни төзімділік пен босқындар
Нидерландтың экономикалық держава ретінде өсуінің маңызды факторы – Нидерланд Республикасына діни төзімділік іздеген топтардың келуі болды. Атап айтқанда, ол 16 және 17 ғасырларда Ибериядағы инквизициядан қашқан португалдық және испандық еврейлердің бағыты болды, ал кейіннен кедей неміс еврейлері де келді. Португалиялық еврей қауымдастығында көптеген бай саудагерлер болды, олар ашық түрде еврей болып өмір сүрді және гүлденген экономикаға голландиялық бай саудагерлермен тең дәрежеде қатысты. Нидерланды көптеген басқа да көрнекті босқындарға да мекен болды, олардың ішінде испан католиктерінің билігінде қалған Антверпен және Фландриядан келген протестанттар; француз гугеноттары; және ағылшын диссиденттері, соның ішінде пилигримдер де бар. 17 және 18 ғасырларда Германияның протестант аймақтарынан және басқа жерлерден көптеген иммигранттар Голландия қалаларына келді. Амстердамда Нидерландыдан тыс жерлерден келген бірінші буын иммигранттардың саны 17-18 ғасырларда шамамен 50% құрады. Атлантика әлемінің орталығы болған Амстердамда, екінші және үшінші буын иммигранттарды есепке алғанда, халықтың көп бөлігі иммигранттар мен голландиялық деп есептелмейтін адамдардан тұрды. Сондай-ақ, голландиялық ауылдардан көшіп келгендер де болды. Еуропаның көп бөлігіндегі адамдар кедей және жұмыссыз болды. Бірақ Амстердамда әрқашан жұмыс табылған. Діни төзімділік маңызды болды, себебі экономика үшін иммигранттардың үздіксіз келуі қажет еді. Амстердамға сапарлаған саяхатшылар иммигранттар ағынына бақылаудың жоқтығына таңырқағандарын айтты.
An important factor in the growth of the Netherlands as an economic power was the influx of groups seeking religious toleration of the Dutch Republic. In particular, it became the destination of Portuguese and Spanish Jews fleeing the Inquisitions in Iberia in the sixteenth and seventeenth centuries. and later, poorer German Jews. The Portuguese Jewish community had many wealthy merchants, who both live openly as Jews and participate in the thriving economy on a par with wealthy Dutch merchants. The Netherlands became home to many other notable refugees, including Protestants from Antwerp and Flanders, which remained under Spanish Catholic rule; French Huguenots; and English Dissenters, including the Pilgrim Fathers). Many immigrants came to the cities of Holland in the 17th and 18th century from the Protestant parts of Germany and elsewhere. The number of first generation immigrants from outside the Netherlands in Amsterdam was nearly 50% in the 17th and 18th centuries. Amsterdam, which was a hub of the Atlantic world, had a population primarily of immigrants and others not considered Dutch, if one includes second and third generation immigrants. There were also migrants from the Dutch countryside. People in most parts of Europe were poor and many were unemployed. But in Amsterdam there was always work. Religious toleration was important, because a continuous influx of immigrants was necessary for the economy. Travellers visiting Amsterdam reported their surprise at the lack of control over the influx.
Экономикалық өсу
Экономиканың қарқынды даму дәуірі шамамен Нидерландтың алтын ғасыры деп аталатын әлеуметтік және мәдени гүлдену кезеңімен бірдей кезеңде болды, және шындығында сол мәдени дәуір үшін материалдық негізді құрады. Амстердам әлемдік сауданың орталығына айналды, негізгі және сәнді тауарлар сұрыптау, өңдеу және тарату үшін ортаға жиналды, содан кейін Еуропа мен әлемге қайта экспортталды. 1585-1622 жылдар аралығында сауда капиталының жылдам жинақталуы болды, көбінесе Антверпен және басқа порттардан келген босқын саудагерлер әкелді. Ақша көбінесе Шығыс Үндістанға, дәмдеуіш саудасымен айналысу үшін пионерлік экспедициялар сияқты жоғары тәуекелге толы кәсіпорындарға инвестицияланды. Бұл кәсіпорындар жақын арада Голландиялық Шығыс Үндістан компаниясымен (VOC) біріктірілді. Дегенмен, Ресей және Левант саудасы сияқты басқа салаларда да ұқсас кәсіпорындар болды. Бұл кәсіпорындардың табысы жаңа сауданы қаржыландыруға жұмсалды, бұл оның үрделді өсуіне алып келді. Индустрияландырудың қарқыны ауыл шаруашылығымен айналыспайтын жұмыс күшінің жылдам өсуіне және сол кезде нақты жалақының артуына әкелді. 1570-1620 жылдар аралығындағы жарты ғасырда бұл жұмыс күші жылына 3 пайызға өсті, бұл шынымен керемет өсім. Осыған қарамастан, номиналды жалақы бірнеше рет артты, бағаның өсуін басып өтті. Салдарынан, 1615-1619 жылдары біліктілігі жоқ жұмысшылардың нақты жалақысы 1575-1579 жылдарға қарағанда 62 пайызға жоғары болды.
The era of explosive economic growth is roughly coterminous with the period of social and cultural bloom that has been called the Dutch Golden Age, and that actually formed the material basis for that cultural era. Amsterdam became the hub of world trade, the center into which staples and luxuries flowed for sorting, processing, and distribution, and then reexported around Europe and the world. During 1585 through 1622 there was the rapid accumulation of trade capital, often brought in by refugee merchants from Antwerp and other ports. The money was typically invested in high risk ventures like pioneering expeditions to the East Indies to engage in the spice trade. These ventures were soon consolidated in the Dutch East India Company (VOC). There were similar ventures in different fields however, like the trade on Russia and the Levant. The profits of these ventures were ploughed back in the financing of new trade, which led to its exponential growth. Rapid industrialization led to the rapid growth of the nonagricultural labor force and the increase in real wages during the same time. In the half century between 1570 and 1620 this labor supply increased 3 percent per annum, a truly phenomenal growth. Despite this, nominal wages were repeatedly increased, outstripping price increases. In consequence, real wages for unskilled laborers were 62 percent higher in 1615–1619 than in 1575–1579.
