Көне рим архитектурасы: грек стилінен өркендеп, бетон, арка, күмбездерді пайдаланып, мықты ғимараттар салынды. Империя құрылыстары бүгінгі күнге жетті.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Көне сәулет стилі
Ancient architectural style
Көне римдік сәулет өнері классикалық көне грек сәулет өнерінің сыртқы тілін римдіктердің қажеттіліктері үшін қабылдады, бірақ грек ғимараттарынан өзгешеліктерімен жаңа сәулет стиліне айналды. Екі стиль де классикалық сәулеттің біртұтас бөлігі деп есептеледі. Римдік сәулет Рим Республикасы кезінде және одан да көп, Империя тұсында гүлденді, осы кезде қазірге дейін сақталған ғимараттардың көп бөлігі салынды. Ол жаңа материалдарды, әсіресе римдік бетонды, және арка мен күмбез сияқты жаңа технологияларды пайдаланып, әдетте берік және жақсы жобаланған ғимараттар құрды. Бұрынғы империя аумағында олардың көптеген нысандары әлі де сақталған, кейде толықтай және бүгінге дейін қолданылып келеді. Римдік сәулет б.з.д. 509 жылы Рим Республикасының құрылуынан бастап, шамамен 4-ші ғасырға дейінгі кезеңді қамтиды, одан кейін ол Көпкеш антикалық немесе Византиялық сәулет деп жіктеледі. Б.з.д. 100 жылға дейінгі кезеңнен сақталған мысалдар аз, ал негізгі қалдықтардың көп бөлігі б.з.д. 100 жылдан кейінгі кезеңнен қалған. Римдік сәулет стилі бұрынғы империядағы құрылысқа көп ғасырлар бойы әсер етіп келді, ал 1000 жылдан бастап Батыс Еуропада қолданылған стиль негізгі римдік формаларға тәуелділігін көрсететін романдық сәулет деп аталды. Римдіктер Империя кезеңінің басында ғана сәулет өнерінде айқын өзгешелікке қол жеткізе бастады, олар өздерінің бастапқы этрус сәулетінің Грекиядан алынған элементтермен үйлестіргеннен кейін, қазір классикалық сәулет деп аталатын стильдің көптеген элементтерін қосты. Олар бағаналар мен қаптамаларға негізделген трабеатты құрылыстан қабырғалары аркалармен және кейін күмбездермен бөлінген, массивті қабырғаларға негізделген құрылысқа көшті, олардың екеуі де римдіктер кезінде дамыды. Классикалық ордерлер енді колоннадалардан басқа, құрылымдық емес, көбінесе декоративтік рөл атқарды. Стилистикалық дамуға тосқан және композиттік ордерлер кірді; біріншісі – дор ордерінің қысқартылған, қарапайым нұсқасы, ал композиттік – коринфтік гүлдік өрнектерімен және иондық иілген сызықтарымен биік ордер. Шамамен б.з.д. 40 жылдан 230 жылға дейінгі кезеңде Үшінші ғасырдың дағдарысынан және одан кейінгі қиындықтардан бұрын орталық үкіметтердің байлығы мен ұйымдастыру қабілеті төмендеді. Римдіктер үлкен қоғамдық ғимараттар мен азаматтық инженерлік құрылыстарды салды және тұрғын үйлер мен қоғамдық гигиенаның маңызды дамуына жауапты болды, мысалы, олардың қоғамдық және жеке моншалары мен дәретханалары, гипокауст түріндегі еден астындағы жылу жүйесі, микадан жасалған шынылар (Остия Антикадағы мысалдар) және құбырлы ыстық және суық су (Помпея мен Остиядағы мысалдар).
Ancient Roman architecture adopted the external language of classical ancient Greek architecture for the purposes of the ancient Romans, but was different from Greek buildings, becoming a new architectural style. The two styles are often considered one body of classical architecture. Roman architecture flourished in the Roman Republic and to an even greater extent under the Empire, when the great majority of surviving buildings were constructed. It used new materials, particularly Roman concrete, and newer technologies such as the arch and the dome to make buildings that were typically strong and well engineered. Large numbers remain in some form across the former empire, sometimes complete and still in use today. Roman architecture covers the period from the establishment of the Roman Republic in 509 BC to about the 4th century AD, after which it becomes reclassified as Late Antique or Byzantine architecture. Few substantial examples survive from before about 100 BC, and most of the major survivals are from the later empire, after about 100 AD. Roman architectural style continued to influence building in the former empire for many centuries, and the style used in Western Europe beginning about 1000 is called Romanesque architecture to reflect this dependence on basic Roman forms. The Romans only began to achieve significant originality in architecture around the beginning of the Imperial period, after they had combined aspects of their originally Etruscan architecture with others taken from Greece, including most elements of the style we now call classical architecture. They moved from trabeated construction mostly based on columns and lintels to one based on massive walls, punctuated by arches, and later domes, both of which greatly developed under the Romans. The classical orders now became largely decorative rather than structural, except in colonnades. Stylistic developments included the Tuscan and Composite orders; the first being a shortened, simplified variant on the Doric order and the Composite being a tall order with the floral decoration of the Corinthian and the scrolls of the Ionic. The period from roughly 40 BC to about 230 AD saw most of the greatest achievements, before the Crisis of the Third Century and later troubles reduced the wealth and organizing power of the central governments. The Romans produced massive public buildings and works of civil engineering, and were responsible for significant developments in housing and public hygiene, for example their public and private baths and latrines, under floor heating in the form of the hypocaust, mica glazing (examples in Ostia Antica), and piped hot and cold water (examples in Pompeii and Ostia).
Шолу
Римдіктердің техникалық жетістіктеріне қарамастан, олардың құрылыстары гректердің негізгі ұғымынан алшақтады, онда ауыр қабырғалар мен шатырларды тіреу үшін бағаналар қажет болды. Дегенмен, олар ресми қоғамдық ғимараттарда классикалық тәртіптерді толығымен тастауға құлшынбады, тіпті олар көбінесе тек сәндік элементтерге айналған болса да. Алайда, гректердің эстетикалық талаптарымен толығымен шектелмей, олар тәртіптерді еркін пайдаланды. Жаңашылдық б.з.д. 3-немесе 2-ғасырда Рим бетонының тас пен кірпішке қосымша немесе оларды алмастыру мүмкіндігі тууымен басталды. Одан кейін, кең аркалар мен күмбездерді тіреген алып бағаналары бар, қауретті құрылыстар бой көтерді. Бетонның мүмкіндіктері жүк көтергіш қабырғаның алдында орналасқан, тек сәндік бағаналар қатарынан тұратын колоннадалы экранды жасауға да ықпал етті. Кішкентай масштабтағы сәулетте бетонның беріктігі, еден жоспарын тікбұрышты бөлмелерден еркін ағып жатқан кеңістікке өзгертуге мүмкіндік берді. Қалалардағы байлық пен жоғары халық тығыздығы сияқты факторлар, ежелгі римдіктерді өздеріне тән жаңа сәулеттік шешімдерді табуға мәжбүр етті. Ваульттар мен аркалардың қолданылуы, сондай-ақ құрылыс материалдары туралы терең білім, оларға қоғамдық пайдалануға арналған әсерлі инфрақұрылымды салуда беспрецеденттік жетістіктерге жете алуға мүмкіндік берді. Мысалдарға Римнің су құбырлары, Диоклетиан мен Каракалланың моншалары, базиликалар және Колизей жатады. Бұл құрылыстар империяның ең маңызды қалаларында кішірек көлемде қайталанды. Кейбір сақталған нысандар толықтай сақталған, мысалы, Испанияның солтүстігіндегі Луго қаласының қабырғалары (бұрынғы Hispania Tarraconensis). Империяның әкімшілік құрылымы мен байлығы, тіпті негізгі орталықтардан алыс орналасқан жерлерде де ірі жобаларды жүзеге асыруға мүмкіндік берді, сонымен қатар шебер және қара жұмысшылардың еңбегі қолданылды. Әсіресе империя кезінде сәулет өнері саяси мақсаттарға қызмет етті, ол Рим мемлекетінің және құрылысқа жауапты жеке тұлғалардың күшін көрсетті. Рим сәулетінің гүлденуі, шамасы, император Адрианның тұсында болды. Оның ең маңызды жетістіктерінің бірі – Пантеонды қазіргі түрінде қайта жаңарту және Адриан қабырғасымен Солтүстік Британияның ландшафтына өз із қалдыруы.
Despite the technical developments of the Romans, which took their buildings far away from the basic Greek conception where columns were needed to support heavy beams and roofs, they were reluctant to abandon the classical orders in formal public buildings, even though these had become essentially decorative. However, they did not feel entirely restricted by Greek aesthetic concerns and treated the orders with considerable freedom. Innovation started in the 3rd or 2nd century BC with the development of Roman concrete as a readily available adjunct to, or substitute for, stone and brick. More daring buildings soon followed, with great pillars supporting broad arches and domes. The freedom of concrete also inspired the colonnade screen, a row of purely decorative columns in front of a load bearing wall. In smaller scale architecture, concrete's strength freed the floor plan from rectangular cells to a more free flowing environment. Factors such as wealth and high population densities in cities forced the ancient Romans to discover new architectural solutions of their own. The use of vaults and arches, together with a sound knowledge of building materials, enabled them to achieve unprecedented successes in the construction of imposing infrastructure for public use. Examples include the aqueducts of Rome, the Baths of Diocletian and the Baths of Caracalla, the basilicas and Colosseum. These were reproduced at a smaller scale in the most important towns and cities in the Empire. Some surviving structures are almost complete, such as the town walls of Lugo in Hispania Tarraconensis, now northern Spain. The administrative structure and wealth of the Empire made possible very large projects even in locations remote from the main centers, as did the use of slave labor, both skilled and unskilled. Especially under the empire, architecture often served a political function, demonstrating the power of the Roman state in general, and of specific individuals responsible for building. Roman architecture perhaps reached its peak in the reign of Hadrian, whose many achievements include rebuilding the Pantheon in its current form and leaving his mark on the landscape of northern Britain with Hadrian's Wall.
Шығу тегі
Этруск архитектурасынан, гидравликаны қолдану және аркалар салу сияқты көптеген нәрселерді қабылдағанмен, римдік беделді архитектура ежелгі грек архитектурасы мен классикалық тәртіптердің күшті ықпалында қалды. Бұл ықпал бастапқыда Оңтүстік Италиядағы грек колониялары – Магна Грециядан, сондай-ақ этрусктарға гректердің жанама әсерінен келді. Бірақ Грецияны Рим басып алғаннан кейін, грек әлемінің ең үздік классикалық және эллинистік үлгілерінен тікелей әсер етті. Бұл әсердің көптеген көріністері бар; мысалы, римдік виллаларда триклиниумды тамақтану орны және әдісі ретінде енгізуі. Римдік құрылысшылар гректерді көптеген салаларда жұмысқа тартты, әсіресе империяның алғашқы жылдарындағы құрылыс шарының өркендеу кезеңінде.
While borrowing much from the preceding Etruscan architecture, such as the use of hydraulics and the construction of arches, Roman prestige architecture remained firmly under the spell of ancient Greek architecture and the classical orders. This came initially from Magna Graecia, the Greek colonies in southern Italy, and indirectly from Greek influence on the Etruscans, but after the Roman conquest of Greece directly from the best classical and Hellenistic examples in the Greek world. The influence is evident in many ways; for example, in the introduction and use of the triclinium in Roman villas as a place and manner of dining. Roman builders employed Greeks in many capacities, especially in the great boom in construction in the early Empire.
