Орта ғасыр Еуропасының сәулет өнері

Кіріспе

Ортағасырлық Еуропаның сәулет стилі

Роман сәулеті – 11 және 12 ғасырларда Еуропаның ортағасырлық сәулетінде басым болған стиль. Бұл стиль ақырында соқпақтардың пішінімен ерекшеленетін готика стиліне дамыды: роман стилінде жартылай дөңгелек аркалар, ал готикада – тік аркалар басым. Роман сәулеті Франция, Германия, Италия, Испания сияқты бірнеше елде шамамен бір уақытта пайда болды. Оның мысалдары құрлықтың барлық аймақтарында кездеседі, бұл оны Рим империясының сәулетінен бергі алғашқы пан-еуропалық стиль етіп белгілейді. Готика стилі сияқты, бұл стильдің атауы сол замандағы роман өнеріне де ауыстырылды. Ежелгі римдік және византиялық ғимараттардың, сондай-ақ жергілікті дәстүрлердің элементтерін біріктіретін роман сәулеті, монументалдығымен, қалың қабырғаларымен, дөңгелек аркаларымен, мықты тіректерімен, цилиндрлі күмбездерімен, биік мұнараларымен және әсем аркаларымен танылады. Әрбір ғимараттың пішіні анық, көбінесе өте реттелген және симметриялық жоспармен салынған. Готикалық ғимараттармен салыстырғанда, оның жалпы келбеті қарапайым. Аймақтық ерекшеліктері мен қолданылған материалдарға қарамастан, бұл стильді Еуропаның кез келген жерінде тануға болады. Осы кезеңде көптеген қамалдар салынды, бірақ олардың саны шіркеулерге қарағанда әлдеқайда аз болды. Ең маңыздылары – үлкен аббат шіркеулері, олардың көпшілігі бүгінгі күнге дейін сақталған, толық немесе жартылай толық күйде және жиі пайдаланылуда. Роман дәуірінде салынған көптеген шіркеулер Англия және Португалия сияқты дамыған аймақтарда готикалық сәулеттің кезегінде жартылай немесе толығымен қайта жаңартылды. Роман сәулетінен сақталған ең көп мысалдар оңтүстік Франция, Испания және Италияның ауылдық аймақтары сияқты кейінгі кезеңдерде өркендемеген аймақтарда кездеседі. Роман стиліндегі бекініссіз тұрғын үйлер мен сарайлар, монастырлардың тұрғын бөліктері сирек кездеседі, бірақ олар шіркеулерде қолданылған элементтерді тұрғын үйлерге бейімдеп пайдаланған.

Romanesque architecture is an architectural style of medieval Europe that was predominant in the 11th and 12th centuries. The style eventually developed into the Gothic style with the shape of the arches providing a simple distinction: the Romanesque is characterized by semicircular arches, while the Gothic is marked by the pointed arches. The Romanesque emerged nearly simultaneously in multiple countries (France, Germany, Italy, Spain); its examples can be found across the continent, making it the first pan European architectural style since Imperial Roman architecture. Similarly to Gothic, the name of the style was transferred onto the contemporary Romanesque art. Combining features of ancient Roman and Byzantine buildings and other local traditions, Romanesque architecture is known by its massive quality, thick walls, round arches, sturdy pillars, barrel vaults, large towers and decorative arcading. Each building has clearly defined forms, frequently of very regular, symmetrical plan. The overall appearance is one of simplicity when compared with the Gothic buildings that were to follow. The style can be identified right across Europe, despite regional characteristics and different materials. Many castles were built during this period, but they are greatly outnumbered by churches. The most significant are the great abbey churches, many of which are still standing, more or less complete and frequently in use. The enormous quantity of churches built in the Romanesque period was succeeded by the still busier period of Gothic architecture, which partly or entirely rebuilt most Romanesque churches in prosperous areas like England and Portugal. The largest groups of Romanesque survivors are in areas that were less prosperous in subsequent periods, including parts of southern France, rural Spain and rural Italy. Survivals of unfortified Romanesque secular houses and palaces, and the domestic quarters of monasteries are far rarer, but these used and adapted the features found in church buildings, on a domestic scale.

Анықтама

Француз тіліндегі "romane" немесе ағылшын тіліндегі "Romanesque" термині "римдіктер салған сияқты" деген мағынаны білдіреді және 19 ғасырдың басынан бері орта ғасырлық дәуірдің архитектуралық стилін сипаттау үшін қолданылып келеді. Бұл стиль готикалық архитектурадан бұрын пайда болды. Ол 11-13 ғасырларда Еуропа бойынша кеңінен таралған архитектуралық стильді көрсетеді және жартылай дөңгелек аркаларымен және ауырлау формаларымен готикалық стильден ерекшеленеді. Кезеңнің негізгі құрылымдық жаңаруы – цилиндрлі және крест тәрізді күмбездерден қабырғалы күмбездерге көшу болды.

Роман терминінің қолданылуы

Қазіргі кезде роман стилі деп аталатын архитектура стилі мен одан кейінгі готика стилі арасындағы айырмашылық 15-ші ғасырдың басында танылды, бұл сол кезеңнің кейбір өнер туындыларында көрсетілген. Роберт Кампен өзінің «Бейбіт қыздың үйленуі» атты еңбегінде осы бөліністі анық көрсетті: сол жақтағы ғимарат, Ескі Келісімді бейнелейтін, роман стилінде, ал оң жақтағы ғимарат, Жаңа Келісімді бейнелейтін, готика стилінде. Алайда, 19-ғасырға дейін готикадан бұрынғы стиль тұтастай танылмады, оның орнына, сол кездегі готика сияқты, көптеген стильдердің жиынтығы ретінде қарастырылды: Джорджо Вазари мен Кристофер Рен «тускандық», «саксондық» немесе «нормандық» сәулет туралы жазды. «Романдық» сөзі («римдіктер сияқты») 1666 жылы ағылшын тілінде пайда болды және қазіргі роман тілдері деп аталатын тілдерді белгілеу үшін қолданылды. Романдық сәулеттің анықтамасы уақыт өте келе өзгерді; сөздің қазіргі ағылшын мағынасының қалыптасуы негізінен екі қадамды қамтыды: 1813 жылы Уильям Ганн бұл терминді Батыс Еуропаның готикаға дейінгі сәулетін, 4-ші ғасырдан 12-ші ғасырға дейін кеңінен сипаттау үшін қолданды. Ганнның «Гот сәулетінің шығу тегі мен әсеріне қатысты зерттеу» (Лондон, 1819) атты еңбегі кейін, 1819 жылы жарық көрді. Ганн бұл сөзді ортағасырлық стильді сипаттау үшін қолданды, бірақ дөңгелек римдік арканы сақтап, римдік құрылыс дәстүрінің жалғасы сияқты көрінді; 19-ғасыр мен 20-ғасырдың бірінші жартысында анықтама қысқа мерзімге дейін қысқартылды, әдетте 11 (немесе 10-ғасырдың соңы) мен 12-ғасыр аралығында. Бұл процесте ғалымдар (Роберт де Ластейри мен Анри Фокилонның маңызды үлесімен) роман стиліне қатысты бастапқы анықтаманы римдік немесе римдік сәулет сияқты стильдік белгіге өзгертті. Жаңа анықтама сонымен қатар сәулет стильдерін (мысырлық, грек, римдік, меровингтік, каролингтік және т.б.) рулық/династиялық тұрғыдан қарастыру мен ерекшеліктерге негізделген (готика, ренессанс, манер, барокко) арасындағы шешімді белгілейді. Француз термині «роман» алғаш рет архитектуралық мағынада археолог Шарль де Гервилл 1818 жылғы 18 желтоқсанда Аугуст Ле Превостқа жазған хатында Гервиллдің римдік сәулеттің төмендеуі деп қарастырғанын сипаттау үшін қолданды. 1823 жылы жарияланған (1824 жылы қайта басылған) Гервиллдің досы Арсис де Комонт өзінің «Essai sur l'architecture religieuse du moyen âge, particulièrement en Normandie» атты еңбегінде 5-13 ғасырлардағы «бұзылған» еуропалық сәулетті сипаттау үшін «роман» деген таңбаны қабылдады, осы ғимараттардың көптегенінің нақты мерзімі белгісіз болған кезде. «Романға дейінгі» термині кейде Германиядағы Каролингтер мен Оттондар кезеңіндегі сәулетке, сондай-ақ Визиготтар, Моцарабтар мен Астуриялық құрылыстарға 8-10 ғасырлардағы Иберия түбегінде қолданылады, ал «Алғашқы роман» Италияның солтүстігі мен Испанияның және Францияның кейбір бөліктеріндегі романдық ерекшеліктері бар, бірақ Клюни аббаттығының ықпалына дейінгі ғимараттарға қолданылады. Англия мен Сицилиядағы роман стилі әлі де Норман сәулеті деп аталады. 11-ғасырдың ортасында Пизада дамыған «көркем» стиль «Пизандық роман» деп аталады. Эрик Ферни 21-ғасырдың басында роман стилінің ерекшеліктері бойынша «шамалы келісім» бар екенін жазады. Кейбір зерттеушілер роман стиліндегі ғимараттардың «көрнекті әртүрлілігі» салдарынан бір ауыздан анықтау мүмкін емес деп санайды: «ешбір үлгі, ешбір ереже басымдыққа ие бола алмайды», ал роман стилін «трендтер жинағы» ретінде қарастыру керек. Келіспеушіліктерге қарамастан, термин «жалпы қолданысқа» айналды және кем дегенде ыңғайлылық үшін барлық жағынан қабылданды.