Амстердам
1660-шы жылдардың ортасына қарай Амстердам қолданыстағы сауда, коммерция және ауыл шаруашылығы деңгейіне сәйкес оңтайлы халыққа (шамамен 200 000) жетті. Қала Голландия штаттарына салықтардың ең үлкен үлесін төледі, ал штаттар Голландияның бас штатына кірістің жартысынан астамын берді. Амстердам салық талаптарын төлеуде ең сенімді болып саналды және осылайша төлемдерді тоқтата тұру қаупін тиімді пайдалана алды. Амстердамды регенттер басқарды – қала өмірінің барлық саласын бақылайтын, бірақ жабық, үлкен олигархия, сонымен қатар Голландияның сыртқы саясатында шешуші дауысқа ие болды. Билеуші топқа қала ішінде жеткілікті байлыққа және ұзақ тұруға ие адамдар ғана қосыла алатын. Амбициялы және бай саудагер отбасының алғашқы қадамы – ұзақ тарихы бар регент отбасымен некелесу еді. 1670-ші жылдары Трип отбасының (швед қару-жарақ өндірушілерінің Амстердамдағы филиалы) Бургомастер Валькениердің ұлымен одақтасуы, соңғысының ықпалын және қолдауын арттырып, кеңестегі үстемдігін күшейтті. Осылайша Амстердам олигархиясы өзінің кеңдігі мен ашықтығы арқасында күш алды. Кішкентай қалаларда отбасылық байланыстар мүшелерді саяси шешімдерде біріктіре алатын, бірақ туысқандық некелер нәтижесінде мүшелердің сапасы төмендеуі мүмкін еді. Амстердамда желі соншалықты кең болғандықтан, бір отбасының мүшелері қарама-қарсы топтарға жатуы және әртүрлі мүдделерді қудалауы мүмкін еді. 1670-ші және 1680-ші жылдары билікке жеткен жас жігіттер 1690-шы жылдарға және тіпті жаңа ғасырға дейін өздерінің билігін нығайта берді. Амстердам регенттері тұрғындарға жақсы қызмет көрсетті. Олар су жолдарына және басқа да маңызды инфрақұрылымға, сондай-ақ қарттарға арналған қалалық қайырымдылық үйлеріне, ауруханалар мен шіркеулерге көп қаражат жұмсады. Амстердамның байлығы коммерциясы арқасында қалыптасты, ал коммерция өз кезегінде кәсіпкерлерді, олардың тегіне қарамастан, ақылмен қолдау көрсету арқылы сақталды. Бұл ашық есік саясаты төзімді билеуші топтың дәлелі ретінде қарастырылды. Бірақ төзімділік қаланың ыңғайы үшін қолданылды. Сондықтан Португалиядан келген бай сефард яһудилері құттықтап, азаматтық құқықтан басқа барлық артықшылықтарға ие болды, ал Шығыс Еуропадан келген кедей ашкенази яһудилері мұқият тексерілді және қалаға тәуелді болғандар басқа жерге көшуге шақырылды. Сол сияқты, 1681 жылы Людовик XIV-тің діни саясаты осы протестанттарды Франциядан қуып шыға бастаған кезде гугенот иммигранттарына тұрғын үй беру туралы шешім қабылданды; бірақ Голландияның ауылдық жерлерінен немесе басқа қалаларынан көшірілген голландтарға ешқандай көмек көрсетілмеді. Регенттер иммигранттарды шіркеулер салуға ынталандырды және 1670-ші жылдарға дейін ең радикалды секталар мен католиктерден басқа барлығына шіркеулер мен ғибадатханалар үшін жерлер немесе ғимараттар ұсынды (егер тіпті католиктер де Бегинхофтың ішіндегі капеллада тыныш жатқан болса).
By the mid 1660s Amsterdam had reached the optimum population (about 200,000) for the level of trade, commerce and agriculture then available to support it. The city contributed the largest quota in taxes to the States of Holland which in turn contributed over half the quota to the States General. Amsterdam was also one of the most reliable in settling tax demands and therefore was able to use the threat to withhold such payments to good effect. Amsterdam was governed by a body of regents, a large, but closed, oligarchy with control over all aspects of the city's life, and a dominant voice in the foreign affairs of Holland. Only men with sufficient wealth and a long enough residence within the city could join the ruling class. The first step for an ambitious and wealthy merchant family was to arrange a marriage with a long established regent family. In the 1670s one such union, that of the Trip family (the Amsterdam branch of the Swedish arms makers) with the son of Burgomaster Valckenier, extended the influence and patronage available to the latter and strengthened his dominance of the council. The oligarchy in Amsterdam thus gained strength from its breadth and openness. In the smaller towns family interest could unite members on policy decisions but contraction through intermarriage could lead to the degeneration of the quality of the members. In Amsterdam the network was so large that members of the same family could be related to opposing factions and pursue widely separated interests. The young men who had risen to positions of authority in the 1670s and 1680s consolidated their hold on office well into the 1690s and even the new century. Amsterdam's regents provided good services to residents. They spent heavily on the water ways and other essential infrastructure, as well as municipal almshouses for the elderly, hospitals and churches. Amsterdam's wealth was generated by its commerce, which was in turn sustained by the judicious encouragement of entrepreneurs whatever their origin. This open door policy has been interpreted as proof of a tolerant ruling class. But toleration was practiced for the convenience of the city. Therefore, the wealthy Sephardic Jews from Portugal were welcomed and accorded all privileges except those of citizenship, but the poor Ashkenazi Jews from Eastern Europe were far more carefully vetted and those who became dependent on the city were encouraged to move on. Similarly, provision for the housing of Huguenot immigrants was made in 1681 when Louis XIV's religious policy was beginning to drive these Protestants out of France; no encouragement was given to the dispossessed Dutch from the countryside or other towns of Holland. The regents encouraged immigrants to build churches and provided sites or buildings for churches and temples for all except the most radical sects and the Catholics by the 1670s (although even the Catholics could practice quietly in a chapel within the Beguinhof).
Бірінші штатулдерсіз кезең (1650-1675 жж.)
Соғыс кезінде Оранж-Нассау басшылары мен патриций саудагерлері арасында шиеленіс туды. Алғашқылары – оранжистер – жаумен келісімге келуді сирек айтатын, әскери шешімдер іздеген сарбаздар мен орталықтандырушылар еді. Олардың қатарында көптеген ауылдық ақсүйектер және Оранж әулетінің туына адал қарапайым халық болды. Екінші топ – Ұлы зейнетақы (бір түрлі премьер-министр) басқарған республикашылар, ал регенттер жергілікті билікке, қала құқықтарына, саудаға және бейбітшілікке ұмтылды. 1650 жылы статхолдер Вильгельм II, Оранж князі күрт қайтыс болды; оның ұлы нәресте еді, ал оранжистер бассыз қалды. Регенттер осы мүмкіндікті пайдаланды: Голландияда 22 жыл бойы жаңа статхолдер тағайындалмады. Зерек саясаткер және дипломат Жохан де Витт жетекші тұлға ретінде көзге түсті. Оранж князьдері 1672 және 1748 жылдары статхолдер болып, іс жүзінде мұрагерлік билікке ие болды. Біріккен провинциялардың Голландия республикасы 1650-1672 және 1702-1748 жылдары нағыз республика болды. Бұл кезеңдер Бірінші және Екінші статхолдерліксіз кезеңдер деп аталады.
During the wars a tension had arisen between the Orange Nassau leaders and the patrician merchants. The former—the Orangists—were soldiers and centralizers who seldom spoke of compromise with the enemy and looked for military solutions. They included many rural gentry as well as ordinary folk attached to the banner of the House of Orange. The latter group were the Republicans, led by the Grand Pensionary (a sort of prime minister) and the regents stood for localism, municipal rights, commerce, and peace. In 1650, the stadtholder William II, Prince of Orange suddenly died; his son was a baby and the Orangists were leaderless. The regents seized the opportunity: there would be no new stadtholder in Holland for 22 years. Johan de Witt, a brilliant politician and diplomat, emerged as the dominant figure. Princes of Orange became the stadtholder and an almost hereditary ruler in 1672 and 1748. The Dutch Republic of the United Provinces was a true republic from 1650 to 1672 and 1702–1748. These periods are called the First Stadtholderless Period and Second Stadtholderless Period.