Римдік сәулет революциясы
Римдік сәулет революциясы, сондай-ақ "бетон революциясы" деп те аталады, римдік сәулетте бұрын аз қолданылған арка, күмбез және қабақша тәрізді сәулеттік формалардың кеңінен пайдаланылуы болды. Тарихта алғаш рет олардың мүмкіндіктері азаматтық инженериялық құрылыстар, қоғамдық ғимараттар және әскери нысандардың кең ауқымында толыққанды пайдаланылды. Олардың ішінде амфитеатрлар, су құбырлары, моншалар, көпірлер, цирктер, бөгеттер, күмбездер, портер, храмдар және театрлар бар. Готфрид Семпердің айтуынша, римдік сәулет – "тас арқылы білдірілген дүниежүзілік үстемдік идеясы". Монументалды сәулетке қарай үрдіс байқалған осы дамудың маңызды факторы – римдік бетонның (opus caementicium) табылуы болды, ол формаларды дәстүрлі тас және кірпіш материалдарының шектеулерінен босатты. Осының арқасында Рим империясының өңірлерінде Сеговия су құбыры, Пон-дю-Гар және Римдегі он бір су құбыры сияқты көптеген су құбырлары салынды. Осы принциптердің нәтижесінде көптеген көпірлер салынды, олардың кейбіреулері бүгінгі күнге дейін қолданылуда, мысалы, Испаниядағы Меридадағы Пуэнте Романо, сондай-ақ Франциядағы Прованс аймағындағы Пон-Жюльен және Вейсон-ла-Ромендегі көпір. Күмбез арқалықсыз қабаттар салуға мүмкіндік берді және Адриан Пантеоны, Диоклетианның моншалары және Каракалланың моншалары сияқты үлкен жабық қоғамдық кеңістіктерді жасауға жағдай жасады, бәрі де Римде орналасқан. Римдіктер алдымен этрусктіктерден арканы қабылдап, оны өз құрылыстарында пайдаланды. Бағаналардың жоғарғы бөлігінен тікелей өрбитін аркаларды қолдану – римдіктердің 1-ші ғасырдан бастап дамытқан және орта ғасырлық Батыс, Византия және Ислам сәулетінде кеңінен қолданылған жаңалық болды.
The Roman architectural revolution, also known as the "concrete revolution", was the widespread use in Roman architecture of the previously little used architectural forms of the arch, vault, and dome. For the first time in history, their potential was fully exploited in the construction of a wide range of civil engineering structures, public buildings, and military facilities. These included amphitheatres, aqueducts, baths, bridges, circuses, dams, domes, harbours, temples, and theatres. According to Gottfried Semper, Roman architecture was "the idea of world domination expressed in stone". A crucial factor in this development, which saw a trend toward monumental architecture, was the invention of Roman concrete (opus caementicium), which led to the liberation of shapes from the dictates of the traditional materials of stone and brick. These enabled the building of the many aqueducts throughout the Roman Empire, such as the Aqueduct of Segovia, the Pont du Gard, and the eleven aqueducts of Rome. The same concepts produced numerous bridges, some of which are still in daily use, for example, the Puente Romano at Mérida in Spain, and the Pont Julien and the bridge at Vaison la Romaine, both in Provence, France. The dome permitted the construction of vaulted ceilings without crossbeams and made possible large covered public spaces such as public baths and basilicas, such as Hadrian's Pantheon, the Baths of Diocletian and the Baths of Caracalla, all in Rome. The Romans first adopted the arch from the Etruscans and implemented it in their own building. The use of arches that spring directly from the tops of columns was a Roman development, seen from the 1st century AD, that was very widely adopted in medieval Western, Byzantine and Islamic architecture.
Күмбездер
Римдіктер сәулет тарихында ірі және анық ішкі кеңістіктер жасау үшін күмбездердің мүмкіндіктерін бірінші болып түсінген құрылысшылар болды. Күмбездер ғибадатханалар, термалар, сарайлар, мавзолейлер және кейін шіркеулер сияқты түрлі римдік құрылыстарда қолданылды. Жарты күмбездер де танымал сәулеттік элементтерге айналып, христиан қасиетті сәулетінде апсида ретінде пайдаланылды. Монументалды күмбездер б.з.б. 1 ғасырда Римде және Жерорта теңізі маңындағы провинцияларда пайда бола бастады. Күмбездер, қақпақтармен бірге, бағаналар мен архитравтарды қолданатын дәстүрлі тіреу-қабырға конструкциясын бірте-бірте ығыстырды. Бетонның ойлап табылуы күмбездерді салуды жеңілдетті, бұл процеске "Рим сәулет революциясы" деген ат берілді. Олардың үлкен мөлшері 19 ғасырдың соңында конструкциялық болаттан жасалған қаңқалар пайда болғанға дейін теңдесіз болды (әлемдегі ең ірі күмбездер тізіміне қараңыз).
The Romans were the first builders in the history of architecture to realize the potential of domes for the creation of large and well defined interior spaces. Domes were introduced in a number of Roman building types such as temples, thermae, palaces, mausolea and later also churches. Half domes also became a favored architectural element and were adopted as apses in Christian sacred architecture. Monumental domes began to appear in the 1st century BC in Rome and the provinces around the Mediterranean Sea. Along with vaults, they gradually replaced the traditional post and lintel construction which makes use of the column and architrave. The construction of domes was greatly facilitated by the invention of concrete, a process which has been termed the Roman architectural revolution. Their enormous dimensions remained unsurpassed until the introduction of structural steel frames in the late 19th century (see List of the world's largest domes).
Кейінгі сәулетке әсері
Римдік сәулетке қатысты терминологияны қамтамасыз етіп, Романға дейінгі және Роман сәулетінің негізгі элементтерін ұсынды және христиан Еуропасына, империяның бұрынғы шекараларынан тыс, мысалы, Ирландия мен Скандинавияға дейін тарады. Шығыста Византия сәулеті шіркеулердің жаңа стильдерін дамытты, бірақ көптеген басқа ғимараттар соңғы Рим кезеңінің үлгілеріне жақын болды. Ислам сәулетінің өзінде де осыны айтуға болады, онда римдік формалар ұзақ уақыт бойы сақталды, әсіресе үйлер мен түрік моншалары сияқты жеке ғимараттарда, сондай-ақ қамалдар мен көпірлер сияқты инженерлік құрылыстарда. Еуропада Итальяндық Ренессанс кезеңінде классикалық стильдердің саналы түрде қайта жаңғыруы болды, бастапқыда римдік үлгілерге толыққанды негізделген. Витрувий бірқатар сәулетшілер тарапынан құрметпен қайта қарастырылды, ал Тоскана және Композиттік ордерлер алғаш рет бес ордерді құру үшін ресмилендірілді (бұрын үш ғана болған). Барокко сәулетінің әсемдігінен кейін, 18 ғасырдың неоклассицизм сәулеті классикалық стильдің таза формаларын қайта жаңғыртты және грек әлемінің тікелей әсерін алғаш рет қосты. Ағылшын тілді елдерде палладиандық, грузин және регенттік сәулеттер, АҚШ-та Федералды сәулет, содан кейін Жартылай классицизм және PWA Модернізм сияқты көптеген жергілікті классикалық стильдер пайда болды. Римдік әсерлерді бүгін біздің айналамызда кездестіруге болады: банктерде, мемлекеттік ғимараттарда, сарайларда және тіпті шағын үйлерде, мысалы, дорикалық бағаналары және фронтоны бар верандада, немесе римдік түпнұсқадан (әсіресе Помпей мен Геркуланумнан) алынған отшахта немесе мозаикалық душ еденінде. Римнің алып бағаналары, күмбездері мен аркалары Жаңа әлемде де көрінеді, Вашингтон қаласында АҚШ Капитолийі, Ақ үй, Линкольн ескерткіші және басқа да мемлекеттік ғимараттар тұр. АҚШ-тың барлық аймақтарында аймақтық үкімет орындары әдетте Римнің ұлы дәстүрлерінде салынды, үлкен тас баспалдақтарымен, Римде танымал болған бірдей немесе ұқсас тақырыптармен алтынмен жалатылған немесе әшекейленген алып күмбездермен. Ұлыбританияда соңғы бес ғасыр ішінде мыңдаған неоклассикалық ғимараттар салынды, олар азаматтық және тұрмыстық мақсатта қолданылды, ал ең әсем ауылдық үйлер мен сарайлар классикалық стильде салынған, оның айқын мысалы – Б Buckingham сарайы.
Roman architecture supplied the basic vocabulary of Pre Romanesque and Romanesque architecture, and spread across Christian Europe well beyond the old frontiers of the empire, to Ireland and Scandinavia for example. In the East, Byzantine architecture developed new styles of churches, but most other buildings remained very close to Late Roman forms. The same can be said in turn of Islamic architecture, where Roman forms long continued, especially in private buildings such as houses and the Turkish bath, and civil engineering such as fortifications and bridges. In Europe the Italian Renaissance saw a conscious revival of correct classical styles, initially purely based on Roman examples. Vitruvius was respectfully reinterpreted by a series of architectural writers, and the Tuscan and Composite orders formalized for the first time, to give five rather than three orders. After the flamboyance of Baroque architecture, the Neoclassical architecture of the 18th century revived purer versions of classical style, and for the first time added direct influence from the Greek world. Numerous local classical styles developed, such as Palladian architecture, Georgian architecture and Regency architecture in the English speaking world, Federal architecture in the United States, and later Stripped Classicism and PWA Moderne. Roman influences may be found around us today, in banks, government buildings, great houses, and even small houses, perhaps in the form of a porch with Doric columns and a pediment or in a fireplace or a mosaic shower floor derived from a Roman original, often from Pompeii or Herculaneum. The mighty pillars, domes and arches of Rome echo in the New World too, where in Washington, D. C. stand the Capitol building, the White House, the Lincoln Memorial, and other government buildings. All across the US the seats of regional government were normally built in the grand traditions of Rome, with vast flights of stone steps sweeping up to towering pillared porticoes, with huge domes gilded or decorated inside with the same or similar themes that were popular in Rome. In Britain, a similar enthusiasm has seen the construction of thousands of neoclassical buildings over the last five centuries, both civic and domestic, and many of the grandest country houses and mansions are purely Classical in style, an obvious example being Buckingham Palace.
Тас
Мрамор Римге аса жақын жерде кездеспейді және Августтан бұрын онда сирек қолданылды. Август Римді кірпіштен жасалған деп мақтан тұтқан және оны мәрмәрмен қалдырғанын айтқан, бірақ бұл көбінесе кірпіш немесе бетон қабырғаларына жабылатын әрлеу үшін болды. Римдегі ең ерте сақталған мысалы – б.з.б. 2 ғасырдың соңындағы Геркулес Виктор храмы. Август тұсында Каррара карьерлері елорда үшін кеңінен дамытылды, сонымен қатар империяның басқа да кен орындары пайдаланылды, әсіресе Париан сияқты құрметті грек мәрмәрлері. Травертин әктасы Тиволи маңында, одан да жақын жерде табылды және Республиканың соңынан бері қолданылып келеді; Колизей негізінен осы тастан салынған, ол жақсы жүк көтергіш қабілетіне ие және кірпіштен жасалған негізгі бөлігі бар. Империя аумағында басқа да түрлі жергілікті тастар қолданылды. Римдіктер әртүрлі өрнектермен әсемделген, сәнді импортталған түрлі-түсті мәрмәрлерді ұнатты, ал ең маңызды ғимараттардың ішкі жағы көбінесе осы мәрмәрлердің плиталарымен әрленді, бірақ қазір бұл плиталар көбінесе алынып тасталған, тіпті ғимарат сақталған жағдайда да. Осы мақсатта Грециядан импорт б.з.б. 2 ғасырдан басталды.
Marble is not found especially close to Rome, and was only rarely used there before Augustus, who famously boasted that he had found Rome made of brick and left it made of marble, though this was mainly as a facing for brick or concrete. The Temple of Hercules Victor of the late 2nd century BC is the earliest surviving exception in Rome. From Augustus' reign the quarries at Carrara were extensively developed for the capital, and other sources around the empire exploited, especially the prestigious Greek marbles like Parian. Travertine limestone was found much closer, around Tivoli, and was used from the end of the Republic; the Colosseum is mainly built of this stone, which has good load bearing capacity, with a brick core. Other more or less local stones were used around the Empire. The Romans were fond of luxury imported coloured marbles with fancy veining, and the interiors of the most important buildings were often faced with slabs of these, which have usually now been removed even where the building survives. Imports from Greece for this purpose began in the 2nd century BC.