The distinction between the style of architecture now known as Romanesque, and the succeeding style of Gothic architecture was recognised as early as the 15th century, as demonstrated by some artworks of that period. Robert Campin clearly presented the division in his Marriage of the Virgin; on the left side, representing the Old Testament, the building is in the Romanesque style, while that on the right, representing the New Testament, is Gothic. Until the 19th century, however, the style preceding Gothic was not recognized as a whole, and was instead, just like Gothic at the time, treated as a multitude of styles: Giorgio Vasari and Christopher Wren were writing about "Tuscan", "Saxon", or "Norman" architectures. The word Romanesque ("in the manner of Romans") appeared in English by 1666, and was used to designate what are now called Romance languages. Definition of Romanesque architecture changed over time; the development of the modern English meaning of the word involved primarily two steps:
in 1813 William Gunn used the term to broadly describe the pre Gothic architecture of the Western Europe, all the way from the 4th century to the 12th. Gunn's work, An Inquiry into the Origin and Influence of Gothic Architecture (London 1819), was published later, in 1819. The word was used by Gunn to describe the style that was identifiably Medieval and prefigured the Gothic, yet maintained the rounded Roman arch and thus appeared to be a continuation of the Roman tradition of building;
over the course of the 19th century and the first half of the 20th century the definition narrowed to a shorter period, typically from 11th (or late 10th) to 12th century. In the process, scholars (with notable contributions by Robert de Lasteyrie and Henri Focillon) changed the original definition of Romanesque as a sub Roman or Roman like architecture to a stylistic label describing the arrangements of mass and space that found acceptance at the turn of the 11th century. The new definition also marks the watershed between the tribal/dynastic treatment of architectural styles (Egyptian, Greek, Roman, Merovingian, Carolingian, etc.) and a feature based one (Gothic, Renaissance, Mannerist, Baroque). The French term "romane" was first used in the architectural sense by archaeologist Charles de Gerville in a letter of 18 December 1818 to Auguste Le Prévost to describe what Gerville sees as a debased Roman architecture. In an 1823 public lecture (published in 1824) Gerville's friend Arcisse de Caumont adopted the label "roman" to describe the "degraded" European architecture from the 5th to the 13th centuries, in his Essai sur l'architecture religieuse du moyen âge, particulièrement en Normandie, at a time when the actual dates of many of the buildings so described had not been ascertained:

The term "Pre romanesque" is sometimes applied to architecture in Germany of the Carolingian and Ottonian periods and Visigothic, Mozarab and Asturian constructions between the 8th and the 10th centuries in the Iberian Peninsula while "First Romanesque" is applied to buildings in north of Italy and Spain and parts of France that have Romanesque features but pre date the influence of the Abbey of Cluny. The Romanesque style in England and Sicily is still referred to as Norman architecture. A "dazzling" style developed in Pisa in the mid 11th century is called "Pisan Romanesque". Eric Fernie writes that by the beginning of the 21st century there is "something like agreement" on the characteristics of the Romanesque style. Some researchers argue that due to an "astonishing diversity" of the Romanesque buildings, a unanimous definition is impossible: "[n]o single model, no single rule, ever seems adequate to prevail", and the Romanesque should be treated as a "collection of trends". Despite disagreement, the term became a "common currency", and is universally accepted at least for convenience.