Бірінші және Екінші ағылшын-голландиялық соғыс
Республика мен Англия әлемдік сауда және теңіз күшінде басты бәсекелес болды. 17 ғасырдың ортасында Республиканың теңіз флоты әлемдегі ең күшті флот ретінде Ұлыбритания Корольдік теңіз флотына тең келді. Республика 1652–1674 жылдары Англияға қарсы үш теңіз соғысын жүргізді. 1651 жылы Англия Голландияның сауда мүдделеріне ауыр соққы берген алғашқы Теңіз саудасы заңын қабылдады. Осы заңға байланысты теңізде болған оқиға Бірінші ағылшын-голландиялық соғысына әкеп соқты, ол 1652 жылдан 1654 жылға дейін жалғасты және Вестминстер шартымен (1654) аяқталды, нәтижесінде Теңіз саудасы заңы күшінде қалды. 1660 жылы Англияда монархия қайта орнатылғаннан кейін, Карл II өзінің династиялық мүдделерін қамтамасыз ету үшін, әскери қысым көрсету арқылы, өзінің жүйесі Вильгельм III Оранж принцін Республиканың штадтхальдері етіп тағайындауға тырысты. Король Чарльз теңіз соғысы голландиялық саудагерлерді әлсіретіп, ағылшын экономикасы мен империясын күшейтеді деп ойлады, сондықтан 1665 жылы Екінші ағылшын-голландиялық соғысы басталды. Алғашқыда көптеген голландиялық кемелер жаулап алынды және ағылшындар үлкен жеңіске жетті. Алайда, 1667 жылдың маусымында Медуэйге жасалған шабуыл соғысты голландиялықтардың жеңісімен аяқтады. Голландия саудасын жаңартты, ал ағылшын экономикасы ауыр зардап шекті және оның қазынасы дерлік банкротқа ұшырады. Көп жылдар бойы кеңейтілген голландиялық теңіз флоты әлемдегі ең күшті флот болды. Голландия Республикасы өзінің қуатының шыңына жетті.
The Republic and England were major rivals in world trade and naval power. Halfway through the 17th century the Republic's navy was the rival of Britain's Royal Navy as the most powerful navy in the world. The Republic fought a series of three naval wars against England in 1652–1674. In 1651, England imposed its first Navigation Act, which severely hurt Dutch trade interests. An incident at sea concerning the Act resulted in the First Anglo Dutch War, which lasted from 1652 to 1654, ending in the Treaty of Westminster (1654), which left the Navigation Act in effect. After the English Restoration in 1660, Charles II tried to serve his dynastic interests by attempting to make Prince William III of Orange, his nephew, stadtholder of the Republic, using some military pressure. King Charles thought a naval war would weaken the Dutch traders and strengthen the English economy and empire, so the Second Anglo Dutch War was launched in 1665. At first many Dutch ships were captured and the English scored great victories. However, the Raid on the Medway, in June 1667, ended the war with a Dutch victory. The Dutch recovered their trade, while the English economy was seriously hurt and its treasury nearly bankrupt. The greatly expanded Dutch navy was for years after the world's strongest. The Dutch Republic was at the zenith of its power.
Француз-голландия соғысы және үшінші ағылшын-голландия соғысы (16721702)
Нидерландта 1672 жыл "Апат жылы" (Rampjaar) деп аталады. Англия Республикаға соғыс жариялады, одан кейін Франция, Мюнстер және Кёльн Республикаға қарсы одақтарға қол қойды. Франция, Кёльн және Мюнстер Республикаға шабуыл жасады. Ұзақ уақыт дипломатиялық тепе-теңдікті сақтаған Йохан де Витт пен оның інісі Корнелис енді айқын сауалды болды. Олар линчпен өлтіріліп, жаңа штадтхолдер – Вильгельм III тағайындалды. Ағылшын-француз әскерлерінің Голландия жағалауына түсу әрекеті адмирал Михель де Рюйтер басшылығымен үш қаһарлы теңіз шайқасында қиындықпен тойтарылды. Француз әскерлерінің оңтүстіктен шабуылы өзендердің бөгеттерін бұзу арқылы өз жерлерінің орталық аймағын су басу арқылы тоқтатылды. Достас неміс князьдерінің көмегімен голландтар Кёльн мен Мюнстерге қарсы күресіп, одан кейін екеуімен де бейбітшілікке келді, бірақ шығыстағы бірнеше аумақтар мәңгілікке жоғалды. 1674 жылы Англиямен де бейбітшілік шарты жасалды (Вестминстердің екінші шарты). 1678 жылы Нимвеген шарты бойынша Франциямен бейбітшілік орнатылды, бірақ Францияның испан және неміс одақтастары осыдан сатқындық сезімдеді. 1688 жылы Франциямен тоғыз жылдық соғыс басталғанда Англиямен қарым-қатынас қайтадан шиеленісті деңгейге жетті. Францияға қарсы ағылшын қолдауы қажеттілігіне және екінші ағылшын-француз одағының алдын алу қажеттігіне көз жеткізген штадтхолдер Вильгельм III үлкен тәуекелге барып, Англияны басып алуға шешім қабылдады. Осы мақсатта ол Голландияның Генералдық штаттарынан және Вильгельмнің қарындасы Джеймс II-нің католик дінінен наразы болған протестант ағылшын ақсүйектерінен қолдау алды. Бұл Ұлы революцияға әкеліп, Англияда парламенттік билік пен протестанттық үстемдік принципін бекітті. Джеймс Францияға қашып кетті, ал Вильгельм әйелі Мэримен, Джеймстің үлкен қызымен бірге Англия тағына бірлесіп отырды. Бұл маневр Франция королі Людовик XIV-ке қарсы соғыста Біріккен провинциялардың Англиямен маңызды одақтастығын қамтамасыз етті. Вильгельм 1702 жылы қайтыс болғанға дейін голланд және ағылшын әскерлері мен флоттарының бас қолбасшысы болды. Вильгельм Англия королі болған кезеңде оның басты назары французға қарсы голландтарға көмектесу үшін британдық еңбек күшін және қаржыны пайдалану болды. Бұл одақ оның қайтысынан кейін де Испания мұрагерлік соғысы кезінде жалғасты, голланд, британ және императорлық әскерлері Фландрия мен Брабантты басып алды және британдық саяси дау-дамағдарлықтардың салдарынан 1713 жылы одақ ыдырағанға дейін француз аумағына енді.
The year 1672 is known in the Netherlands as the "Disaster Year" (Rampjaar). England declared war on the Republic, (the Third Anglo Dutch War), followed by France, Münster and Cologne, which had all signed alliances against the Republic. France, Cologne and Münster invaded the Republic. Johan de Witt and his brother Cornelis, who had accomplished a diplomatic balancing act for a long time, were now the obvious scapegoats. They were lynched, and a new stadtholder, William III, was appointed. An Anglo French attempt to land on the Dutch shore was barely repelled in three desperate naval battles under command of Admiral Michiel de Ruyter. The advance of French troops from the south was halted by a costly inundation of its own heartland, by breaching river dikes. With the aid of friendly German princes, the Dutch succeeded in fighting back Cologne and Münster, after which the peace was signed with both of them, although some territory in the east was lost forever. Peace was signed with England as well, in 1674 (Second Treaty of Westminster). In 1678, peace was made with France at the Treaty of Nijmegen, although France's Spanish and German allies felt betrayed by this. In 1688, at the start of the Nine Years' War with France, the relations with England reached crisis level once again. Convinced that he needed English support against France and that he had to prevent a second Anglo French alliance, Stadtholder William III decided he had to take a huge gamble and invade England. To this end he secured the support from the Dutch States General and from Protestant British nobles feuding with William's father in law the Catholic James II of England. This led to the Glorious Revolution and cemented the principle of parliamentary rule and Protestant ascendency in England. James fled to France, and William ascended to the English throne as co monarch with his wife Mary, James' eldest daughter. This manoeuvre secured England as a critical ally of the United Provinces in its ongoing war with Louis XIV of France. William was the commander of the Dutch and English armies and fleets until his death in 1702. During William's reign as King of England, his primary focus was leveraging British manpower and finances to aid the Dutch against the French. The combination continued during the War of the Spanish Succession after his death as the combined Dutch, British, and Imperial armies conquered Flanders and Brabant, and invaded French territory before the alliance collapsed in 1713 due to British political infighting.