Римдік кірпіш
Римдіктер империяның басында күн кептірген саз кірпіштерді алмастырып, отқа күйдірілген қыш кірпіштерді жасады. Римдік кірпіштер қазіргі кірпіштерден әдетте төмен болған, бірақ түрлі пішіндер мен өлшемдерде жасалған. Пішіндері тік төртбұрышты, шаршы, үшбұрышты және дөңгелек болды, ал табылған ең үлкен кірпіштердің ұзындығы үш футтан асып кеткен. Ежелгі Рим кірпіштерінің жалпы мөлшері 1½ римдік футқа 1 римдік фут болатын, бірақ 15 дюймға дейінгі әртүрлі вариациялар да кездесетін. Ежелгі Римде кірпіштердің басқа өлшемдері 24" x 12" x 4" және 15" x 8" x 10" болды. Францияда табылған ежелгі римдік кірпіштердің өлшемдері 8" x 8" x 3" құрады. Трирдегі Константин базиликасы 15 дюймдық шаршы және 1½ дюйм қалыңдықтағы римдік кірпіштерден салынған. Қабырғаларға қолданылған римдік кірпіштер мен төбе немесе еденге қолданылған плиткалар арасында көбінесе айқын айырмашылық болмайды (әсіресе, тек сынықтар сақталған жағдайда), сондықтан археологтар кейде «керамикалық құрылыс материалы» (немесе CBM) деген жалпы термин қолдануды ұсынады. Римдіктер империяның бірінші ғасырында кірпіш жасауды жетілдіріп, оны мемлекеттік және жеке құрылыстарда кеңінен пайдаланды. Олар кірпіш жасау өнерін барлық бағыттарына алып жүріп, жергілікті халыққа үйретті. Өз пештерін пайдаланған рим легиондары кірпіштерді империяның көптеген аймақтарына әкелді, кірпіштердің өндірісін бақылаған легионның белгісімен мөрленгендері де кездеседі. Мысалы, Оңтүстік және Батыс Германияда кірпіштерді қолдану, рим сәулетшісі Витрувий сипаттаған дәстүрлерге байланысты болуы мүмкін. Британ аралдарында ежелгі римдіктердің римдік кірпішті енгізуінен кейін кірпіш өндірісінде 600–700 жылдық үзіліс болды.
The Romans made fired clay bricks from about the beginning of the Empire, replacing earlier sun dried mudbrick. Roman brick was almost invariably of a lesser height than modern brick, but was made in a variety of different shapes and sizes. Shapes included square, rectangular, triangular and round, and the largest bricks found have measured over three feet in length. Ancient Roman bricks had a general size of 1½ Roman feet by 1 Roman foot, but common variations up to 15 inches existed. Other brick sizes in ancient Rome included 24" x 12" x 4", and 15" x 8" x 10". Ancient Roman bricks found in France measured 8" x 8" x 3". The Constantine Basilica in Trier is constructed from Roman bricks 15" square by 1½" thick. There is often little obvious difference (particularly when only fragments survive) between Roman bricks used for walls on the one hand, and tiles used for roofing or flooring on the other, so archaeologists sometimes prefer to employ the generic term ceramic building material (or CBM). The Romans perfected brick making during the first century of their empire and used it ubiquitously, in public and private construction alike. They took their brickmaking skills everywhere they went, introducing the craft to the local populations. The Roman legions, which operated their own kilns, introduced bricks to many parts of the Empire; bricks are often stamped with the mark of the legion that supervised their production. The use of bricks in southern and western Germany, for example, can be traced to traditions already described by the Roman architect Vitruvius. In the British Isles, the introduction of Roman brick by the ancient Romans was followed by a 600–700 year gap in major brick production.
Римдік бетон
Бетон кірпішті негізгі құрылыс материалы ретінде тез ығыстырды, содан кейін одан да батыл ғимараттар бой көтерді, олар кең аркалар мен күмбездерді тіреп тұрған алып бағаналармен, ал емес тығыз бағаналардың жалпақ астыңғы бөліктерін ұстап тұрған. Бетонның мүмкіндіктері колоннадалы экранға да ықпал етті – жүк көтергіш қабырғаның алдында орналасқан, әсемдік үшін ғана арналған бағаналар қатары. Кішкентай масштабтағы архитектурада бетонның мықтылығы еден жоспарын тікбұрышты бөлмелерден еркін ағып жатқан кеңістікке өзгертті. Бұл жаңалықтардың көпшілігін біздің заманымыздан бұрынғы бірінші ғасырда Витрувий өзінің «Де архитектура» атты еңбегінде сипаттаған. Бетон Месопотамияда шамалы қолданылғанмен, римдік сәулетшілер оны жетілдіріп, өздігінен тұра алатын және үлкен салмақты көтеретін ғимараттарда пайдаланды. Римдіктер бетонды алғаш рет біздің заманымызға дейінгі 273 жылдан кейін Коза қаласында қолданды. Ежелгі римдік бетон – әк, құм-қиыршық тас, позолана, су және тастардың қоспасы, ол бұрынғы бетон түрлерінен мықтырақ болды. Ежелгі құрылысшылар осы ингредиенттерді ағаштан жасалған қалыптарға құйып, қатайтып, содан кейін тас немесе (көбінесе) кірпішпен қаптады. Қолданылған құм-қиыршық тастардың мөлшері қазіргі бетонға қарағанда әлдеқайда ірі болды, тіпті қиыршықтарға дейін жететін. Қалып алынып тасталғаннан кейін, қабырға кірпіш немесе тас бетімен өте берік болды. Бұл бетті тегістеп, әдемі штукатурлауға немесе мәрмәр немесе басқа да түрлі-түсті тастардан жасалған жұқа панельдермен – «ревемент» деп аталатын әшекейлеуге болатын. Бетоннан салынған ғимараттар қатты тастан салынған ғимараттарға қарағанда икемдірек және арзанға түсті. Материалдар қолжетімді болды және тасымалдау қиындық тудырмады. Ағаш қалыптарды бірнеше рет пайдалануға болады, бұл құрылысшыларға жылдам және тиімді жұмыс істеуге мүмкіндік берді. Бетон – қазіргі заманғы архитектураға римдіктердің ең маңызды үлесі деп айтуға болады.
Concrete quickly supplanted brick as the primary building material, and more daring buildings soon followed, with great pillars supporting broad arches and domes rather than dense lines of columns suspending flat architraves. The freedom of concrete also inspired the colonnade screen, a row of purely decorative columns in front of a load bearing wall. In smaller scale architecture, concrete's strength freed the floor plan from rectangular cells to a more free flowing environment. Most of these developments are described by Vitruvius, writing in the first century BC in his work De architectura. Although concrete had been used on a minor scale in Mesopotamia, Roman architects perfected Roman concrete and used it in buildings where it could stand on its own and support a great deal of weight. The first use of concrete by the Romans was in the town of Cosa sometime after 273 BC. Ancient Roman concrete was a mixture of lime mortar, aggregate, pozzolana, water, and stones, and was stronger than previously used concretes. The ancient builders placed these ingredients in wooden frames where they hardened and bonded to a facing of stones or (more frequently) bricks. The aggregates used were often much larger than in modern concrete, amounting to rubble. When the framework was removed, the new wall was very strong, with a rough surface of bricks or stones. This surface could be smoothed and faced with an attractive stucco or thin panels of marble or other coloured stones called a "revetment". Concrete construction proved to be more flexible and less costly than building solid stone buildings. The materials were readily available and not difficult to transport. The wooden frames could be used more than once, allowing builders to work quickly and efficiently. Concrete is arguably the Roman contribution most relevant to modern architecture.
Амфитеатр
Амфитеатр, триумф аркасы және базилика римдіктер дамытқан жаңа ғимараттардың ішіндегі жалғыз маңызды үлгі болды. Ең әсерлі әлеуметтік ғимараттардың бірі – амфитеатрлар, олардың 200-ден астамдары белгілі, соның ішінде Арльдегідей көптегендері жақсы сақталған, сондай-ақ Римдегі Колизей, олардың алғашқысы. Олар гладиаторлардың жекпе-жегі, қоғамдық шаралар, халық жиналыстары және бұқа күресі үшін пайдаланылды, соңғысының дәстүрі Испания мен Португалияда бүгінге дейін сақталған. Олардың ерекше пішіні, қызметтері және атауы оларды жартылай дөңгелек пішіндегі римдік театрлардан, аттар мен көліктердің жарысына арналған ұзақ жолдармен ерекшеленетін цирктерден (ипподромдарға ұқсас) және жеңіл атлетика мен жүгіруге арналған кішкентай стадиондардан ерекшелейді. Рим амфитеатрларының ең ертегілері б.з.б. бірінші ғасырдың ортасына жатады, бірақ көпшілігі Август кезеңінен (б.з.б. 27–14 ж.) бастап императорлық билік кезінде салынды. Императорлық амфитеатрлар Рим империясының барлық жерінде салынды; ең ірілері 40 000–60 000 көрерменді қабылдай алатын, ал ең әсемдері көп қабатты, аркалы қасбеттермен және мәрмәр, штукатурка және мүсіндермен әсем безендірілген. 5 ғасырда гладиаторлық ойындар мен 6 ғасырда жануарларды өлтіру тоқтатылғаннан кейін көптеген амфитеатрлар құлдырап, олардың материалдары қазылып алынып немесе қайта өңделді. Кейбіреулері қиратылып, ал кейбіреулері бекіністерге айналдырылды. Аз ғанасы жиналатын орындар ретінде қолданылды; олардың кейбірінде шіркеулер салынды. Сәулеттік тұрғыдан алғанда, олар римдіктердің классикалық тәртіптерді үлкен бетон қабырғаларды безендіру үшін пайдалануының типік мысалы болып табылады, олар арасында тірегі жоқ бағаналар орналасқан. Дегенмен, эстетикалық тұрғыдан бұл формула сәтті.
The amphitheatre was, with the triumphal arch and basilica, the only major new type of building developed by the Romans. Some of the most impressive secular buildings are the amphitheatres, over 200 being known and many of which are well preserved, such as that at Arles, as well as its progenitor, the Colosseum in Rome. They were used for gladiatorial contests, public displays, public meetings and bullfights, the tradition of which still survives in Spain and Portugal. Their typical shape, functions and name distinguish them from Roman theatres, which are more or less semicircular in shape; from the circuses (akin to hippodromes) whose much longer circuits were designed mainly for horse or chariot racing events; and from the smaller stadia, which were primarily designed for athletics and footraces. The earliest Roman amphitheatres date from the middle of the first century BC, but most were built under Imperial rule, from the Augustan period (27 BC–14 AD) onwards. Imperial amphitheatres were built throughout the Roman Empire; the largest could accommodate 40,000–60,000 spectators, and the most elaborate featured multi storeyed, arcaded façades and were elaborately decorated with marble, stucco and statuary. After the end of gladiatorial games in the 5th century and of animal killings in the 6th, most amphitheatres fell into disrepair, and their materials were mined or recycled. Some were razed, and others converted into fortifications. A few continued as convenient open meeting places; in some of these, churches were sited. Architecturally, they are typically an example of the Roman use of the classical orders to decorate large concrete walls pierced at intervals, where the columns have nothing to support. Aesthetically, however, the formula is successful.
Базилика
Рим базиликасы – үлкен қоғамдық ғимарат, онда іскерлік немесе заңдық мәселелер шешілетін. Әдетте, әкімдер сот өткізетін орын болған, сондай-ақ басқа ресми шаралар үшін де қолданылған, қазіргі заманғы қалалық әкімшілік ғимаратының көптеген функцияларын атқарған. Алғашқы базиликалардың діни маңызы болған жоқ. Ерте Август тұсында-ақ, өздерін қала санайтын әрбір елді мекенде іскерлік мәселелерді шешу үшін арналған қоғамдық базилика болған, ол солтүстік Еуропаның кеш ортағасырлық жабық базар үйлері сияқты пайдаланылған, онда қалалық кеңістіктің жетіспеуіне байланысты жиналыс залы аркадалардың үстінде орналасқан. Олардың пішіні әртүрлі болғанымен, базиликаларда көбінесе кеңістікті бөлетін ішкі колоннадалар болды, бұл бір немесе екі жағында дәліздер немесе аркадалы кеңістіктер жасады, ал бір жағында (немесе сирек екі жағында) апсида орналасқан, онда әкімдер отырды, көбінесе сәл көтеріңкі платформада. Орталық дәліз кең және бүйірлік дәліздерден биік болды, сондықтан жарық клерсторий терезелері арқылы енуі мүмкін. Ең көне базилика – Порция базиликасы б.з.д. 184 жылы Римде Катон Ақсақал салған. Басқа ерте мысалдарға Помпейдегі базилика (б.з.д. II ғасырдың соңы) кіреді. Христиан діні ресми дін болып жарияланғаннан кейін, базилика пішіні алғашқы ірі қоғамдық шіркеулер үшін қолайлы деп танылды, себебі грек-рим ғибадатханасының пішінін еске түсірмей қалуға мүмкіндік берді.