Қолданылу аясы

Әр түрлі типтегі ғимараттар роман стилінде салынды, оның ішінде қарапайым тұрғын үйлер, әсем қалалық үйлер, сәнді сарайлар, сауда орындары, мемлекеттік ғимараттар, қамалдар, қала қабырғалары, көпірлер, ауылдық шіркеулер, монастырь шіркеулері, монастырь кешендері және ірі соборлар бар. Осы типтегі ғимараттардың арасында тұрғын және коммерциялық ғимараттар ең сирек кездеседі, Ұлыбританияда тек бірнеше ғана сақталған, Францияда бірнеше топтамасы, Еуропа бойынша шашыраңқы ғимараттар және Италияда ғасырлар бойы анықталмаған немесе өзгертілген көптеген мысалдар бар. Көптеген қамалдардың негізі романдық кезеңге дейін барады. Көпшілігі айтарлықтай өзгертілген, ал көптегені қираған күйде. Сақталған романдық ғимараттардың ең көп саны – шіркеулер. Олар кішкентай капеллалардан алып соборларға дейін жетеді. Көптеген шіркеулер түрлі стильдерде кеңейтілген және өзгертілгенімен, көптегендері негізінен сақталған немесе мұқият қалпына келтірілген, романдық шіркеу архитектурасының пішінін, мінезін және әшекейлеуін көрсетеді. Палатин капелласынан кейін 9 ғасырдағы швейцарлық керемет қолжазба – Сент-Галл жоспары пайда болды, ол монастырь кешенінің егжей-тегжейлі жоспарын, оның барлық ғимараттары мен функцияларын көрсетеді. Ең ірі ғимарат – шіркеу, оның жоспары германдық ерекшеліктерімен ерекшеленеді, екі басында апсидасы бар, мұндай құрылым басқа жерде сирек кездеседі. Шіркеудің тағы бір ерекшелігі – пропорцияларының дұрыстығы, кесісу мұнарасының шаршы пішіні жоспардың қалған бөлігі үшін өлшемдік бірлік қызметін атқарады. Бұл ерекшеліктерді Хилдесхаймдегі 1001–1030 жылдарға салынған Киелі Михаил шіркеуінде көруге болады. Еуропаның көп бөлігінде феодализм қалыптасты, онда шаруалар жерді өңдеу үшін жергілікті билеушілерден жерді ұстап, оның орнына әскери қызмет көрсетті. Осының салдарынан олар жергілікті және аймақтық қақтығыстар үшін ғана емес, қажет болған жағдайда өздерінің феодалдарымен бірге Еуропа бойынша крест жорықтарына қатысуға шақырылуы мүмкін еді. 1095–1270 жылдардағы крест жорықтары адамдардың үлкен қозғалысын, олармен бірге жаңа идеялар мен сауда шеберлігін, әсіресе бекіністер салу және қару-жарақ жасау үшін қажетті металл өңдеуді әкелді, бұл да ғимараттарды жабдықтау мен әшекейлеуге қолданылды. Адамдардың, билеушілердің, ақсүйектердің, епископтардың, абаттардың, шеберлердің және шаруалардың үздіксіз қозғалысы құрылыс әдістерінде біртектілікке және аймақтық ерекшеліктерге қарамастан, танымал роман стилін қалыптастыруда маңызды рөл атқарды. Каролинг кезеңінен кейін өмір көбінесе қауіпсіз болды. Бұл стратегиялық маңызды жерлерде қамалдар салуға әкелді, олардың көпшілігі 911 жылы Ролло басшылығымен Солтүстік Францияға шабуыл жасаған викингтердің ұрпақтары – нормандардың бекіністері ретінде салынды. Саяси күрес көптеген қалаларды бекініске алуға немесе Рим дәуірінен қалған қабырғаларды қайта құруға және нығайтуға әкелді. Сақталған ең маңызды бекіністердің бірі – Каркассон қаласы. Қалаларды қоршау қабырғалар ішінде тұруға арналған кеңістіктің жетіспеушілігіне әкелді, нәтижесінде Тосканадағы Сан-Джиминьяно, Ломбардиядағы Болонья және Павия сияқты қалалық үйлердің биік және тар стилі пайда болды, олар әдетте ортақ аулаларды қоршап тұрды. Германияда Киелі Рим императорлары стратегиялық маңызды жерлерде және сауда жолдарында қамалдар емес, сарайлар сияқты көптеген резиденцияларды салды. Гослардағы Император сарайы (19 ғасырда кеңінен қалпына келтірілді) 11 ғасырдың басында Отто III және Генрих III салған, ал Гелнхаузендегі қираған сарай 1170 жылға дейін Фридрих Барбароссаға тиесілі болды. Адамдар мен әскерлердің қозғалысы көпірлер салуға да себеп болды, олардың кейбіреулері бүгінге дейін сақталған, мысалы, Каталониядағы Бесалудағы 12 ғасырлық көпір, Наваррадағы 11 ғасырлық Пуэнте де ла Рейна және Авиньондағы Пон Сент-Бенезе.

Buildings of every type were constructed in the Romanesque style, with evidence remaining of simple domestic buildings, elegant town houses, grand palaces, commercial premises, civic buildings, castles, city walls, bridges, village churches, abbey churches, abbey complexes and large cathedrals. Of these types of buildings, domestic and commercial buildings are the most rare, with only a handful of survivors in the United Kingdom, several clusters in France, isolated buildings across Europe and by far the largest number, often unidentified and altered over the centuries, in Italy. Many castles exist, the foundations of which date from the Romanesque period. Most have been substantially altered, and many are in ruins. By far the greatest number of surviving Romanesque buildings are churches. These range from tiny chapels to large cathedrals. Although many have been extended and altered in different styles, a large number remain either substantially intact or sympathetically restored, demonstrating the form, character and decoration of Romanesque church architecture. Dating shortly after the Palatine Chapel is a remarkable 9th century Swiss manuscript known as the Plan of Saint Gall and showing a very detailed plan of a monastic complex, with all its various monastic buildings and their functions labelled. The largest building is the church, the plan of which is distinctly Germanic, having an apse at both ends, an arrangement not generally seen elsewhere. Another feature of the church is its regular proportion, the square plan of the crossing tower providing a module for the rest of the plan. These features can both be seen at the Proto Romanesque St. Michael's Church, Hildesheim, 1001–1030. Much of Europe was affected by feudalism in which peasants held tenure from local rulers over the land that they farmed in exchange for military service. The result of this was that they could be called upon, not only for local and regional spats, but to follow their lord to travel across Europe to the Crusades, if they were required to do so. The Crusades, 1095–1270, brought about a very large movement of people and, with them, ideas and trade skills, particularly those involved in the building of fortifications and the metal working needed for the provision of arms, which was also applied to the fitting and decoration of buildings. The continual movement of people, rulers, nobles, bishops, abbots, craftsmen and peasants, was an important factor in creating a homogeneity in building methods and a recognizable Romanesque style, despite regional differences. Life became generally less secure after the Carolingian period. This resulted in the building of castles at strategic points, many of them being constructed as strongholds of the Normans, descendants of the Vikings who invaded northern France under Rollo in 911. Political struggles also resulted in the fortification of many towns, or the rebuilding and strengthening of walls that remained from the Roman period. One of the most notable surviving fortifications is that of the city of Carcassonne. The enclosure of towns brought about a lack of living space within the walls, and resulted in a style of town house that was tall and narrow, often surrounding communal courtyards, as at San Gimignano in Tuscany and Bologna and Pavia in Lombardy. In Germany, the Holy Roman Emperors built a number of residences, fortified, but essentially palaces rather than castles, at strategic points and on trade routes. The Imperial Palace of Goslar (heavily restored in the 19th century) was built in the early 11th century by Otto III and Henry III, while the ruined Palace at Gelnhausen was received by Frederick Barbarossa prior to 1170. The movement of people and armies also brought about the building of bridges, some of which have survived, including the 12th century bridge at Besalú, Catalonia, the 11th century Puente de la Reina, Navarre and the Pont Saint Bénézet, Avignon.

Дін

11-12 ғасырдың аяғында Еуропа бойынша шіркеулердің саны бұрын-соңды болмаған деңгейде өсті. Бұл ғимараттардың көпшілігі, үлкені де, кішігі де, қазірге дейін сақталған, кейбіреулері дерлік толыққанды күйде, ал басқалары кейінгі ғасырларда танымастай өзгерген. Олардың ішінде Римдегі Санта-Мария-ин-Космедин, Флоренциядағы Баптистерий және Веронадағы Сан-Зено-Маджоре сияқты көптеген танымал шіркеулер бар. Францияда атақты О-Дам және Ле-Омм аббаттары Каенде және Мон-Сен-Мишель осы кезеңде салынды, сондай-ақ Сантьяго-де-Компостелаға қажылық жолындағы аббаттар да осы мерзімге жатады. Көптеген соборлар осы кезеңде негізделді, ал кейбіреулері аббат шіркеулері ретінде басталып, кейіннен соборға айналды. Англияда ежелгі негізде салынған соборлардың барлығы осы кезеңде бастау алды, Солсбериден басқа, онда монахтар Норман шіркеуінен Көне Сарумға көшіп келді, ал Кентербери сияқты бірнешеуі саксон шіркеулері орнында қайта салынды. Испанияда осы кезеңдегі ең әйгілі шіркеу – Сантьяго-де-Компостела. Германияда Рейн және оның салалары көптеген романдық аббаттардың орналасқан жері болды, атап айтқанда Майнц, Вормс, Шпейер және Бамберг. Ол кезде Альп тауларынан солтүстікке қарайғы ең ірі қала Кёльнде үлкен қалалық шіркеулердің маңызды тобы көбінесе сақталған. Монастырлық өмір Еуропаға тараған сайын, роман стиліндегі шіркеулер Шотландияда, Скандинавияда, Польшада, Венгрияда, Сицилияда, Сербияда және Тунисте бой көтерді. Крестшілер патшалықтарында бірнеше маңызды романдық шіркеулер салынды.