Екінші штатулдерсіз кезең (1702-1747)
Екінші штадхолдерсіз кезең (Tweede Stadhouderloze Tijdperk) – голланд тарихнамасында 1702 жылдың 19 наурызында штадхолдер Вильгельм III қайтыс болғаннан бастап, 1747 жылдың 2 мамырында Оранж князі Вильгельм IV штадхолдер және генерал-капитан болып тағайындалғанға дейінгі аралықты білдіреді. Осы кезеңде Голландия, Зеландия және Утрехт провинцияларында штадхолдер лауазымы бос болды, ал басқа провинцияларда бұл лауазым түрлі кезеңдерде Нассау-Диц (кейін Оранж-Нассау деп аталды) үйінің мүшелерімен толтырылды. Осы кезеңде Республика Ұлы держава мәртебесінен және әлемдік саудадағы басымдығынан айырылды, бұл процестер бір-бірімен байланысты болды, екіншісі біріншісіне әкеп соқты. Экономиканың айтарлықтай құлдырауы деиндустриализация мен теңіз провинцияларындағы қалалардың халқының азаюына (деурбанизацияға) әкелсе де, иеленушілер класы (рентьерлік сынып) үлкен капитал қорын жинақтап, Республиканың халықаралық капитал нарығындағы жетекші позициясының негізін қалады. Кезеңнің соңындағы әскери дағдарыс оранжистік революцияға және Штадхолдерлік билігінің барлық провинцияларда қайта орнатылуына себеп болды.
The Second Stadtholderless Period (Tweede Stadhouderloze Tijdperk) is the designation in Dutch historiography of the period between the death of stadtholder William III on 19 March 1702 and the appointment of William IV, Prince of Orange as stadtholder and captain general in all provinces of the Dutch Republic on 2 May 1747. During this period the office of stadtholder was left vacant in the provinces of Holland, Zeeland, and Utrecht, though in other provinces that office was filled by members of the House of Nassau Dietz (later called Orange Nassau) during various periods. During the period, the Republic lost its Great Power status and its primacy in world trade, processes that went hand in hand, the latter causing the former. Though the economy declined considerably, causing deindustralization and deurbanization in the maritime provinces, a rentier class kept accumulating a large capital fund that formed the basis for the leading position the Republic achieved in the international capital market. A military crisis at the end of the period caused the Orangist revolution and the restoration of the Stadtholderate in all provinces.
1730 жылдан кейінгі экономикалық құлдырау
1730 жылдан кейінгі баяу экономикалық құлдырау салыстырмалы болды: басқа елдер одан да жылдам өсіп, голландиялықтардың басымдығын жойып, олардан озды. Уилсон үш себепті көрсетеді. Голландия саудадағы әлемдік үстемдігін жоғалтты, себебі бәсекелестер пайда болып, олардың тәжірибесін көшірді, өз кемелерін және порттарын салды, голландиялық делдалдар арқылы өтпей-ақ өздері тікелей сауда жасады. Екіншіден, өндіріс өсімі болмады, мүмкін, өнеркәсіптік кәсіпкерліктің нашар дамуы мен жалақы деңгейінің жоғары болуына байланысты. Үшіншіден, байлар өз инвестицияларын шетелдік қарыздарға бағыттады. Бұл басқа елдердің дамуына көмектесті және голландиялықтарға пайыз алу арқылы тұрақты табыс әкелді, бірақ оларды жылдам өсуге қабілетті ішкі секторларсыз қалдырды. Голландия флотының әлсіреуінен кейін саудагерлердің мүдделері Ұлыбританияның жақсы қатынасына тәуелді болды. Голландия басшыларының басты назарында елдің үлкен бюджет тапшылығын азайту тұрды. Голландияның саудасы мен теңіз тасымалы 18 ғасыр бойына салыстырмалы түрде тұрақты деңгейде сақталды, бірақ енді бұрынғыдай монополиялық емес еді және өсіп келе жатқан ағылшын мен француз бәсекесіне төтеп бере алмады. Нидерланды Солтүстік Еуропаның сауда орталығы ретіндегі позициясын Лондонға жоғалтты. Нидерланды байлығын сақтап қалғанмен, ұлттық қаржыға инвестиция табу қиынға соқты. Кейбір инвестициялар меншіктерге жер сатып алуға жұмсалды, бірақ көп бөлігі шетелдік облигацияларға бағытталды, ал Амстердам Еуропаның маңызды банк орталықтарының бірі болып қала берді.
The slow economic decline after 1730 was relative: other countries grew faster, eroding the Dutch lead and surpassing it. Wilson identifies three causes. Holland lost its world dominance in trade as competitors emerged and copied its practices, built their own ships and ports, and traded on their own account directly without going through Dutch intermediaries. Second, there was no growth in manufacturing, due perhaps to a weaker sense of industrial entrepreneurship and to the high wage scale. Third the wealthy turned their investments to foreign loans. This helped jump start other nations and provided the Dutch with a steady income from collecting interest, but leaving them with few domestic sectors with a potential for rapid growth. After the Dutch fleet declined, merchant interests became dependent on the goodwill of Britain. The main focus of Dutch leaders was reducing the country's considerable budget deficits. Dutch trade and shipping remained at a fairly steady level through the 18th century, but no longer had a near monopoly and also could not match growing English and French competition. The Netherlands lost its position as the trading centre of Northern Europe to London. Although the Netherlands remained wealthy, investments for the nation's money became more difficult to find. Some investment went into purchases of land for estates, but most went to foreign bonds and Amsterdam remained one of Europe's banking capitals.
Мәдениет және қоғам
Голландиялық мәдениет өнер және ғылым салаларында да төмендеді. Мысалы, әдебиет көбінесе ағылшын және француз стильдерін еліктеді, жаңалық пен өзгешелік жағынан кемшіліктер байқалды. Ең ықпалды зиялы – Франциядан келген протестант босқыны Пьер Бэйль (1647–1706) болды, ол Роттердамда қоныстанды және онда «Тарихи және сындық сөздік» (Dictionnaire Historique et Critique, 1696) атты ауқымды еңбегін жазды. Бұл еңбек Еуропа бойынша Ағарту дәуірінің ой-санасына зор әсер етті, дінді сынаушыларға күшті қару-жарақтар берді. Бұл – көптеген «ақиқаттардың» тек пікірлер екенін, ал адамдардың көбінесе сенгіштікке және жалғандыққа бейім екенін дәлелдейтін идеялар жинағы еді. Діни өмір де жеңілдеді. 18-ғасырда католиктердің үлесі халықтың 18%-дан 23%-ға дейін өсті және олар саяси жүйеден тыс болғанмен, үлкен толеранттылыққа ие болды. Олар моральдық принциптерді қатаң сақтайтын жансеннистер (еркін ерікке қарсы болғандар) мен дәстүрлі сенушілер арасындағы тартысқа байланысты екіге бөлінді. Жансеннистердің бір тобы 1723 жылы Ескі католик шіркеуін құрып, жекеленіп кетті. Жоғарғы топтар Ағарту идеяларын қуана қабылдады, бірақ Францияға қарағанда ұйымдасқан дінге деген қарсылығы аз болды, себебі толеранттылыққа басымдық берілді. Голландия университеттерінің беделі төмендеді, олар енді көптеген шетелдік студенттерді тартпады. Нидерланды зияткерлік алмасудың маңызды орталығы болып қала берді, француз, неміс және ағылшын тілдеріндегі жаңа еңбектер туралы ғалымдарды хабардар ететін шетелдік басылымдардың шолуларын жасады. Голландиялық сурет өнері бұрынғысымен салыстырғанда жаңашылдықтан қол үзді, суретшілер ескі шеберлердің стильдерін жалғастырды. 18-ғасырда орташа голландиялықтың өмірі баяулап, тынышталды. Жоғарғы және орта таптар гүлденуді жалғастырды және жоғары тұрмыс деңгейін сақтады. Сәттілікке жетуге деген құлшыныс бұрынғыдай күшті болмады. Біліктілігі жоқ жұмысшылар кедейлік пен қиыншылықтарда қалды. Жұмыссыз қалғандардың көптеген саны мемлекеттік және жеке қайырымдылыққа мұқтаж болды.