The Roman basilica was a large public building where business or legal matters could be transacted. They were normally where the magistrates held court, and used for other official ceremonies, having many of the functions of the modern town hall. The first basilicas had no religious function. As early as the time of Augustus, a public basilica for transacting business had been part of any settlement that considered itself a city, used in the same way as the late medieval covered market houses of northern Europe, where the meeting room, for lack of urban space, was set above the arcades. Although their form was variable, basilicas often contained interior colonnades that divided the space, giving aisles or arcaded spaces on one or both sides, with an apse at one end (or less often at each end), where the magistrates sat, often on a slightly raised dais. The central aisle tended to be wide and was higher than the flanking aisles, so that light could penetrate through the clerestory windows. The oldest known basilica, the Basilica Porcia, was built in Rome in 184 BC by Cato the Elder during the time he was censor. Other early examples include the basilica at Pompeii (late 2nd century BC). After Christianity became the official religion, the basilica shape was found appropriate for the first large public churches, with the attraction of avoiding reminiscences of the Greco Roman temple form.
Цирк
Рим циркі – ежелгі Рим империясында қоғамдық шараларды өткізу үшін пайдаланылған үлкен, ашық аспан астындағы орын. Цирктер ежелгі грек ипподромына ұқсас болғанмен, мақсаттары мен дизайн, құрылысы жағынан ерекшеленді. Театрлар мен амфитеатрлармен бірге цирктер де сол заманғы басты ойын-сауық орындарының бірі еді. Цирктерде көліктермен және аттармен жарыстар өткізілетін, сондай-ақ империяның маңызды оқиғаларын еске түсіретін қойылымдар қойылатын. Теңіз шайқастарын қайта ойнау үшін циркті сумен толтыратын. Рим циркінің ойналатын алаңы, атына қарамастан, көбінесе жарыс жолының екі тікбұрышты бөлігінен тұратын, олардың арасын жарыс жолының үштен екісіне дейін созылатын орталық жолақ бөліп тұратын, бір жағынан жартылай шеңберлі, екінші жағынан бөлінбеген жолмен жалғасқан, және көбінесе ерекше қақпа – карцереспен жабылатын, осылайша жарыс үшін айналым жасалатын.
The Roman circus was a large open air venue used for public events in the ancient Roman Empire. The circuses were similar to the ancient Greek hippodromes, although circuses served varying purposes and differed in design and construction. Along with theatres and amphitheatres, circuses were one of the main entertainment sites of the time. Circuses were venues for chariot racing, horse races, and performances that commemorated important events of the Empire were performed there. For events that involved re enactments of naval battles, the circus was flooded with water. The performance space of the Roman circus was normally, despite its name, an oblong rectangle of two linear sections of race track, separated by a median strip running along the length of about two thirds the track, joined at one end with a semicircular section and at the other end with an undivided section of track closed (in most cases) by a distinctive starting gate known as the carceres, thereby creating a circuit for the races.
Форум
Республика жылдарында Август "қаланы кірпіштен тауып, оны мәрмәрден қалдырды" деп мәлімдеді. Бұл күмәнді болғанымен, б.з.д. 63 жылдан бастап Рим форумында мәрмәрдің кеңінен қолданылуын атап өтуге болады. Августтың тұсында Форум "императорлық дәуірдегі Форумнан да кеңірек және ашық кеңістікке" ие болған. Форум Юлий Цезарь келгеннен кейін одан да көп өзгерістерге ұшырады, ол базар орталығы үшін ауқымды жоспарлар жасады. Цезарь ерте қайтыс болғанымен, оның және Августтың Форумға қатысты идеялары келер жылдарға ең ықпалды болды. Уолтер Деннисонның "Цицеронның көзқарасы бойынша Рим форумы" еңбегінде автор "қоғамдық істердің үлкен және сәнді императорлық форумдарға көшірілуі Forum Romanum-ның жалпы жоспарына өзгерістер енгізуге әкелді" деп жазады, тіпті кітапханаға айналдырды. Кейбір қоғамдық хорреалар банктер сияқты жұмыс істеді, онда құнды заттарды сақтауға болады, бірақ ең маңызды хорреалар астық пен зәйтүн майы сияқты азық-түлік тауарларын сақтауға және мемлекет таратуға арналған. Бұл сөздің өзі латын тілінде арпаны білдіретін "hordeum" сөзімен байланысты деп саналады. Джонс Хопкинс университетінің баспасында жарияланған "The Classical Weekly" журналында "Плиний екі сөзді ажыратады. Ол хорреумды кірпіштен салынған құрылыс деп сипаттайды, қабырғалары үш футтан кем емес қалыңдыққа ие, терезелері мен желдету тесіктері жоқ" делінген. Бұдан әрі, мұндай қоймаларда май мен шарап сақталды, сондай-ақ өнімнің көп мөлшерін сақтауға арналған үлкен құмыралар қолданылды. Бұл қоймалар ірі сомадағы ақшаны сақтау үшін де пайдаланылды. "Бұл хорреалар бөлініп, қалауынша ғана орын алуға мүмкіндік берді, яғни толық бөлме (cella), шкаф (armarium) немесе тек сандық немесе жәшік (arca, arcula, locus, loculus)". Сыртқы қабырғалар opus reticulatum, ал ішкі бөлмелер opus incertum техникасымен салынды, содан кейін сыланып, кейде боялды. Кішкентай қараңғы бөлмелерді жарықтандыру үшін кейбір жалдаушылар қабырғаларға түрлі-түсті суреттер салған. Жабайы жануарлар мен экзотикалық өсімдіктер бейнеленген орман көріністерінің мысалдары табылды. Бөлмелерді кеңірек көрсету үшін кейде иллюзиялық терезелер (trompe l'œil) салынды. Ежелгі Римде элитаның иелігіндегі сәнді және зәулім үйлер болды. Қарапайым халықтың немесе плебейдің үйі немесе қалалық пәтерінде көп сән-салтанат болмады. Домус, яғни бір отбасылық тұрғын үй, Римде тек байларға ғана қол жетімді болды, көбінесе жабық құрылымнан, бір немесе екі бөлмеден тұратын. 312 және 315 жылдар аралығында Римде 1781 дом және 44 850 инсула болды. Инсула сөзінің мағынасын анықтау римдік мәдениетін зерттеушілер арасында пікірталас тудырды. Инсула сөзі пәтерлік үйлерді немесе пәтерлердің өзін сипаттау үшін қолданылды, яғни пәтер немесе тұруға жарамды бөлме, плебейлер үшін пәтерлердің қаншалықты кішкентай екенін көрсетеді. Қалалық бөліністер бастапқыда көше блоктары болды, кейіннен кішігірім бөліністерге бөліне бастады, инсула сөзі блоктар мен кішігірім бөліністердің екеуіне де қатысты. Инсуланың ішінде ценкула, таберна, баспалдақ астындағы қоймалар және төменгі қабаттағы дүкендер орналасқан. Плебтер үшін тағы бір тұрғын үй түрі - ценкулум, үш жеке бөлмеге бөлінген пәтер: кубикулум, экседр және медианум. Римдіктердің қарапайым пәтерлері көбінесе кішкентай және үлкен құрылымдардың жиынтығынан тұрды, олардың көпшілігі есіктері жоқ тар балкондарымен, олардың мақсаты әлі де құпия болып табылады, және олар аристократтардың үйлеріндегі шектен тыс сән-салтанат пен байлықты көрсетуден мүлдем айырылды. Үйлерде сән-салтанат жиі кездеспейтін, өйткені орташа адамның өмірі үйде өтпейтін, олар қоғамдық моншаларға барып, басқа да қоғамдық іс-шараларға қатысатын.
During the years of the Republic, Augustus claimed he "found the city in brick and left it in marble". While chances are high that this was an exaggeration, there is something to be said for the influx of marble use in Roman Forum from 63 BC onwards. During Augustus' reign, the Forum was described to have been "a larger, freer space than was the Forum of Imperial times." The Forum began to take on even more changes upon the arrival of Julius Caesar, who drew out extensive plans for the market hub. While Caesar's death came prematurely, his ideas, as well as Augustus' in regards to the Forum proved to be the most influential for years to come. According to Walter Dennison's The Roman Forum As Cicero Saw It, the author writes that "the diverting of public business to the larger and splendid Imperial fora erected in the vicinity resulted in leaving the general design of the Forum Romanum". or even to a library. Some public horrea functioned somewhat like banks, where valuables could be stored, but the most important class of horrea were those where foodstuffs such as grain and olive oil were stored and distributed by the state. The word itself is thought to have linguist roots tied to the word hordeum, which in Latin means barley. In the Johns Hopkins University Press, The Classical Weekly states that "Pliny the Elder does indeed make a distinction between the two words. He describes the horreum as a structure made of brick, the walls of which were not less than three feet thick; it had no windows or openings for ventilation". Furthermore, the storehouses would also host oil and wine and also use large jars that could serve as cache's for large amounts of products. These storehouses were also used to keep large sums of money and were used much like personal storage units today are. "These horrea were divided and subdivided, so that one could hire only so much space as one wanted, a whole room (cella), a closet (armarium), or only a chest or strong box (arca, arcula, locus, loculus)." External walls were in opus reticulatum and interiors in opus incertum, which would then be plastered and sometimes painted. To lighten up the small dark rooms, some tenants able to afford a degree of painted colourful murals on the walls. Examples have been found of jungle scenes with wild animals and exotic plants. Imitation windows (trompe l'œil) were sometimes painted to make the rooms seem less confined. Ancient Rome had elaborate and luxurious houses owned by the elite. The average house, or in cities apartment, of a commoner or plebeius did not contain many luxuries. The domus, or single family residence, was only for the well off in Rome, with most having a layout of the closed unit, consisting of one or two rooms. Between 312 and 315 AD Rome had 1781 domus and 44,850 of insulae. Insulae have been the subject of debate for historians of Roman culture, defining the various meanings of the word. Insula was a word used to describe apartment buildings, or the apartments themselves, meaning apartment, or inhabitable room, demonstrating just how small apartments for plebeians were. Urban divisions were originally street blocks, and later began to divide into smaller divisions, the word insula referring to both blocks and smaller divisions. The insula contained cenacula, tabernae, storage rooms under the stairs, and lower floor shops. Another type of housing unit for plebs was a cenaculum, an apartment, divided into three individual rooms: cubiculum, exedra, and medianum. Common Roman apartments were mainly masses of smaller and larger structures, many with narrow balconies that present mysteries as to their use, having no doors to access them, and they lacked the excessive decoration and display of wealth that aristocrats' houses contained. Luxury in houses was not common, as the life of the average person did not consist of being in their houses, as they instead would go to public baths, and engage in other communal activities.
Маяктар
Жерорта теңізі мен империяның жағалауларында көптеген маяктар салынды, олардың ішінде солтүстік Испаниядағы А-Коруньядағы Геркулес мұнарасы бар, бұл құрылыс бүгінге дейін сақталған. Англияның Довер қаласындағы кішкентай маяк та түпнұсқасының шамамен жартысына дейін қирап, қираған күйінде тұр. Маяктын жарығы құрылыстың үстіңгі бөлігінде жағылған оттан туды.
Many lighthouses were built around the Mediterranean and the coasts of the empire, including the Tower of Hercules at A Coruña in northern Spain, a structure which survives to this day. A smaller lighthouse at Dover, England also exists as a ruin about half the height of the original. The light would have been provided by a fire at the top of the structure.
Терма
Римдіктердің барлық қалаларында кем дегенде бір терма болған, ол халыққа қызмет көрсететін, танымал жуыну, жаттығу және әлеуметтесу орталығы еді. Жаттығуларға күрес, ауыр атлетика және жүзу кіретін. Шуылдану римдіктер күнінің маңызды бөлігі болды, онда бірнеше сағат бойы уақыт өткізуге болады, ал мұның құны мемлекет тарапынан субсидияланды. Ең бай римдіктер көбінесе бір немесе бірнеше құлмен бірге болып, олар сусын әкелу, бағалы заттарды сақтау, сүлгі беру сияқты қажетті қызметтерді атқарды, ал сеанс аяқталған соң мықты денелерін зәйтүн майымен майлап, ағаш немесе сүйектен жасалған қасықша – страгилмен сыпырып тазалап беретін. Римдіктер жеке виллалар, қалалық үйлер және бекіністер үшін де термалар салған. Олар әдетте жақын жердегі өзеннен немесе ағыннан, немесе акведук арқылы сумен жабдықталды. Термалардың құрылысын Витрувий "De architectura" атты еңбегінде талқылайды.