Монастықтың

6-шы ғасырда монах Бенедикт діни қызметкерлердің бір тәртіпке бірігіп, ортақ байланыстар мен ереже бойынша өзара тәуелділікте өмір сүретін, бірақ жеке-жеке усақтап тұратын шөлгеушілер емес, бірлескен қауымдастық құру жүйесін қалыптастырды. Бенедикт монастырлары Италиядан бүкіл Еуропаға тарады, және Англияда олардың саны ең көп болды. Олардан кейін Клюни, Цистерциан, Картузиан және Августин канондары ордендері пайда болды. Крест жорықтары кезінде Госпитальерлер мен Тамплиерлер әскери ордендері құрылды. Монастырлар, кейде соборлардың да қызметін атқаратын, және дін қызметкерлерінің қауымдастықта тұратын соборлар Еуропадағы биліктің маңызды орталықтары болды. Епископтар мен ірі монастырлардың аббаттары ханшайымдар секілді өмір сүрді және қызмет атқарды. Монастырлар – барлық салалы білімнің негізгі ошақтары еді. Бенедикт монастырларда барлық өнер түрлерін оқытуды және тәжірибеге енгізуді міндеттеді. Монастырлардың ішінде кітаптар қолмен көшіріліп жазылды, ал монастырдан тыс жерде оқи және жаза білетін адамдардың саны аз болды.

Арқалық тіректер

Романдық қабырғалардың ауқымды болуына байланысты, готикалық сәулеттегідей бекініштер аса маңызды емес. Романдық стильдегі бекініштер көбінесе жазық, шаршы пішіндес болып келеді және қабырғадан көп шығып тұрмайды. Дөңгелек немесе жартылай дөңгелек қақпалары бар шіркеулерде, егер қақпасы болса, ол орталық бөлікті нығайтуға көмектесетін. Жартылай дөңгелек қақпалар қолданылған жағдайда, олар тікелей ұшқыш бекініштер сияқты жұмыс істейді. Көбінесе қақпалар готикалық сәулеттегідей бір қабат емес, екі қабатқа дейін созылады, бұл күмбезделген орталық бөліктің салмағын жақсырақ ұстап тұру үшін жасалған. Дарем соборында ұшқыш бекініштер қолданылған, бірақ олар трифориум галереясының ішінде жасырылған.

Құрғақ өзекті бағаналар

Дурхэм соборындағы сияқты аса ірі бағаналар қажет болған жағдайларда, олар тас қалаудан тұрғызылып, ішкі қуысы қиыршық таспен толтырылған. Мұндай алып, қалыңдамайтын бағаналар кейде ойып жасалған өрнектермен әшекейленеді.

Қабырғалы күмбез

12 ғасырда қабырғалы күмбездер жиі қолданыла бастады. Қабырғалы күмбездерде көлденеңге созылатын қабырғалар ғана емес, сонымен қатар әрбір күмбезді бөлігінде диагональды қабырғалар болады, олар жамбас күмбездеріндегі жамбас сияқты бір бағытта жүреді. Дегенмен, жамбас күмбезінде күмбездің өзі құрылымдық элемент болса, қабырғалы күмбезде қабырғалар құрылымдық элементтер болып табылады, ал олардың арасындағы кеңістіктер жеңіл, құрылымдық емес материалмен толтырылуы мүмкін. Романдық аркалар көбінесе жартылай дөңгелек болғандықтан, қабырғалы күмбездердегі құрылымдық және дизайндық мәселе диагональдық аралықтың көлденең аралықтан үлкен және демек, биік болуында. Осы аймақтағы Ангулем соборы – Францияда жиі кездесетін латын кресті пішінді, бірақ күмбезбен жабылған, ерекше шіркеу. Швейцариядағы Сент-Галл аббат шіркеуі герман Еуропасы бойынша кең таралған жоспарды көрсетеді. Бұл латын кресті, салыстырмалы түрде ұзын кемесі, қысқа трансепттері және апсидалы бар шығыс жағы. Кеме аралықтармен бөлінген, бірақ ғибадатхана мен трансепттері жоқ. Батыс жағы апсидалы Германия шіркеулерінің, мысалы Вормс соборының ерекшелігі. Германиядағы Шпейер соборында трансепт пен алқабы жоқ. Оның пішіні модульдік. Германияға тән ерекшелік – ғибадатхана мен батыс жағын қоршап тұрған мұнаралардың болуы. Батысқа қарап тұрған кіреберіс, Вестверк деп аталады, ол басқа да бірнеше шіркеулерде кездеседі. Әр күмбез бөлімі кеменің екі тар сағасын қамтиды. Аутон соборында (Франция) кеме сағалары мен наулыстар қиылыстан бастап алтарьға дейін созылады, әр наулыс апсидамен аяқталады. Әр кеме бөлімі күмбезде көлденең қабырғамен бөлінеді. Әр трансепт екі кеме еніне дейін созылады. Кіреберістегі басты есікті қорғайтын нартекс бар. Бұл кіреберіс түрі готика дәуірінде Шартрдегі трансепттерде дамытылды. Ангулем соборы (Франция) Константинополдің византиялық шіркеулерінің дизайнына әсер еткен болуы мүмкін, онда негізгі кеңістіктер күмбезбен жабылады. Бұл құрылым өте қалың қабырғалар мен күмбездерді тіреуге арналған массивті тіреулерді қажет етеді. Апсиданың айналасында сәулелі шіркеулер бар, бұл француздық ерекшелік және шейкеге айналды. Англиядағы Эли соборы бенедиктин монастыры болған, ол монастырлық және діни функцияларды атқарған. Мұны жеңілдету үшін, Еуропадағыдан ұзын, сонымен қатар наулыстармен жабдықталған трансепттері бар. Англияда шіркеулердің шығысқа қарай бағытталуына ерекше мән берілген. Кесудегі үлкен тіреулер бір кезде мұнара болғанын көрсетеді. Батыс жағындағы екі дөңгелек мұнараның биік орталық мұнарамен қатарласуы Британияда бірегей. Эли соборы күмбезделмеген және кемесінің үстінде ағаш төбесі сақталған. Сантьяго-де-Компостела соборы Элимен көптеген ерекшеліктерді бөліседі, бірақ кеңдігімен испандық ерекшелігін көрсетеді. Сантьягода апостол Жақыптың денесі сақталған және ол Еуропадағы ең маңызды қажылық орталығы болған. Бұны наулыстар, кең наулыстармен жабдықталған трансепттер және көптеген шығып тұрған шіркеулер көрсетеді. Алқабы Элидегіден қысқа, ал алтарь бір уақытта көптеген адамдарға көріну үшін орналасқан. Тулузадағы Сент-Сернин базиликасы қажылық шіркеуінің классикалық мысалы. Ол өте үлкен және ішкі жоспары жол ағынын бағыттауға мүмкіндік берген. Екі қабатты наулыстармен, наулыстармен жабдықталған трансептпен және апсиданы айналатын амбулаториямен қажылар шіркеудің айналасын айналып, трансепттердің апсидалық шіркеулерінде және хордың сәулелі шіркеулерінде тоқталып, ой жүгіту мен дұға етуге мүмкіндік алған. Модена соборы итальяндық роман стиліндегі жоспарды көрсетеді, архитектуралық тұрғыдан римдік базиликаларға ұқсас болғандықтан «базилика» деп аталады.