Dutch culture also declined both in the arts and sciences. Literature for example largely imitated English and French styles with little in the way of innovation or originality. The most influential intellectual was Pierre Bayle (1647–1706), a Protestant refugee from France who settled in Rotterdam where he wrote the massive Dictionnaire Historique et Critique (Historical and Critical Dictionary, 1696). It had a major impact on the thinking of The Enlightenment across Europe, giving an arsenal of weapons to critics who wanted to attack religion. It was an encyclopaedia of ideas that argued that most "truths" were merely opinions, and that gullibility and stubbornness were prevalent. Religious life became more relaxed as well. Catholics grew from 18% to 23% of the population during the 18th century and enjoyed greater tolerance, even as they continued to be outside the political system. They became divided by the feud between moralistic Jansenists (who denied free will) and orthodox believers. One group of Jansenists formed a splinter sect, the Old Catholic Church in 1723. The upper classes willingly embraced the ideas of the Enlightenment, tempered by the tolerance that meant less hostility to organized religion compared to France. Dutch universities declined in importance, no longer attracting large numbers of foreign students. The Netherlands remained an important hub of intellectual exchange, creating reviews of foreign publications that made scholars aware of new works in French, German, and English. Dutch painting declined, no longer being innovative, with painters pursuing the styles of the old masters. Life for the average Dutchman became slower and more relaxed in the 18th century. The upper and middle classes continued to enjoy prosperity and high living standards. The drive to succeed seemed less urgent. Unskilled laborers remained locked in poverty and hardship. The large underclass of unemployed required government and private charity to survive.
Оранжистік революция (17471751)
Антония ван дер Хеймнің Ұлы зейнеткерлік қызметі (1737–1746) кезінде Нидерланд Республикасы бейтараптық сақтауға жасалған күш-жігерге қарамастан, Австрия мұрагерлік соғысына тартылды. Француздардың испандық Нидерландтағы голланд қамалдарына жасаған шабуылдары және Голланд Зеландиялық Фландриясын басып алуы Республиканың Фонтеной шайқасында жеңіліске ұшыраған Төрттік одаққа қосылуына себеп болды. Француз шапқыншылығы голланд қорғанысының нашарлығын көрсетті, бұл 1672 жылғы "Апат жылының" естеліктерін оятты және штадхольдерлікті қайта орнату туралы кеңінен талаптар тудырды. Оранж князі Вильгельм IV осы мүмкіндікті пайдаланып, билікті нығайтып, стратегиялық үкіметтік лауазымдарға адал адамдарды тағайындап, регенттерден билікті тартып алды. Күрес діни, католикке қарсы және демократиялық элементтермен, сондай-ақ халық арасындағы зорлық-зомбылық пен саяси қозғалыстармен байланысты болды. Соғыс 1748 жылы Акс-ла-Шапель шартымен аяқталды, француз әскері голланд шекарасынан өз еркімен шығып кетті. Бірақ Вильгельм IV 1751 жылы 40 жасында күтпеген жерден қайтыс болды.
During Anthonie van der Heim's tenure as Grand Pensionary (1737–1746), the Dutch Republic was reluctantly drawn into the War of Austrian Succession, despite efforts to remain neutral. French attacks on Dutch fortresses in the Spanish Netherlands and occupation of the Dutch Zeelandic Flanders led to the Republic joining the Quadruple Alliance, which suffered a significant defeat at the Battle of Fontenoy. The French invasion exposed the weaknesses of Dutch defenses, leading to memories of "Disaster Year" of 1672 and widespread calls for the restoration of the stadtholderate. William IV, Prince of Orange, seized this opportunity to consolidate power and place loyal officials in strategic government positions to wrest control from the regenten. The struggle involved religious, anti Catholic, and democratic elements, as well as mob violence and political agitation. The war concluded with the Treaty of Aix la Chapelle (1748), and the French voluntarily retreated from the Dutch frontier. However, William IV died unexpectedly in 1751 at the age of 40.
Регенттік және жалколық билік (17521779)
Оның ұлы, Вильгельм V, әкесі қайтыс болғанда 3 жаста болған, және сыбайлас жемқорлық пен дұрыс басқарудың жоқтығымен сипатталатын ұзақ регенттік кезең басталды. Оның анасы регенттіктің көптеген өкілеттіктерін Бентинкке және өзінің сүйіктісі, Брауншвейг-Люнебург герцогы Людовик Эрнестке жүктеді. Барлық билік санаулы адамдардың қолына шоғырланды, олардың ішінде Фризиялық дворян Дуве Сиртэма ван Гровестинс та болды. Вильгельм V 1766 жылы штадтхальдер лауазымын иеленді, ол осы лауазымды соңғы рет атқарушы болды. 1767 жылы ол Пруссия ханшайымы Вильгельминаға, Ұлы Фридрихтің қарындасы Пруссияның Август Вильгельмінің қызына үйленді. Голландияның Америка Тәуелсіздік соғысы (1775–1783) кезіндегі ұстанымы бейтараптық болды. Вильгельм V, үкімет ішіндегі британдық фракцияны басқарып, тәуелсіздікке ұмтылған, кейіннен француздық бағытталған топтардың үкіметті соғысқа тарту әрекеттерін тоқтатып отырды. Алайда, жағдай 1780 жылы Ресей басшылығымен құрылған Қарулы бейтараптық лигасына қосылуға жасалған голландиялықтардың тырысысынан туындап, апатты Төртінші ағылшын-голландия соғысының басталуына әкелді. Париж шарты (1783) қол қойылғаннан кейін, кедейленген ел Вильгельмнің билігінде мазасыздыққа толы болды. Бір ағылшын тарихшысы оны "ең терең жалқаулық пен ең зор ақымақтық әміршісі" деп мінездеді. Дегенмен, ол отбасын француз-батавиялық қиын кезеңнен өткізіп, оның ұлы патша болады.
His son, William V, was 3 years old when his father died, and a long regency characterised by corruption and misrule began. His mother delegated most of the powers of the regency to Bentinck and her favorite, Duke Louis Ernest of Brunswick Lüneburg. All power was concentrated in the hands of an unaccountable few, including the Frisian nobleman Douwe Sirtema van Grovestins. Still a teenager, William V assumed the position of stadtholder in 1766, the last to hold that office. In 1767, he married Princess Wilhelmina of Prussia, the daughter of Augustus William of Prussia, niece of Frederick the Great. The position of the Dutch during the American War of Independence (1775–1783) was one of neutrality. William V, leading the pro British faction within the government, blocked attempts by pro independence, and later pro French, elements to drag the government to war. However, things came to a head with the Dutch attempt to join the Russian led League of Armed Neutrality, leading to the outbreak of the disastrous Fourth Anglo Dutch War in 1780. After the signing of the Treaty of Paris (1783), the impoverished nation grew restless under William's rule. An English historian summed him up uncharitably as "a Prince of the profoundest lethargy and most abysmal stupidity." And yet he would guide his family through the difficult French Batavian period and his son would be crowned king.