All Roman cities had at least one thermae, a popular facility for public bathing, exercising and socializing. Exercise might include wrestling and weightlifting, as well as swimming. Bathing was an important part of the Roman day, where some hours might be spent, at a very low cost subsidized by the government. Wealthier Romans were often accompanied by one or more slaves, who performed any required tasks such as fetching refreshment, guarding valuables, providing towels, and at the end of the session, applying olive oil to their masters' bodies, which was then scraped off with a strigil, a scraper made of wood or bone. Roman bath houses were also provided for private villas, town houses and forts. They were normally supplied with water from an adjacent river or stream, or by aqueduct. The design of thermae is discussed by Vitruvius in De architectura.
Ғибадатханалар
Рим ғибадатханалары Рим мәдениетіндегі ең маңызды және бай ғимараттардың бірі болды, бірақ олардың тек аз ғана бөлігі толық күйінде сақталған. Олардың салынуы мен күтілуі ежелгі Рим дінінің маңызды бөлігі болды, және кез келген маңызды қалада кем дегенде бір негізгі ғибадатхана, сондай-ақ кішкентай киіз үйлер болды. Негізгі бөлмеде (cella) ғибадатханаға арналған құдайдың бейнесі және көбінесе құрбандық шалу үшін кішкентай алтарь орналасқан. Ғибадатхананың артында ғибадатхана қызметкерлері құрал-жабдықтары мен сыйлықтарын сақтайтын бөлмелер болды. Рим ғибадатханаларының қалдықтары көптеп сақталған, әсіресе Римнің өзінде, бірақ толық сақталған аз ғана мысалдары христиан шіркеулеріне айналдырылды, әдетте Константиннің христиан дінін қабылдағаннан кейін біраз уақыт өткен соң. Рим дінінің құлдырауы өте баяу болды, және ғибадатханалар 415 жылы император Гонорийдің жарлығына дейін үкімет тарапынан иеленбеді. Ең көне сақталған ғибадатханалардың бірі – Геркулес Виктор ғибадатханасы (б.з.д. II ғасырдың ортасы) және Портун ғибадатханасы (б.з.д. 120–80 жж.), екеуі де Forum Boarium ішінде орналасқан. Римнің Forum Holitorium-дағы Янус ғибадатханасының мармар бағаналары, 260 ж.б.з.д. Мила шайқасындағы теңіз жеңісінен кейін Гай Дулий арнаған, әлі де Сан Никола ин Карцере Ренессанс шіркеуінің сыртқы қабырғасының бір бөлігі болып табылады. Рим ғибадатханасының пішіні негізінен этрус үлгісінен алынған, бірақ грек стильдерін пайдаланған. Рим ғибадатханалары ғимараттың алдыңғы жағына баса назар аударды, ол грек ғибадатханаларының үлгілерін ұстанды және әдетте бағаналы портикке, pronaos-қа және әдетте үшбұрышты фронтонға алып келетін кең сатылардан тұратын. Ең әсем мысалдарында фронтон мүсіндермен толтырылған, көбінесе тас емес, терракоттадан жасалған, және фрагменттерден басқа ешқандай мысал сақталмаған. Алайда, грек үлгілерінен айырмашылығы, ғибадатхананың барлық жақтарына бірдей көңіл бөлген, оны барлық бағыттан көруге және жақындауға болатын, рим ғибадатханаларының қабырғалары мен артқы жағы көбінесе әсемделмеген (мысалы, Пантеон, Рим және Вик ғибадатханасы), сатылармен қол жетімді емес (мысалы, Maison carrée және Вик), тіпті басқа ғимараттарға тірелген. Maison carrée сияқты, бүйірдегі бағаналар қабырғадан шығып тұратын (архитектуралық терминологияда "қатысқан") ілеспе бағаналар болуы мүмкін. Ғибадатхана орналасқан платформа әдетте грек ғибадатханаларына қарағанда римдік үлгілерде жоғарырақ болды, грек ғибадатханаларындағы үш сатыға қарағанда он немесе он екі немесе одан да көп сатыдан тұрды; Клавдий ғибадатханасы жиырма сатымен көтерілген. Бұл сатылар әдетте тек алдыңғы жағында ғана болды және әдетте бүкіл еніне дейін созылмады. Грек классикалық тәртіптері ғибадатханалардың қасбеттерінде, басқа да беделді ғимараттарда толыққанды сақталды. Алайда, сәулет өнері туралы жалғыз маңызды римдік жазушы Витрувий және кейінгі итальяндық қайта өрлеу жазушылары ұсынған әртүрлі элементтер арасындағы идеалды пропорциялар нақты римдік практиканы көрсетпейді, ол теңгерім мен үйлесімділікке ұмтылса да, өте өзгермелі болуы мүмкін. Гелленистік үрдісті ұстанғаннан кейін, коринфтік тәртіп және оның түрі – құрама тәртіп Рим ғибадатханаларында ең көп таралған, бірақ Алькантарадағы сияқты кішігірім ғибадатханалар үшін қарапайым тоскандық тәртіп қолданылуы мүмкін. Стильде жергілікті айырмашылықтар көп болды, өйткені римдік сәулетшілер жиі халықтың қасиетті сәулетінде күткен элементтерді енгізуге тырысты. Бұл Мысыр мен Таяу Шығыста, онда үлкен тас ғибадатханалардың әртүрлі дәстүрлері мыңдаған жылдар бұрын қалыптасқан, ерекше айқын болды. Романо-кельт ғибадатханасы Батыс империясында кездесетін кішігірім ғибадатханалар үшін қарапайым стиль болды және Рим Британиясында ең көп таралған тип болды. Ол көбінесе ерекше классикалық ерекшеліктерден айырылмайтын және кельт дінінің Римге дейінгі ғибадатханаларымен сабақтастығы болуы мүмкін.
Roman temples were among the most important and richest buildings in Roman culture, though only a few survive in any sort of complete state. Their construction and maintenance was a major part of ancient Roman religion, and all towns of any importance had at least one main temple, as well as smaller shrines. The main room (cella) housed the cult image of the deity to whom the temple was dedicated, and often a small altar for incense or libations. Behind the cella was a room or rooms used by temple attendants for storage of equipment and offerings. Remains of many Roman temples survive, above all in Rome itself, but the relatively few near complete examples were nearly all converted to Christian churches, usually a considerable time after the initial triumph of Christianity under Constantine. The decline of Roman religion was relatively slow, and the temples themselves were not appropriated by the government until a decree of the Emperor Honorius in 415. Some of the oldest surviving temples include the Temple of Hercules Victor (mid 2nd century BC) and Temple of Portunus (120–80 BC), both standing within the Forum Boarium. Original marble columns of the Temple of Janus in Rome's Forum Holitorium, dedicated by Gaius Duilius after his naval victory at the Battle of Mylae in 260 BC, still stand as a component of the exterior wall of the Renaissance era church of San Nicola in Carcere. The form of the Roman temple was mainly derived from the Etruscan model, but using Greek styles. Roman temples emphasised the front of the building, which followed Greek temple models and typically consisted of wide steps leading to a portico with columns, a pronaos, and usually a triangular pediment above, which was filled with statuary in the most grand examples; this was as often in terracotta as stone, and no examples have survived except as fragments. However, unlike the Greek models, which generally gave equal treatment to all sides of the temple, which could be viewed and approached from all directions, the sides and rear of Roman temples might be largely undecorated (as in the Pantheon, Rome and temple of Vic), inaccessible by steps (as in the Maison carrée and Vic), and even back on to other buildings. As in the Maison carrée, columns at the side might be engaged columns, emerging from ("engaged with" in architectural terminology) the wall. The platform on which the temple sat was typically raised higher in Roman examples than Greek, with up ten or twelve or more steps rather than the three typical in Greek temples; the Temple of Claudius was raised twenty steps. These steps were normally only at the front, and typically not the whole width of that. The Greek classical orders in all their details were closely followed in the façades of temples, as in other prestigious buildings. However, the idealized proportions between the different elements set out by the only significant Roman writer on architecture to survive, Vitruvius, and subsequent Italian Renaissance writers, do not reflect actual Roman practice, which could be very variable, though always aiming at balance and harmony. Following a Hellenistic trend, the Corinthian order and its variant the Composite order were most common in surviving Roman temples, but for small temples like that at Alcántara, a simple Tuscan order could be used. There was considerable local variation in style, as Roman architects often tried to incorporate elements the population expected in its sacred architecture. This was especially the case in Egypt and the Near East, where different traditions of large stone temples were already millennia old. The Romano Celtic temple was a simple style for small temples found in the Western Empire, and by far the most common type in Roman Britain. It often lacked any of the distinctive classical features, and may have had considerable continuity with pre Roman temples of the Celtic religion.
Театрлар
Рим театрлары Испаниядан Таяу Шығысқа дейінгі империяның барлық аймақтарында салынған. Римдіктердің жергілікті сәулетке әсер ете білу қабілетінің арқасында, римдік ерекшеліктері бар көптеген театрлар бүкіл әлемде бой көтерді. Бұл ғимараттар жартылай дөңгелек пішіндес және белгілі бір архитектуралық ерекшеліктерге ие болды, олар салынған аймаққа байланысты шағын айырмашылықтармен көзге түсетін. Сахнаның артқы қабырғасы бағаналармен тіреліп тұрды және сахна еденінің биік қабырғасын құрады. Просканиум – сахнаның алғы жиегін қолдаған қабырға, екі жағында әсемделіп жасалған нишалармен. Просканиумды қолдану арқылы грек әсерін көруге болады. Рим театрында подиум да болды, ол кейде сахнаның бағаналарын тіреп тұратын. Сахна (сцена) бастапқыда ғимараттың бір бөлігі емес, актерлерге қажетті фонды қамтамасыз ету үшін ғана салынған. Бірақ уақыт өте келе, ол бетоннан тұрғызылған ғимараттың бір бөлігіне айналды. Театр сахна (оркестр) және көрермендер отыратын бөлік (аудитория) деп екіге бөлінді. Көрермендерге кіру және шығу үшін Vomitoria деп аталатын дәліздер жасалған.
Roman theatres were built in all areas of the Empire, from Spain to the Middle East. Because of the Romans' ability to influence local architecture, numerous theatres were built around the world with uniquely Roman attributes. These buildings were semi circular and possessed certain inherent architectural structures, with minor differences depending on the region in which they were constructed. The scaenae frons was a high back wall of the stage floor, supported by columns. The proscaenium was a wall that supported the front edge of the stage with ornately decorated niches to the sides. The Hellenistic influence is seen through the use of the proscaenium. The Roman theatre also had a podium, which sometimes supported the columns of the scaenae frons. The scaenae was originally not part of the building itself, constructed only to provide sufficient background for the actors. Eventually, it became a part of the edifice itself, made out of concrete. The theatre itself was divided into the stage (orchestra) and the seating section (auditorium). Vomitoria or entrances and exits were made available to the audience.