Ribbed vaults came into general use in the 12th century. In ribbed vaults, not only are there ribs spanning the vaulted area transversely, but each vaulted bay has diagonal ribs, following the same course as the groins in a groin vault. However, whereas in a groin vault, the vault itself is the structural member, in a ribbed vault, it is the ribs that are the structural members, and the spaces between them can be filled with lighter, non structural material. Because Romanesque arches are nearly always semi circular, the structural and design problem inherent in the ribbed vault is that the diagonal span is larger and therefore higher than the transverse span. In the same region, Angoulême Cathedral is an aisleless church of the Latin cross plan, more usual in France, but is also roofed with domes. The Abbey Church of St. Gall, Switzerland, shows the plan that was to become common throughout Germanic Europe. It is a Latin Cross with a comparatively long nave and short transepts and eastern end, which is apsidal. The nave is aisled, but the chancel and transepts are not. It has an apsidal west end, which was to become a feature of Churches of Germany, such as Worms Cathedral. Speyer Cathedral, Germany, also has aisleless transept and chancel. It has a markedly modular look. A typical Germanic characteristic is the presence of towers framing the chancel and the west end. There is marked emphasis on the western entrance, called Westwerk, which is seen in several other churches. Each vault compartment covers two narrow bays of the nave

At Autun Cathedral, France, the pattern of the nave bays and aisles extends beyond the crossing and into the chancel, each aisle terminating in an apse. Each nave bay is separated at the vault by a transverse rib. Each transept projects to the width of two nave bays. The entrance has a narthex which screens the main portal. This type of entrance was to be elaborated in the Gothic period on the transepts at Chartres. Angoulême Cathedral, France, is one of several instances in which the Byzantine churches of Constantinople seem to have been influential in the design in which the main spaces are roofed by domes. This structure has necessitated the use of very thick walls, and massive piers from which the domes spring. There are radiating chapels around the apse, which is a typically French feature and was to evolve into the chevet. As was typically the case in England, Ely Cathedral was a Benedictine monastery, serving both monastic and secular function. To facilitate this, the chancel or "presbytery" is longer than usually found in Europe, as are the aisled transepts which contained chapels. In England, emphasis was placed on the orientation of the chapels to the east. The very large piers at the crossing signify that there was once a tower. The western end having two round towers flanking a tall central tower was unique in Britain. Ely Cathedral was never vaulted and retains a wooden ceiling over the nave. The cathedral of Santiago de Compostela shares many features with Ely, but is typically Spanish in its expansive appearance. Santiago held the body of St. James and was the most significant pilgrimage site in Europe. The narthex, the aisles, the large aisled transepts and numerous projecting chapels reflect this. The chancel is short, compared to that of Ely, and the altar set so as to provide clear view to a vast congregation simultaneously. The basilica Saint Sernin of Toulouse is a typical example of a pilgrimage church. It is very large and its interior plan made it possible to direct traffic. With double side aisles and with an aisled transept and an ambulatory surrounding the apse, pilgrims could make the circuit around the church and were able to stop for meditation and prayer at the apsidal chapels of the transept and the radiating chapels of the choir. Modena Cathedral shows a typically Italian Romanesque plan, often architecturally termed a "basilica", because of its similarity in plan to a Roman basilicas.

Бөлім

Бөлімде, әдеттегі аралық шіркеу немесе собор екі жағында бір аралықпен нефке ие. Неф және аралықтар іргетастарда немесе бағаналарда орналасқан аркадамен бөлінеді. Аралықтың шатыры мен сыртқы қабырғалары жоғарғы қабырғаларды және, егер болса, нефтің күмбездік жабынын нығайтуға көмектеседі. Аралық шатырының үстінде, нефке жарық түсіретін терезелер қатары орналасқан, ол клеристорий деп аталады. Романдық дәуірде бұл екі қабатты биіктік үш қабатты биіктікке дамыды, онда аркада мен клеристорий арасында трифорий деп аталатын галерея орналасқан. Бұл қабырғаларды безендіретін қарапайым жабық аркададан бастап, тар аркадалы өткелге дейін, галереяны жарықтандыратын терезелер қатары бар толыққанды екінші қабатқа дейін өзгеріп отырады.

Ғибадатханалар мен соборлардың қасбеттері және сыртқы безендіру

Роман стиліндегі шіркеулердің қасбеттері, көбінесе ғимараттың батыс жағында орналасқан, әдетте симметриялы болып келеді, олардың үлкен орталық порталы өрнектерімен немесе кірер аузымен ерекшеленеді, сондай-ақ арка тәрізді терезелердің үйлесімді орналасуымен көзге түседі. Италияда мұндай шіркеулерде көбінесе бір орталық дөңгелек немесе көз терезесі кездеседі.

Порталдар

Романдық шіркеулерде әдетте батыс жағында орталықта орналасқан бір портал болады, ол ғимараттың қасбетін безендірудің басты ошағы саналады. Кейбір шіркеулер, мысалы, Сент-Этьен (Каен, 11-ғасыр) және Пиза соборы (12-ғасырдың соңы) ерте христиан базиликаларының үлгісімен үш батыс порталына ие болды. Көптеген шіркеулер, үлкен-кішілі, ғибадат етушілердің жиі пайдаланатын бүйірлік кіреберістерге ие болды. Романдық есіктер ерекше формаға ие, олардың бағаналары бірінен соң бірі шегінетін жазықтықтардан тұрады, олардың әрқайсысына дөңгелек шахта орнатылған және бәрі де үздіксіз абакпен жабылады. Абактан көтерілетін жартылай дөңгелек арканың жазықтықтары мен дөңгелек қалыптары бағаналар сияқты болады. Әдетте үш шахтасы бар төрт жазықтық кездеседі, бірақ он екі шахтаға дейін болуы мүмкін, бұл апостолдардың символы. Порталдың ашылуы арка тәрізді болуы мүмкін, немесе тимпанды қолдау үшін перде орнатылуы мүмкін, ол көбінесе ою-өрнектелген, бірақ Италияда кейде мозаикамен немесе фрескамен әшекейленген. Ойылған тимпан романдық шіркеудің маңызды мүсіндік туындысын құрайды. Басты порталдағы ою-өрнектің тақырыбы Көкүрдіктегі Мәсіх немесе Соңғы Сот болуы мүмкін. Бүйірлік есіктерде Мәсіхтің тууы сияқты басқа тақырыптар да кездесуі мүмкін. Порталды верандамен қорғауға болады, Италияға тән қарапайым ашық верандалар, ал Франция мен Испанияға тән күрделі құрылымдар.