Төртінші ағылшын-голланд соғысы (17801784)
Төртінші ағылшын-голланд соғысы (1780–1784) – Ұлыбритания Корольдігі мен Голландия Республикасы арасындағы қақтығыс. Бұл соғыс, тікелей емес, Америка Тәуелсіздік соғысымен байланысты болды және британдықтар мен голландтардың сол соғыстағы Ұлыбританияның жауларымен голланд саудасының заңдылығы мен жүргізілуі жөніндегі келіспеушіліктерінен туындады. Голландия Республикасы АҚШ және олардың одақтастарымен формалды одақ құрмағанмен, АҚШ-тың елшісі (және болашақ президент) Джон Адамс Голландия Республикасымен дипломатиялық қарым-қатынас орнатуға қол жеткізді, осылайша ол 1782 жылдың сәуірінде Континенттік Конгресті дипломатиялық тұрғыдан мойындаған екінші еуропалық ел болды. 1782 жылдың қазанында достық және сауда шарты да жасалды. Соғыстың көп бөлігі голланд отарлық экономикалық мүдделеріне қарсы британдық әрекеттердің табысты болуынан құралды, бірақ британдық және голланд теңіз күштері голланд жағалауында бір рет кездесті. Соғыс голландтар үшін апатты аяқталып, елдің саяси және экономикалық негіздерінің нашарлығын көрсетті. Фернан Браудельдің сөзіне сәйкес, Париж шарты (1784) «голландиялықтардың ұлылығының соңғы хабары болды».
The Fourth Anglo–Dutch War (1780–1784) was a conflict between the Kingdom of Great Britain and the Dutch Republic. The war, tangentially related to the American Revolutionary War, broke out over British and Dutch disagreements on the legality and conduct of Dutch trade with Britain's enemies in that war. Although the Dutch Republic did not enter into a formal alliance with the United States and their allies, U. S. ambassador (and future President) John Adams managed to establish diplomatic relations with the Dutch Republic, making it the second European country to diplomatically recognize the Continental Congress in April 1782. In October 1782, a treaty of amity and commerce was concluded as well. Most of the war consisted of a series of largely successful British operations against Dutch colonial economic interests, although British and Dutch naval forces also met once off the Dutch coast. The war ended disastrously for the Dutch and exposed the weakness of the political and economic foundations of the country. The Treaty of Paris (1784), according to Fernand Braudel, "sounded the knell of Dutch greatness."
Патриоттар көтерілісі және оны басу (17851795)
Ұлыбританиямен соғыс 1784 жылы апатты аяқталғаннан кейін, Оранжистерге қарсы Патриоттардың наразылығы мен көтерілісі күшейді. Америка революциясының ықпалымен Патриоттар үкіметтің демократиялық түрін іздеді. Бұл революцияның бастауы деп 1781 жылы Джоан ван дер Капелен тот ден Полдың "Нидерланд халқына" ("Aan het Volk van Nederland") атты манифесті жариялануы саналады. Ол Патриот қозғалысының ықпалды көшбасшысы болатын. Олардың мақсаты – жемқорлықты азайту және штад-холдер Вильгельм V, Оранж князінің билігін шектеу еді. Патриоттардың қолдауы көбінесе орта таптан келді. Олар "Экзерцитигенотсхаппен" ("exercitiegenootschappen") деп аталатын жасақтар құрды. 1785 жылы Патриоттардың ашық көтерілісі болды, ол кейбір голланд қалаларында жергілікті жасақтардың қарулы көтерілісі түрінде өршиді, ал "Азаттық" олардың ұраны болды. Герман Виллем Даенделс түрлі муниципалитеттерді (vroedschap) құлатуға тырысты. Мақсаты – үкімет шенеуніктерін қызметтен шеттету және жаңа сайлау өткізу еді. "Бұл төңкеріс жалпы алғанда, зорлық-зомбылық пен шатастыруға толы оқиғалар, жағдайлар, сөздер, қауесеттер, ащы жаулықтар мен қарулы қақтығыстар тізбегі болды", – деп жазды француз тарихшысы Фернан Браудель. Ол оны француз төңкерісінің белгісі деп қарады. Патриоттар қозғалысы көбінесе жергілікті саяси билікке баса назар аударды, онда олардың қалаларын басқаруда сөздері болмады. Олар штад-холдердің билігін шектеп, таңдамалы қалаларда демократиялық сайлау өткізуге қол жеткізсе де, олардың саяси көзқарастары ұлттық емес, жергілікті сипатта болды. Қолдаушылар көбінесе діни диссиденттер мен католиктерден болды, ал Оранжистер штад-холдерді қолдап, төменгі таптардың, голланд реформаттық дін қызметкерлерінің және еврей қауымының кеңінен таралған географиялық қолдауына ие болды. 1785 жылы штад-холдер Гаагадан шығып, сотын Гелдердегі Нимвегенге көшірді. 1787 жылдың маусымында оның белсенді әйелі Вильгельмина (Пруссияның Фридрих Вильгельм II-нің қарындасы) Гаагаға баруға тырысты. Шонховеннің сыртында оны Патриот жасағы тоқтатып, Гоеянвервеллеслуиске жақын фермаға алып барды. Ол Нимвегенге қайтуға мәжбүр болды. Ол ағасынан көмек сұрап, ол 26 000-ға жуық әскерді, Чарльз Вильгельм Фердинанд, Брауншвейг герцогінің басшылығымен және британдық әскерлердің шағын тобымен басып кіруге жіберді. Патриот жасақтары осы күштерге қарсы тұра алмады және ыдырады. Осы кезде голланд банктері әлемдегі капиталдың көп бөлігін сақтады. Үкіметтің қолдауымен жұмыс істейтін банктер Ұлыбританияның ұлттық қарызының 40%-ға дейін ие болды және Стюарт әулетімен тығыз байланыстарға ие болды. Штад-холдер американдық төңкерістен кейін британдық саясатты қолдады және сыртқы саясатта ол "британдықтар мен пруссиялықтардың құрылығы болды", сондықтан Вильгельм Патриоттардың қысымын елемеді. Бұл қатаң әскери жауап Патриоттарды басып, штад-холдерді қайтадан толық бақылауға алды. Пруссияның шағын жалақысыз әскері Нидерландыда орналасты және тонау мен зорлық-зомбылық арқылы өзін асырады. "Экзерцитигенотсхаппен" азаматтарды үкіметке қарсылық көрсетуге шақыруды жалғастырды. Олар үнқатыстар таратты, "Патриоттық клубтар" құрды және қоғамдық демонстрациялар ұйымдастырды. Үкімет қарсылық жалғасып жатқан қалаларды тонап, олжалады. Бес көшбасшыға өлім жазасы берілді, олар қашуға мәжбүр болды. Линчтеулер де болды. Біраз уақыт бойы ешкім де Оранжизмді қолдайтынын көрсету үшін апельсин түсті кокадасыз ашық жерде пайда болуға батыл болмады. Көптеген Патриоттар, шамамен 40 000-ға жуық адам, Брабантқа, Францияға (әсіресе Дюнкерк пен Сент-Омерге) және басқа жерлерге қашып кетті. Көп ұзамай француздар голланд саясатына араласып, Патриоттарға көмектесе бастады. Француз төңкерісі танымал болды және 1795 жылдың қаңтарында француз әскері басып кірген кезде көптеген жасырын клубтар оны насихаттады. Жер асты көтерілісі муниципалды және провинциялық үкіметтерді құлатып, Амстердамда Батавия Республикасын жариялады. Штад-холдер Вильгельм V Англияға қашып кетті және Штаттар Генералы өзін таратып жіберді.