Вилла
Римдік вилла – жоғарғы тапқа арналған ауыл үйі болса, дом – қаладағы бай отбасының үйі еді. Империяда әртүрлі виллалар болды, олардың барлығы мозаикалық едендермен және фрескалармен әсем безендірілмеген. Қазіргі ғалымдар провинцияларда рим стиліндегі әр түрлі сәндік элементтері бар кез келген ауыл үйін «вилла» деп атайды. Мысалы, Тиволидегі Адриан вилласы сияқты, Римге оңай жететін салқын төбелерде немесе Геркуланумдағы Папирустар вилласы сияқты Неаполь шығанағына көрініс ашатын әдемі жерлерде орналасқандары да болды. Кейбір виллалар Англиядағы ауыл үйлеріне ұқсас, жергілікті билеушінің беделді орны болды, мысалы, Суссекстегі Фишборн қаласында жаңадан табылған сарай. Қалалардың шетіндегі виллалар да белгілі болды, мысалы, Римнің шетіндегі Март алаңындағы орта және кеш республикалық виллалар, оның ішінде фрескаларымен танымал Мистериялар вилласы Помпей қаласының қабырғаларынан тыс жерде де кездеседі. Римдегі Аудиториум немесе Гроттароссадағы виллалар сияқты ертедегі қала маңындағы виллалар Орталық Италиядағы вилла-суббанның ежелгілігі мен мұрасын көрсетеді. Бұл ертедегі қала маңындағы виллалар аймақтық билеушілердің немесе маңызды отбасылардың (гентестердің) билік орындары (мүмкін, сарайлары) болған болуы мүмкін. Үшінші типтегі виллалар латифундия деп аталатын ірі шаруашылықтардың басқару орталығы болды, мұндай виллаларда көшпенділік болмауы мүмкін. IV ғасырға қарай, «вилла» термині жай ғана ауыл шаруашылығының иелігін немесе жерін білдіруі мүмкін: Иероним Марк ілтебігін (xiv, 32) «корион» деп аударды, Гетсимани зәйтүн бағын «вилла» арқылы сипаттады, онда ешқандай тұрғын үйлер болған жоқ (Католик энциклопедиясы «Гетсимани»). Диоклетианның орасан зор сарайы, ауылда салынған, бірақ кейін қамалға айналған, орта ғасырларды болжаған тұрғын қамалдың түрін қалыптастырды.
A Roman villa was a country house built for the upper class, while a domus was a wealthy family's house in a town. The Empire contained many kinds of villas, not all of them lavishly appointed with mosaic floors and frescoes. In the provinces, any country house with some decorative features in the Roman style may be called a "villa" by modern scholars. Some, like Hadrian's Villa at Tivoli, were pleasure palaces such as those that were situated in the cool hills within easy reach of Rome or, like the Villa of the Papyri at Herculaneum, on picturesque sites overlooking the Bay of Naples. Some villas were more like the country houses of England, the visible seat of power of a local magnate, such as the famous palace rediscovered at Fishbourne in Sussex. Suburban villas on the edge of cities were also known, such as the Middle and Late Republican villas that encroached on the Campus Martius, at that time on the edge of Rome, and which can be also seen outside the city walls of Pompeii, including the Villa of the Mysteries, known for its frescos. These early suburban villas, such as the one at Rome's Auditorium site or at Grottarossa in Rome, demonstrate the antiquity and heritage of the villa suburbana in Central Italy. It is possible that these early, suburban villas were also in fact the seats of power (maybe even palaces) of regional strongmen or heads of important families (gentes). A third type of villa provided the organizational center of the large farming estates called latifundia; such villas might be lacking in luxuries. By the 4th century, villa could simply mean an agricultural estate or holding: Jerome translated the Gospel of Mark (xiv, 32) chorion, describing the olive grove of Gethsemane, with villa, without an inference that there were any dwellings there (Catholic Encyclopedia "Gethsemane"). With the colossal Diocletian's Palace, built in the countryside but later turned into a fortified city, a form of residential castle emerges, that anticipates the Middle Ages.
Су диірмендері
Су диірменінің алғашқы ойлап табуы, Ұлы Александрдың жаулауларынан және эллинистік ғылым мен технологияның дамуынан кейін, Гректердің шығыс Жерорта теңізінде болған сияқты. Келесі Рим дәуірінде су қуатының қолданылуы кеңейтіліп, су диірмендерінің түрлі нұсқалары енгізілді. Оларға тік су доңғалағының үш түрі де, көлденең су доңғалағы да кіреді. Су күші негізінен ұн тарту үшін қолданылғанмен, астық соғу, кен ұнтақтау, тас кесу және мүмкін болса, мата тоқу және темір қорыту пештеріндегі үскіргіштерді жұмыс істету үшін де пайдаланылды.
The initial invention of the watermill appears to have occurred in the Hellenized eastern Mediterranean in the wake of the conquests of Alexander the Great and the rise of Hellenistic science and technology. In the subsequent Roman era, the use of water power was diversified and different types of watermills were introduced. These include all three variants of the vertical water wheel as well as the horizontal water wheel. Apart from its main use in grinding flour, water power was also applied to pounding grain, crushing ore, sawing stones and possibly fulling and bellows for iron furnaces.
Монолиттер
Архитектурада монолит – қоршаған ортадан немесе тау жынысынан бір бөлік ретінде қазылып алынған құрылым. Монолиттер римдік ғимараттардың барлық түрлерінде кездеседі. Олар: орын аудырылмастан қазылып алынған; немесе қазылып, орын ауыстырылған; немесе қазылып, орын ауыстырылып, жерден тік орнына көтерілген (мысалы, аркалықтар); немесе қазылып, орын ауыстырылып, тік күйде орнатылған (мысалы, бағаналар). Тасымалдау құрлықпен немесе сумен (немесе екеуінің үйлесімінде) жүзеге асырылған, кейде арнайы салынған кемелермен, мысалы, обелиск тасымалдаушы кемелермен. Көтеру жұмыстары үшін б.з.д. 515 жылдан бері ежелгі крандар қолданылған, мысалы Траян бағанасының құрылысында.
In architecture, a monolith is a structure which has been excavated as a unit from a surrounding matrix or outcropping of rock. Monoliths are found in all types of Roman buildings. They were either: quarried without being moved; or quarried and moved; or quarried, moved and lifted clear off the ground into their position (e. g., architraves); or quarried, moved and erected in an upright position (e. g., columns). Transporting was done by land or water (or a combination of both), in the later case often by special built ships such as obelisk carriers. For lifting operations, ancient cranes were employed since c. 515 BC, such as in the construction of Trajan's Column.
Римдік баулар
Римдік бау-бақшалар египеттік, парсы және грек бау-бақша өнерінің ықпалында болды. Ежелгі Лацийде әрбір шаруашылықтың бір бөлігі бақ еді. Катон Ақсақалдың айтуынша, әр бақ үйге жақын орналасуы керек және гүлзарлар мен әсем ағаштардан тұруы тиіс. Гораций өз заманында гүл бақтары ұлттық әуесқойлыққа айналғанын жазды. Бақтар тек ең байларға ғана арналмаған. Помпейдегі қазбалар орташа римдіктердің үйлерінің көлеміне сәйкес, үйлерге іргелес бақтардың кішірейтілгенін көрсетті. Римдік бау-бақша дизайнының өңделген нұсқалары Африка, Галлия және Британиядағы римдік қоныстарда қолданылды. Қалалық үйлердің орнына биік инсулалар (пәтер үйлер) келген кезде, бұл қалалық бақтар терезе жәшіктерімен немесе шатыр бақтарымен алмастырылды.
Roman gardens were influenced by Egyptian, Persian, and Greek gardening techniques. In Ancient Latium, a garden was part of every farm. According to Cato the Elder, every garden should be close to the house and should have flower beds and ornamental trees. Horace wrote that during his time flower gardens became a national indulgence. Gardens were not reserved for the extremely wealthy. Excavations in Pompeii show that gardens attaching to residences were scaled down to meet the space constraints of the home of the average Roman. Modified versions of Roman garden designs were adopted in Roman settlements in Africa, Gaul, and Britannia. As town houses were replaced by tall insulae (apartment buildings), these urban gardens were replaced by window boxes or roof gardens.
Жеңіс аркалары
Жеңіс аркасы – бір немесе бірнеше аркалы өткелдері бар арка тәрізді монументалды құрылым, көбінесе жолды кесіп өту үшін салынған. Римдік жеңіс аркасының пайда болуы нақты белгісіз, бірақ Рим республикасы кезінде және одан кейін римдік жеңістер үшін орнатылған уақытша құрылыстар белгілі, олардың сыртқы түрі бізге жеткен жоқ. Рим әлемінде тұрақты жеңіс аркаларының алдындағы үлгілер болды; Италияда этрусктің қалаларына қақпа ретінде әсем безендірілген бір ғана аркалы кіреберістерді қолданды. Этрусктің аркаларының сақталған мысалдарының бірі Перуджа және Вольтерра қалаларында көрініп тұр. Жеңіс аркасының екі маңызды бөлігі – дөңгелек үстіне орнатылған арка және тікбұрышты антаблетура – ежелгі Грецияда бұрыннан жеке сәулет элементтері ретінде қолданылып келген. Римдіктердің жаңалығы – осы екі элементті біртұтас, жеке тұрған құрылымда біріктіру болды. Арканың сыртқы жағындағы бағаналар тек сәндік рөл атқарды, ал антаблетура, енді құрылыстың тірегі болмай, арка құрылысшылары жеткізгісі келген азаматтық және діни мағынаны көрсететін аламатқа айналды. Римдіктердің жеңіс аркаларын қалай қабылдағаны туралы көп мәлімет жоқ. Бірінші ғасырда жазған Плиний Ескісі – оларды талқылаған жалғыз ежелгі автор. Ол олардың "қалыпты әлемнен биіктеп тұрып", құрметті тұлғаның бейнесін, әдетте, төрт аттан тұратын көлікпен (квадрига) бірге бейнелейтінін жазды. Римдегі алғашқы жеңіс аркалары Рим республикасы кезінде орнатылды. Жеңіске жеткен генералдар "триумфаторлар" деп аталды және өз жеңістерін еске алу үшін мүсіндері бар аркалар (форникстер немесе құрметті аркалар) тұрғызды. Римдік жеңіс аркаларының салт-дәстүрі императорлық кезеңнің басында өзгерді, осы кезде Рим императоры Август тек императорларға ғана жеңіс тойының өткізілуіне рұқсат берді. Жеңіс аркасы жеке ескерткіштен гөрі, билеушінің және мемлекеттік заңдардың беделін арттыруға бағытталған үгіт құралына айналды. Аркалар міндетті түрде кіреберіс ретінде салынбады, бірақ көптеген қазіргі заманғы жеңіс аркаларынан айырмашылығы, олар көбінесе жолдардың үстінен салынып, одан өтуге арналды. Римдік жеңіс аркаларының көп бөлігі императорлық кезеңде салынды. Біздің заманымыздың төртінші ғасырында Римде 36 мұндай арка болған, олардың үшеуі бүгінге дейін сақталған: Тит аркасы (81 ж.), Септимий Север аркасы (203–205 ж.) және Константин аркасы (312 ж.). Рим империясының басқа аймақтарында да көптеген аркалар салынды. Сегменттік аркалы көпірдің артықшылығы – оның астынан үлкен су ағындарының өтуіне мүмкіндік беруі, бұл көпірдің тасқын кезінде қирауына жол бермейді және көпірдің құрылымын жеңілдетеді. Әдетте, римдік көпірлерде бір-біріне ұқсас пішінді және мөлшердегі үшбұрышты аркалық тастар (вуассорлар) қолданылды. Римдіктер бір жақты және көп аркалы су құбырларын, мысалы, Пон-дю-Гард және Сеговия су құбырларын салған. Олардың көпірлері ерте заманнан бастап, мысалы, Римдегі Понс Фабрициус (б.з.д. 62 ж.) көпірінде, су тасқынынан сақтану үшін арнайы тесіктермен жабдықталған, ол әлемдегі ең көне, әлі тұрған ірі көпірлердің бірі. Рим инженерлері бірінші болып және өнеркәсіптік революцияға дейін бетоннан көпірлер салған, оны "opus caementicium" деп атаған. Көпірдің сыртқы қабырғасы әдетте кірпішпен немесе таспен қапталған, мысалы, Алькантара көпірінде. Римдіктер сондай-ақ көпір құрылысына сегменттік аркалы көпірлерді енгізді. Түркияның оңтүстік-батысындағы 330 метрлік Лимира көпірі 26 сегменттік аркадан тұрады, олардың аралық қашықтығы мен биіктігінің арақатынасы 5.3:1-ге тең, бұл көпірге мың жылдан астам уақыт бойы теңдесі жоқ ерекше жазық пішін береді. Траянның Дунайдағы көпірі ағаштан жасалған ашық шпанделді сегменттік аркалардан тұрды (40 метрлік бетон бағаналардың үстінде орналасқан). Бұл көпір жалпы және жеке аралық ұзындығы бойынша мың жыл бойы ең ұзын аркалы көпір болуы керек еді, ал ең ұзын сақталған рим көпірі – Меридадағы 790 метрлік Пуэнте Романо көпірі.