Ішкі бөлмелер

Үлкен шіркеулердің құрылысы аймақтық ерекшеліктерге ие болды және ғасырлар бойы дамыды. Аркадаларды қолдау үшін тіктөртбұрышты пішіндес іргетастарды пайдалану кең таралған, мысалы, Майнц соборы мен Сент-Гертруда Нивельдегідей, және Еуропадағы кіші шіркеулерде де жиі кездесетін, мұнда аркадалар көбінесе қабырға бетіндегі ашылу түрінде болатын. Италияда мәрмәр бағаналарды капителімен, негізімен және абакусымен толық қолдану дәстүрі сақталды, көбінесе Сан-Миниато-аль-Монтедегідей, ежелгі бағаналарды қайта пайдаланды. 11 ғасырға тән көптеген шіркеулерде үлкен дөңгелек бағаналармен ерекшеленетін не St Philibert, Tournus сияқты, өте кішкентай немесе мүлдем жоқ жарық терезелері болды. Англияда үлкен диаметрлі берік бағаналар әшекейленген аркаларды, галереяны және жарық терезелерін қолдады, мысалы, Малмсбери аббаттығының негізгі бөлігінде (жоғарыдағы «Іргетастар мен бағаналар» бөлімін қараңыз). 12 ғасырдың басында күрделі іргетастар пайда болды, онда бекітілген тіреулер жоғары қарай қабырғалы күмбезге дейін көтеріліп, не Везелей аббаттығы, Сент-Этьен, Кан және Питерборо соборы сияқты аркаданың қалыптарына жалғастырылды. Ішкі жабылу сипаты үлкен өзгерістерге ұшырады: ашық ағаш шатырлар мен әртүрлі типтегі ағаш төбелер, олар кіші шіркеулерде кең таралған, қарапайым цилиндрлі күмбездер мен жамбас күмбездері және 11-ші және 12-ші ғасырдың соңында қабырғалы күмбездерді пайдалануға дейін, олар үлкен аббат шіркеулері мен соборлардың ерекшелігіне айналды. Көптеген роман стиліндегі шіркеулердің төбесі бірнеше күмбездермен жабылған. Фонтевро аббаттығында негізгі бөлік төрт күмбезбен жабылған, ал Перигудегі Сент-Фронт шіркеуі грек кресі пішіндес, орталық күмбез кеменің, ғибадатхананың және науқасхананың үстінде төрт кіші күмбезбен қоршалған. Ішкі әшекейлеу Еуропа бойынша әртүрлі болды. Қабырғалардың кең аумақтары болған жағдайда, олар көбінесе жабылып, боялған. Ағаш төбелер мен қабырғалар әшекейленген. Италияда қабырғалар кейде түрлі түсті мәрмәрмен қапталған. Ғимараттар ою-өрнекке жарамды таспен салынған жерлерде көптеген сәндік элементтер кездеседі, соның ішінде әшекейлі капительдер мен қалыптар. Апсидалық шығыс жағы көбінесе әшекейлеудің ортасы болды, архитектуралық формалар, мысалы, аркадалар және бейнелеу элементтері, мысалы, ою-өрнектелген пішіндер, қабырға суреттері және кейде мозаикалар болды. Витраж 11 ғасырдан бастап кеңінен қолданыла бастады. Көптеген шіркеулерде шығыс бөлігі кейінгі стильде қайта салынған. Англияның Норман соборларының шығыс жағы өзгермеген. Францияда маңызды Каен, Везелей аббаттарының шығыс бөліктері және ең бастысы Сент-Дени базиликасы готика стилінде толыққанды қайта салынды. Германияда 19 ғасырдың ірі қайта құрулары көптеген роман стиліндегі ғимараттарды бастапқы түріне қайтаруға бағытталды. Қарапайым роман стиліндегі апсидерлердің мысалдары Сент-Гертруда, Нивель, Сент-Филиберт, Турнус және Сан-Миниато-аль-Монте суреттерінде көрініс тапқан.

The structure of large churches differed regionally and developed across the centuries. The use of piers of rectangular plan to support arcades was common, as at Mainz Cathedral and St Gertrude Nivelle, and remained usual in smaller churches across Europe, with the arcades often taking the form of openings through the surface of a wall. In Italy, where there was a strong tradition of using marble columns, complete with capital, base and abacus, this remained prevalent, often reusing existent ancient columns, as at San Miniato al Monte. A number of 11th century churches have naves distinguished by huge circular columns with no clerestory, or a very small one as at St Philibert, Tournus. In England stout columns of large diameter supported decorated arches, gallery and clerestory, as at the nave of Malmesbury Abbey (see "Piers and columns", above). By the early 12th century composite piers had evolved, in which the attached shafts swept upward to a ribbed vault or were continued into the mouldings of the arcade, as at Vézelay Abbey, Saint Étienne, Caen, and Peterborough Cathedral. The nature of the internal roofing varied greatly, from open timber roofs, and wooden ceilings of different types, which remained common in smaller churches, to simple barrel vaults and groin vaults and increasingly to the use of ribbed vaults in the late 11th and 12th centuries, which were to become a common feature of larger abbey churches and cathedrals. A number of Romanesque churches are roofed with a series of Domes. At Fontevrault Abbey the nave is covered by four domes, while at the Church of Saint Front, Périgueux, the church is of Greek cross plan, with a central dome surrounded by four smaller domes over the nave, chancel and transepts. Internal decoration varied across Europe. Where wide expanses of wall existed, they were often plastered and painted. Wooden ceilings and timber beams were decorated. In Italy walls were sometimes faced with polychrome marble. Where buildings were constructed of stone that was suitable for carving, many decorative details occur, including ornate capitals and mouldings. The apsidal east end was often a focus of decoration, with both architectonic forms such as arcading and pictorial features such as carved figures, murals and occasionally mosaics. Stained glass came into increasing use from the 11th century. In many churches the eastern end has been rebuilt in a later style. Of England's Norman cathedrals, no eastern end remains unchanged. In France the eastern terminals of the important abbeys of Caen, Vézelay and, most significantly, the Basilica of St Denis were completely rebuilt in the Gothic style. In Germany, major reconstructions of the 19th century sought to return many Romanesque buildings to their original form. Examples of simple Romanesque apses can be seen in the images of St Gertrude, Nivelles; St Philibert, Tournus, and San Miniato al Monte.