After the war with Great Britain ended disastrously in 1784, there was growing unrest and a rebellion by the anti Orangist Patriots. Influenced by the American Revolution, the Patriots sought a more democratic form of government. The opening shot of this revolution is often considered to be the 1781 publication of a manifesto called Aan het Volk van Nederland ("To the People of the Netherlands") by Joan van der Capellen tot den Pol, who would become an influential leader of the Patriot movement. Their aim was to reduce corruption and the power held by the stadtholder, William V, Prince of Orange. Support for the Patriots came mostly from the middle class. They formed militias called exercitiegenootschappen. In 1785, there was an open Patriot rebellion, which took the form of an armed insurrection by local militias in certain Dutch towns, Freedom being the rallying cry. Herman Willem Daendels attempted to organise an overthrow of various municipal governments (vroedschap). The goal was to oust government officials and force new elections. "Seen as a whole this revolution was a string of violent and confused events, accidents, speeches, rumours, bitter enmities and armed confrontations", wrote French historian Fernand Braudel, who saw it as a forerunner of the French Revolution. The Patriot movement focused more on local political power, where they had no say in their towns' governance. Although they were able to curtail the power of the stadholder, and hold democratic elections in select towns, they were divided in their political vision, which was more local than national. Supporters were drawn from religious dissenters and Catholics in particular places, while pro stadholder Orangists had more widespread geographical support of sections of the lower classes, the Dutch Reformed clergy, and the Jewish community. In 1785 the stadholder left The Hague and moved his court to Nijmegen in Guelders, a city remote from the heart of Dutch political life. In June 1787, his energetic wife Wilhelmina (the sister of Frederick William II of Prussia) tried to travel to The Hague. Outside Schoonhoven, she was stopped by Patriot militiamen and taken to a farm near Goejanverwellesluis. She was forced to return to Nijmegen. She appealed to her brother for help, and he sent some 26,000 troops to invade, led by Charles William Ferdinand, Duke of Brunswick and a small contingent of British troops to suppress the rebellion. The Patriot militias could not contend with these forces, melting away. Dutch banks at this time still held much of the world's capital. Government sponsored banks owned up to 40% of Great Britain's national debt and there were close connections to the House of Stuart. The stadholder had supported British policies after the American Revolution and in foreign policy, the stadholder was "little more than a pawn of the British and Prussians", so that Patriot pressure was ignored by William. This severe military response overwhelmed the Patriots and put the stadholder firmly back in control. A small unpaid Prussian army was billeted in the Netherlands and supported themselves by looting and extortion. The exercitiegenootschappen continued urging citizens to resist the government. They distributed pamphlets, formed "Patriot Clubs" and held public demonstrations. The government responded by pillaging those towns where opposition continued. Five leaders were sentenced to death, forcing them to flee. Lynchings also occurred. For a while, no one dared appear in public without an orange cockade to show their support for Orangism. Many Patriots, perhaps around 40,000 in all, fled to Brabant, France (especially Dunkirk and St. Omer) and elsewhere. Before long the French became involved in Dutch politics and the tide turned toward the Patriots. The French Revolution was popular, and numerous underground clubs were promoting it when in January 1795 the French army invaded. The underground rose up, overthrew the municipal and provincial governments, and proclaimed the Batavian Republic in Amsterdam. Stadtholder William V fled to England and the States General dissolved itself.
Экономика
16 және 17 ғасырлардың соңында Голландияның алтын ғасырында Голландия Республикасы әлемдік саудаға басымдық етіп, кең колониялық империяны жаулап алды және кез келген елдің ең ірі сауда кемелерінің флотын иеленді. Оңтүстік Еуропада нашар егін жиналымы болған кезде, голландиялықтар Польшадан артық астықты табысты экспорттады. Голландия графтығы әлемдегі ең бай және урбанизацияланған аймақ болды. 1650 жылы Голландия Республикасының халқының 31,7 пайызы қала тұрғындарынан құралды, ал Испан Нидерландында – 20,8 пайыз, Португалияда – 16,6 пайыз, Италияда – 14 пайыз. 1675 жылы Голландияның қалалық халқының тығыздығы 61 пайызды құрады, ал Голландия Республикасының қалған бөлігінде қалаларда тұратындардың үлесі 27 пайызды құрады. Сол кездегі еркін сауда рухы Төмен елдерде заманауи және тиімді қор нарығының дамуымен күшейді. Нидерландыда 1602 жылы Голландиялық Шығыс Индия компаниясы құрған әлемдегі ең көне қор биржасы бар, ал Роттердам Нидерландыдағы ең көне биржаға ие. Голландиялық Шығыс Индия компаниясының биржасы алты түрлі қалада ашылды. Кейін сот компанияның заңды мекенжайы бір қалада болуы керек деген шешім қабылдады, сондықтан Амстердам заманауи сауда принциптеріне негізделген ең көне мекеме ретінде танылды. Банктік жүйе Төмен елдерде дамыған кезде, оны жақсы байланысқа ие ағылшындар жылдам қабылдап алды, бұл ағылшын экономикалық өнімділігін ынталандырды. Голландия Республикасы банктік істе шебер болды және оны көбінесе 14 ғасырғы Флоренциямен салыстырды.
During the Dutch Golden Age in the late 16th and 17th centuries, the Dutch Republic dominated world trade, conquering a vast colonial empire and operating the largest fleet of merchantmen of any nation. When Southern Europe was experiencing poor harvests, the Dutch very profitably exported surplus grain from Poland. The County of Holland was the wealthiest and most urbanized region in the world. In 1650 the urban population of the Dutch Republic as a percentage of total population was 31.7 percent, while that of the Spanish Netherlands was 20.8 percent, of Portugal 16.6 percent, and of Italy 14 percent. In 1675 the urban population density of Holland alone was 61 percent, compared to the rest of the Dutch Republic, where 27 percent lived in urban areas. The free trade spirit of the time was augmented by the development of a modern, effective stock market in the Low Countries. The Netherlands has the oldest stock exchange in the world, founded in 1602 by the Dutch East India Company, while Rotterdam has the oldest bourse in the Netherlands. The Dutch East India Company exchange went public in six different cities. Later, a court ruled that the company had to reside legally in a single city, so Amsterdam is recognized as the oldest such institution based on modern trading principles. While the banking system evolved in the Low Countries, it was quickly incorporated by the well connected English, stimulating English economic output. The Dutch Republic was a master of banking, often compared to 14th century Florence.