A triumphal arch is a monumental structure in the shape of an archway with one or more arched passageways, often designed to span a road. The origins of the Roman triumphal arch are unclear, other than in the temporary structures, whose appearance is unknown, erected for Roman triumphs under the Roman Republic, and later. There were precursors to the permanent triumphal arch within the Roman world; in Italy, the Etruscans used elaborately decorated single bay arches as gates or portals to their cities. Surviving examples of Etruscan arches can still be seen at Perugia and Volterra. The two key elements of the triumphal arch – a round topped arch and a square entablature – had long been in use as separate architectural elements in ancient Greece. The innovation of the Romans was to use these elements in a single free standing structure. The columns became purely decorative elements on the outer face of the arch, while the entablature, liberated from its role as a building support, became the frame for the civic and religious messages that the arch builders wished to convey. Little is known about how the Romans viewed triumphal arches. Pliny the Elder, writing in the first century AD, was the only ancient author to discuss them. He wrote that they were intended to "elevate above the ordinary world" an image of an honoured person usually depicted in the form of a statue with a quadriga. The first recorded Roman triumphal arches were set up in the time of the Roman Republic. Generals who were granted a triumph were termed triumphators and would erect fornices or honorific arches bearing statues to commemorate their victories. Roman triumphal practices changed significantly at the start of the Imperial period, when the first Roman Emperor Augustus decreed that only emperors would be granted triumphs. The triumphal arch changed from being a personal monument to being an essentially propagandistic one, serving to announce and promote the presence of the ruler and the laws of the state. Arches were not necessarily built as entrances, but – unlike many modern triumphal arches – they were often erected across roads and were intended to be passed through, not round. Most Roman triumphal arches were built during the Imperial period. By the fourth century AD there were 36 such arches in Rome, of which three have survived – the Arch of Titus (AD 81), the Arch of Septimius Severus (203–205) and the Arch of Constantine (312). Numerous arches were built elsewhere in the Roman Empire. The advantages of the segmental arch bridge were that it allowed great amounts of flood water to pass under it, which would prevent the bridge from being swept away during floods and the bridge itself could be more lightweight. Generally, Roman bridges featured wedge shaped primary arch stones (voussoirs) of the same in size and shape. The Romans built both single spans and lengthy multiple arch aqueducts, such as the Pont du Gard and Segovia Aqueduct. Their bridges featured from an early time onwards flood openings in the piers, e. g. in the Pons Fabricius in Rome (62 BC), one of the world's oldest major bridges still standing. Roman engineers were the first and until the Industrial Revolution the only ones to construct bridges with concrete, which they called opus caementicium. The outside was usually covered with brick or ashlar, as in the Alcántara bridge. The Romans also introduced segmental arch bridges into bridge construction. The 330 m long Limyra Bridge in southwestern Turkey features 26 segmental arches with an average span to rise ratio of 5.3:1, giving the bridge an unusually flat profile unsurpassed for more than a millennium. Trajan's bridge over the Danube featured open spandrel segmental arches made of wood (standing on 40 m high concrete piers). This was to be the longest arch bridge for a thousand years both in terms of overall and individual span length, while the longest extant Roman bridge is the 790 m long Puente Romano at Mérida.
Құбырлар
Римдік каналдар көбінесе суару, су тоқтату, жерді мелиорациялау, су тасқынынан қорғау және мүмкіндігі болған жағдайда кеме жүру үшін салынған көп мақсатты құрылымдар болатын. Кейбір кеме жүретін каналдар туралы ежелгі географтар жазған, және олар қазіргі археологиялық зерттеулермен де анықталады. Қалаларды сумен жабдықтауға арналған каналдар туралы мәліметтерді «Рим империясындағы су құбырларының тізімі» деген мақаладан табуға болады.
Roman canals were typically multi purpose structures, intended for irrigation, drainage, land reclamation, flood control and navigation where feasible. Some navigational canals were recorded by ancient geographers and are still traceable by modern archaeology. Channels which served the needs of urban water supply are covered at the List of aqueducts in the Roman Empire.
Цистерналар
Тұщы су қоймалары көбінесе су тас жолдарының және олардың тармақтарының соңында салынып, қалалық үй шаруашылықтарын, ауыл шаруашылығы меншіктерін, император сарайларын, термаларды немесе Рим флотының теңіз базаларын сумен жабдықтаған.
Freshwater reservoirs were commonly set up at the termini of aqueducts and their branch lines, supplying urban households, agricultural estates, imperial palaces, thermae or naval bases of the Roman navy.
Плотиналар
Римдіктер бөгет салуды императорлық дәуірдің басында күшпен бастады. Көбінесе, олар империяның жартылай шөлейтті аймақтарына, атап айтқанда Солтүстік Африка, Таяу Шығыс және Испания провинцияларына назар аударды. Испаниядағы бөгеттердің салыстырмалы көптігі, ішінара, сол жердегі жанжалды зерттеу жұмыстарының нәтижесі; Италия үшін император Неронның (б.з. 54-68 ж.) демалыс үшін салған Субиако бөгеттері ғана белгілі. Дегенмен, бұл бөгеттер өте биік болғандықтан ерекшеленеді, және осындай биіктікке орта ғасырдың соңына дейін әлемде еш жерде жете алмады. Ең көп кездесетін бөгет түрлері – топырақ немесе тас толтырылған тоғандар және тас қаланған гравитациялық бөгеттер. Олар суару, су тасқынын бақылау, өзендерді өз бағытына бұру, топырақты сақтау сияқты көптеген мақсаттарға қызмет етті, немесе осы функциялардың біріктірілген комбинациясына. Римдік бөгеттердің су өткізбеу қасиеті су өткізбейтін гидравликалық ерітіндіні және әсіресе бетон революциясындағы opus caementicium-ды қолдану арқылы арттырылды. Бұл материалдар сонымен қатар Хомс көлінің бөгеті сияқты ірі құрылыстар салуға мүмкіндік берді, бұл қазіргі кездегі ең үлкен су тоғаны болуы мүмкін, сондай-ақ берік Харбака бөгеті, екеуі де бетоннан жасалған ядродан тұрады. Римдік шеберлер алғаш рет аркалар мен тіреулердің тұрақтандыру әсерін түсінді және оларды бөгеттердің жобаларына енгізді. Римдіктер ұсынған бұрын белгісіз бөгет түрлеріне аркалық гравитациялық бөгеттер, аркалық бөгеттер, тіреулі бөгеттер және көп аркалы тіреулі бөгеттер жатады.
Roman dam construction began in earnest in the early imperial period. For the most part, it concentrated on the semi arid fringe of the empire, namely the provinces of North Africa, the Near East, and Hispania. The relative abundance of Spanish dams below is due partly to more intensive field work there; for Italy only the Subiaco Dams, created by emperor Nero (54–68 AD) for recreational purposes, are attested. These dams are noteworthy, though, for their extraordinary height, which remained unsurpassed anywhere in the world until the Late Middle Ages. The most frequent dam types were earth or rock filled embankment dams and masonry gravity dams. These served a wide array of purposes, such as irrigation, flood control, river diversion, soil retention, or a combination of these functions. The impermeability of Roman dams was increased by the introduction of waterproof hydraulic mortar and especially opus caementicium in the Concrete Revolution. These materials also allowed for bigger structures to be built, like the Lake Homs Dam, possibly the largest water barrier today, and the sturdy Harbaqa Dam, both of which consist of a concrete core. Roman builders were the first to realize the stabilizing effect of arches and buttresses, which they integrated into their dam designs. Previously unknown dam types introduced by the Romans include arch gravity dams, arch dams, buttress dams, and multiple arch buttress dams.
Қорғау қабырғалары
Римдіктер көбінесе қамал емес, қалаларды бекітті, бірақ Англиядағы Порчестер қамалы сияқты саксон жағалауындағы бекіністердей бекіністі лагерьлер де болды. Қала қабырғалары этрус архитектурасында маңызды рөл атқарды, ал Италияны бақылау үшін ерте Республика кезіндегі күресте түрлі техникалар қолданылып, көптеген қабырғалар салынды. Олардың арасында кейінгі инка жұмыстарын еске түсіретін, нақты сәйкес келетін, дөңгелек көпбұрышты, тығыз орналасқан массивті блоктар бар еді. Римдіктер қарапайым қамал қабырғасын "аггер" деп атады; сол кезде үлкен биіктік қажет болмады. Римді қоршаған Сервий қабырғасы б.з.д. IV ғасырдың басындағы амбициялы жоба болды. Қабырғаның биіктігі кейбір жерлерде 6 метрге дейін, негізі 2 метрге жуық, ал ұзындығы 2 метр болды. Оның алдында қатты ор немесе арық, ал артында аггер болды, бұл Ганнибалға тойтарыс беруге жеткілікті болды. Кейіннен Аурелиан қабырғасы оны алмастырып, кеңейтілген қаланы қоршады, аралықта шағын бекіністермен және күрделірек дизайнды қолданды. Римдіктер өздері осал деп санайтын аймақтардағы ірі қалалар мен қалаларды қоршады, ал көптеген қабырғалардың бөліктері кейінгі қорғаныс құрылыстарына енгізілді, мысалы, Кордовада (б.з.д. II ғасыр), Честерде (70-ші жылдары жер және ағаш, шамамен 100 жылдан бастап тас), және Йоркте (70-ші жылдардан бастап). Ашық даладағы стратегиялық қабырғалар сирек кездесетін, ал Адриан қабырғасы (122 жылдан бастап) және Антонин қабырғасы (142 жылдан бастап, аяқталғаннан кейін 8 жылдан соң тасталды) – Рим Британиясының пикт шекарасындағы ең маңызды мысалдар.
The Romans generally fortified cities rather than fortresses, but there are some fortified camps such as the Saxon Shore forts like Porchester Castle in England. City walls were already significant in Etruscan architecture, and in the struggle for control of Italy under the early Republic many more were built, using different techniques. These included tightly fitting massive irregular polygonal blocks, shaped to fit exactly in a way reminiscent of later Inca work. The Romans called a simple rampart wall an agger; at this date great height was not necessary. The Servian Wall around Rome was an ambitious project of the early 4th century BC. The wall was up to in height in places, wide at its base, long, and is believed to have had 16 main gates, though many of these are mentioned only from writings, with no other known remains. Some of it had a fossa or ditch in front, and an agger behind, and it was enough to deter Hannibal. Later the Aurelian Wall replaced it, enclosing an expanded city, and using more sophisticated designs, with small forts at intervals. The Romans walled major cities and towns in areas they saw as vulnerable, and parts of many walls remain incorporated in later defensive fortifications, as at Córdoba (2nd century BC), Chester (earth and wood in the 70s AD, stone from c. 100), and York (from 70s AD). Strategic walls across open country were far rarer, and Hadrian's Wall (from 122) and the Antonine Wall (from 142, abandoned only 8 years after completion) are the most significant examples, both on the Pictish frontier of Roman Britain.
Мозаикалар
Грекиядағы жорықтардан оралғанда генерал Сулла ерте империя кезеңінің ең танымал элементі болған мозаиканы әкелді. Бұл тас қырларынан жасалған әшекейлеу әдісі бірінші ғасырдың соңы мен екінші ғасырда империяны қамтыды және римдік үйлерде едендерді, қабырғаларды және гроттарды геометриялық және бейнелі суреттермен безендіруде белгілі қабырға суреттерімен бірге қолданылды. Грек-рим мозаикасында екі негізгі техника болды. Opus vermiculatum кішкентай тессераларды, әдетте 4 миллиметрден кішкентай кубиктерді пайдаланды және шеберханаларда салыстырмалы түрде кішкентай панельдерде жасалды, олар кейін уақытша тіреуге жабыстырылып, құрылыс орнына тасымалданды. Кішкентай тессералар өте егжей-тегжейлі бейнелеуге және сурет салудың иллюзиясына жақындауға мүмкіндік берді. Көбінесе эмблемата деп аталатын кішкентай панельдер қабырғаларға немесе ірі еден мозаикаларындағы безендіру элементтері ретінде орналастырылды. Бірақ, қалыпты техника – opus tessellatum, ірі тессераларды қолдану болды, олар тікелей орналастырылды. Ақ фонға қара түс қолданылатын ерекше итальяндық стиль де болды, ол әрине, толық түрлі жұмыстан арзан болды. Римдік мозаикасының бір түрі азаротон (грекше "сүріп қалған еден") деп аталды. Ол бай үйлердің еденіндегі дастархан қалдықтарының көрінеу иллюзиясын бейнеледі.