Басқа құрылымдар

Ғимараттармен байланысты құрылымдардың ішінде крипттер, верандалар, капитулдар үйлері, монастырлар және баптистериялар бар. Крипттер көбінесе үлкен шіркеудің негізгі құрылымы ретінде табылады және әдетте толыққанды бөлек кеңістік болып табылады, бірақ кейде, мысалы, кейбір итальяндық шіркеулерде, көтерілген ғибадатхананың астында орналасқан және баспалдақтар арқылы негізгі кемеге ашылады. Романдық крипттердің көптеген мысалдары сақталған, мысалы, Кентербери соборы, тіпті шіркеудің өзі қайта салынған кезде де. Романдық крипт құрылысы әдетте Вурчестер соборындағыдай, көптеген қысқа, берік бағаналармен көтерілген жамбас күмбездерінен тұрады. Верандалар кейде фасадтың бастапқы дизайнының бөлігі ретінде кездеседі. Бұл Италияда ерекше айқын, онда олар әдетте бір ғана бөлік тереңдігіне ие және екі бағанаға сүйенеді, көбінесе Веронадағы Сан-Дзенодағыдай, арыстан мүсіндерімен бірге. Жоғарыда қараңыз. Басқа жерлерде, әртүрлі кезеңдердегі верандалар қазіргі шіркеулердің қасбетіне немесе бүйірлік кіреберісіне қосылған, бірнеше күмбезді бөліктері бар және Лахтағы Санта-Мария шіркеуіндегідей, ашық немесе жартылай ашық аркадаға сүйенген нартекс сияқты құрылымды құрайды. Испанияда романдық шіркеулерде көбінесе лоджиялар сияқты үлкен бүйірлік верандалар болады. Капитулдар үйлері әдетте монастырь немесе собор шіркеулеріне жақын орналасқан. Романдық кезеңнен сақталғандары өте аз. Алғашқы капитулдар үйлері төртбұрышты болған, ал үлкендері бағаналарға тірелген жамбас немесе қабырғалы күмбездермен жабдықталған. Кейінгі романдық капитулдар үйлерінің шығыс жағы апсидалы болуы мүмкін. Дарем соборындағы капитулдар үйі – 1130 жылы салынған күйінде қайта жаңартылған кеңістік, қабырғалы күмбезбен. Вурчестер соборындағы дөңгелек капитулдар үйін епископ Вулфстан (1062–95) салған, ол Еуропадағы алғашқы дөңгелек капитулдар үйі болды және Англияда көп еліктелді. Монастырлар әдетте кез келген монастырь кешенінің бөлігі болып табылады, сондай-ақ соборлар мен колледждер шіркеулерінде де кездеседі. Олар қауымдық өмір салтына қажетті болды, күндіз жұмыс істеуге және жаман ауа-райы кезінде демалуға ыңғайлы орын. Олар әдетте шіркеу ғимаратына жанасып, сыртынан терезесіз қабырғалармен және ішкі жағынан ашық аркадамен қоршалған, аулаға немесе "монастырлық сарайға" қарап тұрады. Олар күмбезді немесе ағаш шатырлы болуы мүмкін. Аркадалар көбінесе әдемі безендірілген және романдық кезеңнің ең фантастикалық ою-өрнекті капителдеріне ие, мысалы, Испаниядағы Санто-Доминго-де-Силос және Сен-Пьер-Муассак аббаттығы. Испанияда, Францияда, Италияда және Германияда көптеген романдық монастырлар сақталған, сондай-ақ олармен байланысты ғимараттар да сақталған. Баптистериялар көбінесе Италияда собормен байланысты, жеке тұрған құрылым ретінде кездеседі. Олар әдетте сегізбұрышты немесе дөңгелек пішіндес және күмбезді. Интерьері Пиза соборындағыдай бірнеше деңгейдегі аркадалы болуы мүмкін. Басқа да көрнекті романдық баптистериялар Парма соборындағы галереялы сыртқы көрінісімен ерекшеленеді және Флоренция соборындағы Сан-Джованнидің көп түсті баптистериясы, 13 ғасырдағы мозаикалық күмбездері, соның ішінде Ұлылықтағы Мәсіх бейнесі, бұл, мүмкін, Коппо ди Марковальдоның туындысы болар.

Among the structures associated with church buildings are crypts, porches, chapter houses, cloisters and baptisteries. Crypts are often present as an underlying structure to a substantial church, and are generally a completely discrete space, but occasionally, as in some Italian churches, may be a sunken space under a raised chancel and open, via steps, to the body of the nave. Romanesque crypts have survived in many instances, such as Canterbury Cathedral, when the church itself has been rebuilt. The usual construction of a Romanesque crypt is with many short stout columns carrying groin vaults, as at Worcester Cathedral. Porches sometimes occur as part of the original design of a façade. This is very much the case in Italy, where they are usually only one bay deep and are supported on two columns, often resting on couchant lions, as at St Zeno, Verona. See above. Elsewhere, porches of various dates have been added to the façade or side entrance of existent churches and may be quite a substantial structure, with several bays of vaulting supported on an open or partially open arcade, and forming a sort of narthex as at the Church of St Maria, Laach. See above In Spain, Romanesque churches often have large lateral porches, like loggias. Chapter houses often occur adjacent to monastic or cathedral churches. Few have survived intact from the Romanesque period. Early chapter houses were rectangular in shape, with the larger ones sometimes having groin or ribbed vaults supported on columns. Later Romanesque chapter houses sometimes had an apsidal eastern end. The chapter house at Durham Cathedral is a wide space with a ribbed vault, restored as originally constructed in 1130. The circular chapter house at Worcester Cathedral, built by Bishop Wulfstan (1062–95), was the first circular chapter house in Europe and was much imitated in England. Cloisters are generally part of any monastic complex and also occur at cathedral and collegiate churches. They were essential to the communal way of life, a place for both working during daylight hours and relaxing during inclement weather. They usually abut the church building and are enclosed with windowless walls on the outside and an open arcade on the inside, looking over a courtyard or "cloister garth". They may be vaulted or have timber roofs. The arcades are often richly decorated and are home to some of the most fanciful carved capitals of the Romanesque period with those of Santo Domingo de Silos in Spain and the Abbey of St Pierre Moissac, being examples. Many Romanesque cloisters have survived in Spain, France, Italy and Germany, along with some of their associated buildings. Baptisteries often occur in Italy as a free standing structure, associated with a cathedral. They are generally octagonal or circular and domed. The interior may be arcaded on several levels as at Pisa Cathedral. Other notable Romanesque baptisteries are that at Parma Cathedral remarkable for its galleried exterior, and the polychrome Baptistery of San Giovanni of Florence Cathedral, with vault mosaics of the 13th century including Christ in Majesty, possibly the work of the almost legendary Coppo di Marcovaldo.