Дін
1579 жылы 20 қаңтардағы Утрехт одағында Голландия мен Зеландияға бір ғана дінді қабылдау құқығы берілді (практикада кальвинизмді). Басқа әр провинция діни мәселені өз қалауынша реттеуге құқылы болды, бірақ Одақ әр адамның жеке дінін таңдауға ерікті болуы керек екенін және ешкім діни таңдауы үшін қудаланбауы керектігін жариялады. Оранье Вильгельмі діни және жеке діни еркіндіктің жақтаушысы болды және жаңа одақта протестанттар мен католиктерді біріктіруді үміттенеді, ал ол үшін Одақ жеңіліс болды. Іс жүзінде, барлық провинцияларда католиктердің құдайға сиынуына тыйым салынды, ал Голландия реформаторлық шіркеуі республикадағы «жария» немесе «ерекше құқық берілген» шіркеуге айналды. Республика кезінде мемлекеттік қызметке тағайындалғысы келген әрбір адам Реформаторлық шіркеуге қосылып, осыған байланысты ант беруі керек еді. Әртүрлі діндер мен конфессияларды қудалау деңгейі уақыт кезеңіне және аймақтық немесе қалалық басшыларға байланысты болды. Бастапқыда бұл, негізінен, жаудың діні болған рим-католиктеріне бағытталды. Мысалы, 17 ғасырдағы Лейденде үйлерін құдайға сиыну үшін ашқан адамдар 200 гульдер (білікті жұмысшының бір жылдық жалақысы) айыппұл төлеп, қаладан қуылды. Алайда, осы кезеңде жеке діни еркіндік болды және ол экономикалық себептермен қатар Еуропаның басқа бөліктерінен діни босқындардың көптеп келуіне себеп болды. Республиканың алғашқы жылдарында Реформаторлық шіркеуде, негізінен, алдын ала белгілеу туралы мәселеде даулар туды. Бұл арминиандық пен гомаризм, немесе ремонстранттар мен контрремонстранттар арасындағы күрес ретінде белгілі болды. 1618 жылы Дорт синоды осы мәселені қарады, нәтижесінде ремонстранттардың сеніміне тыйым салынды. 18 ғасырдан бастап жағдай өзгерді, діни қызметтерді белсенді қудалаудан басқа діндерге шектеулі төзімділікке ауысты, егер олардың қызметтері жеке шіркеулерде жасырын түрде өткізілсе.
In the Union of Utrecht of 20 January 1579, Holland and Zeeland were granted the right to accept only one religion (in practice, Calvinism). Every other province had the freedom to regulate the religious question as it wished, although the Union stated every person should be free in the choice of personal religion and that no person should be prosecuted based on religious choice. William of Orange had been a strong supporter of public and personal freedom of religion and hoped to unite Protestants and Catholics in the new union, and, for him, the Union was a defeat. In practice, Catholic services in all provinces were quickly forbidden, and the Dutch Reformed Church became the "public" or "privileged" church in the republic. During the republic, any person who wished to hold public office had to conform to the Reformed Church and take an oath to this effect. The extent to which different religions or denominations were persecuted depended much on the time period and regional or city leaders. In the beginning, this was especially focused on Roman Catholics, being the religion of the enemy. In 17th century Leiden, for instance, people opening their homes to services could be fined 200 guilders (a year's wage for a skilled tradesman) and banned from the city. Throughout this, however, personal freedom of religion existed and was one factor—along with economic reasons—in causing large immigration of religious refugees from other parts of Europe. In the first years of the republic, controversy arose within the Reformed Church, mainly around the subject of predestination. This has become known as the struggle between Arminianism and Gomarism, or between Remonstrants and Contra Remonstrants. In 1618, the Synod of Dort tackled this issue, which led to the banning of the Remonstrant faith. Beginning in the 18th century, the situation changed from more or less active persecution of religious services to a state of restricted toleration of other religions, as long as their services took place secretly in private churches.
Құлдырау
Голландия қоғамының екі негізгі фракциясы, Staatsgezinden (республикалықтар, Голландия мемлекеттері партиясы) және Prinsgezinden (роялистер немесе оранжистер) арасындағы ұзақ мерзімді бәсекелестік елдің күш-қуаты мен бірлігін әлсіретті. Жохан де Витт пен республикашылар 17 ғасырдың ортасында (бірінші штадтгольдерсіз кезең) 1672 жылы оның құлатылуына және өлтірілуіне дейін билік жүргізді. Кейіннен Орандық Вильгельм III штадтгольдер болды. 22 жылдық штадтгольдерсіз кезеңнен кейін оранжистер билікті қайта алды, ал оның алғашқы мәселесі Франко-голланд соғысынан (соның салдары ретінде болған үшінші англо-голланд соғысы) аман қалу болды, онда Франция, Англия, Мюнстер және Кельн осы елге қарсы бірікті. Ұлы революциядан кейін Францияның экспансиялық саясатын тежеу мақсатындағы түрлі коалициялардағы соғыстар, көбінесе 1707 жылдан кейін Англия мен Шотландияны (кейіннен Ұлыбританияны) қамтыды, республиканы үлкен қарыздармен ауыртпалады, бірақ 1673 жылдан кейін соғыстардың көп бөлігі оның өзінің аумағында болған жоқ. Францияға қарсы үлкен армияны ұстау қажеттілігі теңіз флотына жұмсалатын қаражатты азайтты, республиканың экономикасын әлсіретті. 1702 жылы Вильгельм III қайтыс болғаннан кейін екінші штадтгольдерсіз кезең басталды. Испания мұрагерлік соғысына үлкен үлес қосып, Нидерланд Республикасы Утрехттегі (1713) бейбіт келіссөздерден көп пайда көре алмады. Дегенмен, голландтар қырық жыл бойы Оңтүстік Нидерландтағы өз позицияларын сәтті қорғады және олардың әскерлері 1792 жылға дейін Еуропадағы француз аумақтық кеңеюін тоқтатқан одақтардың маңызды бөлігі болды. 1748 жылы Австрия мұрагерлік соғысының аяқталуы және Австрияның Пруссияға қарсы Франциямен одақтас болуы республиканың маңызды әскери держава ретіндегі өмірін аяқтады. Сауда және колониялар үшін, әсіресе Франция мен Англиядан болған қатал бәсекелестік елдің экономикалық құлдырауына ықпал етті. Үш англо-голланд соғысы және меркантилизмнің өркендеуі Голландияның кеме қатынасы мен саудасына теріс әсер етті.
Long term rivalry between the two main factions in Dutch society, the Staatsgezinden (Republicans, Dutch States Party) and the Prinsgezinden (Royalists or Orangists), sapped the strength and unity of the country. Johan de Witt and the Republicans did reign supreme for a time at the middle of the 17th century (the First Stadtholderless Period) until his overthrow and murder in 1672. Subsequently, William III of Orange became stadtholder. After a 22 year stadtholderless era, the Orangists regained power, and his first problem was to survive the Franco Dutch War (with the derivative Third Anglo Dutch war), when France, England, Münster, and Cologne united against this country. Wars to contain the expansionist policies of France in various coalitions after the Glorious Revolution, mostly including England and Scotland—after 1707, Great Britain—burdened the republic with huge debts, although little of the fighting after 1673 took place on its own territory. The necessity to maintain a vast army against France meant that less money could be spent on the navy, weakening the republic's economy. After William III's death in 1702 the Second Stadtholderless Period was inaugurated. Despite having contributed much in the War of the Spanish Succession, the Dutch Republic gained little from the peace talks in Utrecht (1713). However, the Dutch had over a period of forty years successfully defended their positions in the Southern Netherlands and their troops were central in the alliances which had halted French territorial expansion in Europe until 1792. The end of the War of the Austrian Succession in 1748, and Austria becoming allies with France against Prussia, marked the end of the republic as a major military power. Fierce competition for trade and colonies, especially from France and England, furthered the economic downturn of the country. The three Anglo Dutch Wars and the rise of mercantilism had a negative effect on Dutch shipping and commerce.