On his return from campaigns in Greece, the general Sulla brought back what is probably the best known element of the early imperial period: the mosaic, a decoration made of colourful chips of stone inserted into cement. This tiling method took the empire by storm in the late first century and the second century and in the Roman home joined the well known mural in decorating floors, walls, and grottoes with geometric and pictorial designs. There were two main techniques in Greco Roman mosaic. Opus vermiculatum used tiny tesserae, typically cubes of 4 millimeters or less, and was produced in workshops in relatively small panels, which were transported to the site glued to some temporary support. The tiny tesserae allowed very fine detail and an approach to the illusionism of painting. Often small panels called emblemata were inserted into walls or as the highlights of larger floor mosaics in coarser work. The normal technique, however, was opus tessellatum, using larger tesserae, which were laid on site. There was a distinct native Italian style using black on a white background, which was no doubt cheaper than fully coloured work. A specific genre of Roman mosaic obtained the name asaroton (Greek "unswept floor"). It represented an optical illusion of the leftovers from a feast on the floor of rich houses.
Гипокауст
Гипокауст – ғимараттарды ыстық ауамен жылытуға арналған, ежелгі Римдегі еден астындағы жылу жүйесі. Римдік сәулетші Витрувий б.з.б. I ғасырдың соңында осы ойлап табуды Сергий Оратаға жатқызады. Еуропа, Батыс Азия және Солтүстік Африкада римдік гипокаусттардың көптеген қалдықтары сақталған. Гипокауст – азаматтардың гигиеналық жағдайын және тұрмыс деңгейін жақсартқан, сондай-ақ қазіргі заманғы орталық жылыту жүйесінің алға басушысы болған өнертабыс. Гипокаусттар ыстық моншаларды (термаларды), үйлерді және басқа да ғимараттарды, мемлекеттік немесе жекеменшікке тиесілі болсын, жылыту үшін қолданылды. Еден жерден пила деп аталатын тіреулермен көтерілген, содан кейін плитка қабаты, бетон қабаты және үстіне тағы плитка қабаты жайылған. Қабырғалардың ішінде ыстық ауа мен пештен шыққан түтін өтетін кеңістіктер қалдырылған, олар шатырдағы түтіктер арқылы шығып, бөлмені жылытып, бірақ ластамайтын.
A hypocaust was an ancient Roman system of underfloor heating, used to heat buildings with hot air. The Roman architect Vitruvius, writing about the end of the 1st century BC, attributes their invention to Sergius Orata. Many remains of Roman hypocausts have survived throughout Europe, western Asia, and northern Africa. The hypocaust was an invention which improved the hygiene and living conditions of citizens, and was a forerunner of modern central heating. Hypocausts were used for heating hot baths (thermae), houses and other buildings, whether public or private. The floor was raised above the ground by pillars, called pilae stacks, with a layer of tiles, then a layer of concrete, then another of tiles on top; and spaces were left inside the walls so that hot air and smoke from the furnace would pass through these enclosed areas and out of flues in the roof, thereby heating but not polluting the interior of the room.
Римдік шатырлар
Магна Грецияда торлы шатырлар шамамен б.з.б. 550 жылы пайда болған болуы мүмкін. Олардың мүмкіндіктері Рим дәуірінде толыққандай іске асырылды, онда 30 метрден астам ені бар торлы шатырлар ғибадатханалар, базиликалар және кейінірек шіркеулер сияқты монументальді қоғамдық ғимараттардың тікбұрышты кеңістіктерін жабады. Мұндай аралық ең кең тірек және қабырғалы шатырлардан үш есе кең болды және тек ең үлкен римдік күмбездерімен ғана шаңқасты. Ежелгі Римдегі ең үлкен торлы шатыр император Домицианға (81–96 ж.) арналған, Римдегі Палатин төбесінде салынған Aula Regia (тақ бөлмесі) шатырын жапқан. Ағаштан жасалған торлы шатырдың ені 31,67 м, бұл римдік шатыр құрылыстарының 30 м шегінен сәл асып түседі. Байланысты арқалық конструкциялары ескі тірек және қабырға жүйесіне қарағанда әлдеқайда үлкен аралықтарды және тіпті бетонды күмбездерді салуға мүмкіндік берді. Римдік сәулеттегі он ең үлкен тікбұрышты кеңістіктің тоғызы осылай жабылды, жалғыз ерекшелік – Максенций базиликасының қиылысқан күмбезі.
In Magna Graecia truss roofs presumably appeared as early as 550 BC. Their potential was fully realized in the Roman period, which saw trussed roofs over 30 meters wide spanning the rectangular spaces of monumental public buildings such as temples, basilicas, and later churches. Such spans were three times as wide as the widest prop and lintel roofs and only surpassed by the largest Roman domes. The largest truss roof by span of ancient Rome covered the Aula Regia (throne room) built for emperor Domitian (81–96 AD) on the Palatine Hill, Rome. The timber truss roof had a width of 31.67 m, slightly surpassing the postulated limit of 30 m for Roman roof constructions. Tie beam trusses allowed for much larger spans than the older prop and lintel system and even concrete vaulting. Nine out of the ten largest rectangular spaces in Roman architecture were bridged this way, the only exception being the groin vaulted Basilica of Maxentius.
Спиральді баспалдақтар
Спиральді баспалдақ – күрделі спиральді құрылысына байланысты сәулетке салыстырмалы түрде кеш енгізілген баспалдақ түрі. Ең көне мысалы б.з.д. V ғасырға дейін жетеді, бірақ бұл кеңістікті үнемдейтін жаңа типті Рим сәулетінде тек Траян бағанасының ықпалды дизайнынан кейін ғана бекітілді. Рим мен Константинопольдің императорлық қалаларындағы жеңіс бағаналарынан басқа, ғибадатханалар, термалар, базиликалар және мазарлар сияқты басқа да ғимараттар спиральді баспалдақтармен жабдықталған. Аврелий қабырғасының мұнараларында олардың болмауы, ортағасырлық қамалдарда қолданылса да, Римдік әскери инженерлікте әлі де маңызды рөл атқармағанын көрсетеді. Кейінгі антик дәуірде Сан-Витале базиликасындай негізгі ғимараттардың қасына жеке баспалдақ мұнаралары салынды. Спиральді баспалдақтарды салу тәжірибесі христиан және ислам сәулетіне де тарады.
The spiral stair is a type of stairway which, due to its complex helical structure, was introduced relatively late into architecture. Although the oldest example dates to the 5th century BC, it was only in the wake of the influential design of Trajan's Column that this space saving new type permanently caught hold in Roman architecture. Apart from the triumphal columns in the imperial cities of Rome and Constantinople, other types of buildings such as temples, thermae, basilicas and tombs were also fitted with spiral stairways. Their notable absence in the towers of the Aurelian Wall indicates that although used in medieval castles, they did not yet figure prominently in Roman military engineering. By late antiquity, separate stair towers were constructed adjacent to the main buildings, as in the Basilica of San Vitale. The construction of spiral stairs passed on both to Christian and Islamic architecture.
Қалалық жобалау
Ежелгі римдіктер өздерінің колонияларын құру үшін жүйелі ортогональды құрылымдарды қолданды. Олар грек және эллин үлгілерінен, сондай-ақ Италиядағы этрусктің жоспарлы қалаларынан шабыттанған болуы мүмкін (Марзаботтоны қараңыз).
The ancient Romans employed regular orthogonal structures on which they molded their colonies. They probably were inspired by Greek and Hellenic examples, as well as by regularly planned cities that were built by the Etruscans in Italy. (see Marzabotto)
Римдіктер әскери қорғаныс және тұрғындардың ыңғайлылығы үшін жасалған қала құрылысының тұрақты жүйесін пайдаланды. Негізгі жоспар қалалық қызметтермен бірге орталық форумнан тұратын, тығыз тікбұрышты көшелермен қоршалған және қорғаныс қабырғасымен оралған. Саяхат уақытын қысқарту үшін екі диагональ көше орталық алаңнан өтіп, тікбұрышты желіні кесіп өтетін. Өзен әдетте қаладан өтіп, сумен, көлікпен және кәріз жүйесімен қамтамасыз ететін. Римдіктер өз империясының ішінде жүздеген қалалар мен елді мекендер салды. Турин сияқты көптеген еуропалық қалаларда осы жоспарлардың қалдықтары сақталған, олар римдіктердің қалаларын қаншалықты логикалық түрде жоспарлағанын көрсетеді. Олар көшелерді тік бұрыштармен, шаршы тор түрінде салады. Барлық жолдардың ені мен ұзындығы бірдей болды, бірақ екеуі қалғандарынан сәл кеңірек еді. Олардың біреуі шығыстан батысқа, екіншісі солтүстіктен оңтүстікке дейін созылып, желінің ортасында қиылысып, орталық нүктені құрады. Жолдардың барлығы мұқият орнатылған тас плиткалармен төселді, ал үстіне кішкентай, тығыз жатқан тастар мен қиыршық тас себілді. Қажет болған жерлерде көпірлер салынды. Төрт жолмен бөлінген әрбір шаршы инсула деп аталды, ол қазіргі заманғы қалалық кварталға балама болып табылады. Әр инсула шаршы пішіндес болып, ішіндегі жер бөлінген. Қала дамыған сайын әр инсула әртүрлі пішіндегі және өлшемдегі ғимараттармен толып, арнайы жолдар мен көшелермен кесіліп өтетін. Көптеген инсулалар римдік қаланың алғашқы қоныстанғандарына берілді, бірақ әрбір адам өз үйін салу үшін төлем жасауы керек болды. Қала жаудан қорғау және шекарасын белгілеу үшін қабырғамен қоршалған. Қаланың сыртындағы жерлер егістік далалары ретінде ашық қалды. Әрбір басты жолдың соңында күзет мұнаралары бар үлкен қақпалар орналасқан. Қала қоршауда болған кезде қақпалар тормен жабылып, қала қабырғалары бойында қосымша күзет мұнаралары салынды. Су құбыры қала қабырғаларының сыртында салынды. Грек және римдік қала құрылысының дамуы жақсы белгілі, өйткені көптеген жазба дереккөздер бар және бұл тақырыпқа көп көңіл бөлінген, себебі римдіктер мен гректер қазіргі батыс мәдениетінің негізгі ата-бабалары деп есептеледі. Алайда, этрусктің көптеген маңызды қалалары болғанын және Еуропада басқа да мәдениеттердің, негізінен келттіктердің, көшпенді және жартылай көшпенді елді мекендері болғанын естен шығармау керек.
The Romans used a consolidated scheme for city planning, developed for military defense and civil convenience. The basic plan consisted of a central forum with city services, surrounded by a compact, rectilinear grid of streets, and wrapped in a wall for defense. To reduce travel times, two diagonal streets crossed the square grid, passing through the central square. A river usually flowed through the city, providing water, transport, and sewage disposal. Hundreds of towns and cities were built by the Romans throughout their Empire. Many European towns, such as Turin, preserve the remains of these schemes, which show the very logical way the Romans designed their cities. They would lay out the streets at right angles, in the form of a square grid. All roads were equal in width and length, except for two, which were slightly wider than the others. One of these ran east–west, the other, north–south, and they intersected in the middle to form the center of the grid. All roads were made of carefully fitted flagstones and filled in with smaller, hard packed rocks and pebbles. Bridges were constructed where needed. Each square marked off by four roads was called an insula, the Roman equivalent of a modern city block. Each insula was square, with the land within it divided. As the city developed, each insula would eventually be filled with buildings of various shapes and sizes and crisscrossed with back roads and alleys. Most insulae were given to the first settlers of a Roman city, but each person had to pay to construct his own house. The city was surrounded by a wall to protect it from invaders and to mark the city limits. Areas outside city limits were left open as farmland. At the end of each main road was a large gateway with watchtowers. A portcullis covered the opening when the city was under siege, and additional watchtowers were constructed along the city walls. An aqueduct was built outside the city walls. The development of Greek and Roman urbanization is well known, as there are relatively many written sources, and there has been much attention to the subject, since the Romans and Greeks are generally regarded as the main ancestors of modern Western culture. It should not be forgotten, though, that the Etruscans had many considerable towns and there were also other cultures with more or less urban settlements in Europe, primarily of Celtic origin.