Сәулет көркемдеуі

Аркада – роман сәулетінің ең маңызды сәндік элементі. Ол түрлі формаларда кездеседі: шатыр немесе ендір қатарларын қолдағандай көрінетін кішкентай аркалар қатарынан – «ломбард жолағынан» бастап, Англия сәулетінің ерекшелігі саналатын және Эли соборында кең таралған ашық, төмен аркадаларға дейін. Бұл стиль алғаш рет Шпайер соборында қолданылып, Италияда кеңінен қабылдады, оны Пиза соборында және оның әйгілі Еңкейтін мұнарасында көруге болады. Аркадалар сыртқы және ішкі кеңістерде әсерлі көрініс тудырады, мысалы, Ареццодағы Санта-Мария-делла-Пьеве шіркеуінде. Шіркеулердің ішкі жағына мүсіндік безендірулер жиі қолданылса да, мұндай әшекейлеудің негізгі назары әдетте батыс жаққа, әсіресе порталдарға шоғырланған. 19 ғасыр авторлары «варварлық әшекей» деп атаған ромб тәрізді және басқа геометриялық өрнектер көбінесе орталық есіктің жиектерінде кездеседі. Стильдік жапырақтар да жиі қолданылады, кейде терең ойылып, акант жапырақтары сияқты сыртқа қарай иіліп тұрады, ал кейде қолжазбалардың күрделі өрнектеріне ұқсас көлбеу рельефте және спиральдік суреттерде бейнеленеді. Жалпы, Италиядағы әшекейлеу стилі классикалық сипатқа ие, мысалы, Луккадағы Сан-Джиусто шіркеуінің есігінде, ал Англияда, Германияда және Скандинавияда – «варварлық» стильге жатады, оны Линкольн және Шпайер соборларында көруге болады. Франция әшекейлердің алуан түрлілігімен көзге түседі, әсіресе Тулузадағы Сен-Сернинде кездесетін «қолжазба» стиліндегі өрілген және спиральді жүзімдері ерекше. 11-12 ғасырларда бейнелі мүсіндер ерекше роман стилінде гүлденді және бүкіл Еуропаға таралды, бірақ ең таңғажайып мүсіндік жобалар Оңтүстік-Батыс Францияда, Солтүстік Испанияда және Италияда шоғырланған. Маңызды бейнелі безендірулер көбінесе соборлар мен шіркеулердің порталдарында кездеседі, олар тимпанды, есік жақтауларын, бағаналарды және орталық тіреулерді әшекейлейді. Тимпан әдетте төрт Евангелисттің белгілерімен бірге Ұлылықтағы Мәсіхтің бейнесімен безендіріледі, бұл бейне ортағасырлық Ізгі хабарлар кітаптарының алтын қаптамаларынан алынған. Мұндай есіктердің стилі көптеген жерлерде кездеседі және готика дәуірінде де жалғасты. Англиядағы сирек сақталған мысалдардың бірі – Эли соборындағы «Приордың есігі». Францияда көптеген ескерткіштер сақталған, олардың ішінде Сен-Пьер (Мойсак), Сен-Мари (Суйлак) және Ла-Мадалейн (Везелей) аббаттықтары бар, бұлардың барлығы Клунидің басқаруындағы монастырлар және көптеген басқа мүсіндер де сақталған. Жақын жердегі Аутун соборында жасаушысы Гизельбертус (мүмкін, меценат емес, мүсінші) қол қойған сирек кездесетін Соңғы сот суреті бар. Франциядағы Сен-Савин-сюр-Гартемпедегі ең жақсы сақталған схемалардың бірі орналасқан. (Жоғарыдағы суретті «Күмбез» бөлімінен қараңыз) Кеме бойындағы ұзын күмбез фреска үшін өте қолайлы бетті ұсынады және Ескі өсиеттен алынған көріністермен безендірілген: Жаратылыс, Адамның құлдырауы және басқа да оқиғалар, соның ішінде Нұхтың кемесінің жанды бейнесі, қорқынышты бастың және жолаушыларды көруге болатын көптеген терезелері бар. Тағы бір көріністе Перғауын әскерінің Қызыл теңізде батып кетуі көрсетілген. Схема шіркеудің басқа бөліктеріне де таралады, жергілікті әулиелердің шейіттігі склепте, ал Апокалипсис – нартексте, Мәсіх Ұлылықта бейнеленген. Пайдаланылған түстердің спектрі ақшыл көк, жасыл, сары охр, қызғылт қоңыр және қара түстермен шектеледі. Осындай суреттер Сербияда, Испанияда, Германияда, Италияда және Францияның басқа жерлерінде де кездеседі.

Arcading is the single most significant decorative feature of Romanesque architecture. It occurs in a variety of forms, from the Lombard band, which is a row of small arches that appear to support a roofline or course, to shallow blind arcading that is often a feature of English architecture and is seen in great variety at Ely Cathedral, to the open dwarf gallery, first used at Speyer Cathedral and widely adopted in Italy as seen on both Pisa Cathedral and its famous Leaning Tower. Arcades could be used to great effect, both externally and internally, as exemplified by the church of Santa Maria della Pieve, in Arezzo. Although much sculptural ornament was sometimes applied to the interiors of churches, the focus of such decoration was generally the west front, and in particular, the portals. Chevrons and other geometric ornaments, referred to by 19th century writers as "barbaric ornament", are most frequently found on the mouldings of the central door. Stylized foliage often appears, sometimes deeply carved and curling outward after the manner of the acanthus leaves on Corinthian capitals, but also carved in shallow relief and spiral patterns, imitating the intricacies of manuscript illuminations. In general, the style of ornament was more classical in Italy, such as that seen around the door of San Giusto in Lucca, and more "barbaric" in England, Germany and Scandinavia, such as that seen at Lincoln and Speyer Cathedrals. France produced a great range of ornament, with particularly fine interwoven and spiralling vines in the "manuscript" style occurring at Saint Sernin, Toulouse. During the 11th and 12th centuries, figurative sculpture flourished in a distinctly Romanesque style that can be recognised across Europe, although the most spectacular sculptural projects are concentrated in South Western France, Northern Spain and Italy. Major figurative decoration occurs particularly around the portals of cathedrals and churches, ornamenting the tympanum, lintels, jambs and central posts. The tympanum is typically decorated with the imagery of Christ in Majesty with the symbols of the Four Evangelists, drawn directly from the gilt covers of medieval Gospel Books. This style of doorway occurs in many places and continued into the Gothic period. A rare survival in England is that of the "Prior's Door" at Ely Cathedral. In France, many have survived, with impressive examples at the Abbey of Saint Pierre, Moissac, the Abbey of Sainte Marie, Souillac, and Abbey of la Madaleine, Vézelay – all daughter houses of Cluny, with extensive other sculpture remaining in cloisters and other buildings. Nearby, Autun Cathedral has a Last Judgement of great rarity in that it has uniquely been signed by its creator Giselbertus (who was perhaps the patron rather than the sculptor). One of the most intact schemes to exist is that at Saint Savin sur Gartempe in France. (See picture above under "Vault") The long barrel vault of the nave provides an excellent surface for fresco, and is decorated with scenes of the Old Testament, showing the Creation, the Fall of Man and other stories including a lively depiction of Noah's Ark complete with a fearsome figurehead and numerous windows through with can be seen the Noah and his family on the upper deck, birds on the middle deck, while on the lower are the pairs of animals. Another scene shows with great vigour the swamping of Pharaoh's army by the Red Sea. The scheme extends to other parts of the church, with the martyrdom of the local saints shown in the crypt, and Apocalypse in the narthex and Christ in Majesty. The range of colours employed is limited to light blue green, yellow ochre, reddish brown and black. Similar paintings exist in Serbia, Spain, Germany, Italy and elsewhere in France.

Романдық қамалдар, үйлер және басқа ғимараттар

Роман дәуірі қорғаныс сәулетін жобалау және құрылыста үлкен даму кезеңі болды. Шіркеулер мен олармен көбінесе байланысты монастырь ғимараттарынан кейін, қамалдар осы кезеңдегі ең көп кездесетін ғимарат түрі. Соғыстар мен саяси жағдайлардың салдарынан көптеген қамалдар қираса да, кейбіреулері, мысалы, Лондон мұнарасы ішіндегі Жеңімпаз Вильгельмнің Ақ мұнарасы, бүгінге дейін сақталған. Көбінесе Германия сияқты аймақтарда билеушілер мен епископтар үшін ірі сарайлар салынды. Жергілікті феодалдар ауылдық жерлерде үлкен залдар, ал бай саудагерлер қалаларда сәнді үйлер тұрғызды. Италияда қалалық кеңестер ратушалар (бролетто немесе аренгарио деп аталатын) салды, ал Солтүстік Еуропаның бай қалалары сауда мүдделерін қорғау үшін қоймалар мен коммерциялық үй-жайлармен қамтамасыз етті. Еуропаның барлық аймақтарында қала және ауыл тұрғындары тұру үшін үйлер салды, олардың кейбіреулері берік тастан салынғандықтан, сол кездегі тұрғын үй сәулетінің стилін көрсету үшін формасы мен егжей-тегжейлі бөлшектерімен бүгінге дейін жеткен. Мұндай ғимараттардың мысалдары Еуропаның түкпір-түкпірінде кездеседі, кейде Англияның Линкольн қаласындағы Степ Хиллдің екі жағында орналасқан екі саудагер үйі сияқты жалғыз ғимараттар түрінде, ал кейде Италияның Тоскана аймағындағы Сан-Жиминьяно сияқты толыққанды ортағасырлық қаланың құрамына кіреді. Бұл ғимараттар жеке мақаланың тақырыбы болып табылады.