Кіріспе

Грек тілінде жазылған шығармалар. Грек әдебиеті (Ελληνική Λογοτεχνία) б.з.б. 800 жылдан бастап, ежелгі грек әдебиетінен қазіргі грек әдебиетіне дейін дамыған. Ежелгі грек әдебиеті ежелгі грек диалектісінде жазылған, ол біздің заманымызға дейін жеткен ең көне жазба еңбектерден шамамен біздің заманымыздың 5 ғасырына дейінгі шығармаларды қамтиды. Бұл кезең алғашқы, классикалық, эллиндік және римдік дәуірлерге бөлінеді. Алғашқы грек әдебиеті негізінен мифтерге арналған және Гомердің "Илиада" мен "Одиссея" шығармаларын қамтиды. Классикалық дәуірде драма мен тарих дамыды. Сократ, Платон және Аристотель есімдері философияда ерекше аталып өтеді. Рим дәуірінде тарих, философия және ғылым салаларында маңызды үлес қосылды. Византия әдебиеті, Византия империясының әдебиеті, аттикалық, ортағасырлық және жаңа грек тілдерінде жазылған. Осы кезеңде тарихтан өзгеше хроникалар пайда болды, сондай-ақ энциклопедиялар да дамыды. Қазіргі грек әдебиеті қазіргі грек тілінде жазылады. Криттік қайта өрлеу дәуіріндегі "Эротокритос" поэмасы осы кезеңдегі ең маңызды шығармалардың бірі. Адаммантиос Кораис және Ригас Фераиос – осы саланың ең белгілі өкілдері.

Ежелгі грек әдебиеті (б.з.д. 800 - б.з. 350 ж.)

Ежелгі грек әдебиеті – ежелгі грек диалектілерінде жазылған әдебиет. Бұл туындылар грек тіліндегі ең көне сақталған жазбалардан бастап, біздің заманымыздың V ғасырына дейінгі шығармаларға дейін қамтиды. Грек тілі прото-үнді-еуропа тілінен пайда болды; оның шамамен үштен екі бөлігі түрлі тілдердің реконструкцияларынан туындаған. Грек тілін жазу үшін бірнеше әріптер мен буын жазу жүйелері қолданылған, бірақ сақталған грек әдебиеті финикиялықтан шыққан әріптермен жазылған, ол Грек Иониасында пайда болып, б.з.д. V ғасырға қарай Афинада толыққандай қабылданып алынған.

Классикалық дәуірге дейінгі (800-500 б.д.)

Ежелгі грек әдебиетінің барлығы белгілі бір дәрежеде ауызша болған, ал ең ерте әдебиет толығымен ауызша айтылған. Гректер әдеби мақсаттар үшін жазуды қолданар алдында поэзияны жасады. Классикалық кезеңге дейінгі дәуірде жаралған өлеңдер ән ретінде орындалуға немесе жатқа айтылуға арналған (жазу б.з.б. 7 ғасырға дейін көп таралмаған). Көптеген өлеңдер мифтерге, аңызға айналған халық ертегілері мен діннің араласқан нұсқаларына негізделген. 600 жылға таяу трагедиялар мен комедиялар пайда болды. Грек әдебиетінің бастауында Гомердің "Илиадасы" мен "Одиссеясы" тұр. Олардың жазылған мерзімі әртүрлі болғанымен, бұл шығармалар шамамен б.з.б. 800 жылға немесе одан кейін жатқызылған. Тағы бір маңызды тұлға – ақын Гесиод. Оның қазірге дейін сақталған екі шығармасы – "Жұмыстар мен күндер" және "Теогония".

Классикалық (б.з.д. 500-323 жж.)

Классикалық кезеңде батыс әдебиетінің көптеген жанрлары маңыздырақ болды. Лирикалық поэзия, одалар, пасторалдар, элегиялар, эпиграммалар; комедия мен трагедияның сахналық қойылымдары; тарихтар, риторикалық трактаттар, философиялық диалектика және философиялық зерттемелер осы кезеңде пайда болды. Ең белгілі лирикалық ақындары – Сапфо мен Пиндар. Осы кезеңде жазылып, қойылған жүздеген трагедияның тек шектеулі саны ғана жетіп келді. Бұл пьесалардың авторлары – Эсхил, Софокл және Еврипид. Комедия Дионис құрметіне өткізілетін рәсімнен туындады. Бұл пьесалар ұятсыздыққа, жамандауға және қорлауға толы болды. Аристофанның сақталған пьесалары – комедиялық өнердің құнды қазынасы. Бұл дәуірдегі екі ықпалды тарихшы – Геродот пен Фукидид. Үшінші тарихшы Ксенофонт «Гелленика» атты еңбекті жазды, ол Фукидидтің еңбегінің жалғасы саналады. Б.з.д. IV ғасырдың ең үлкен жетістігі философия саласында болды. Грек философиясы классикалық кезеңде гүлденді. Философтардың ішінде Сократ, Платон және Аристотель ең танымалдары.

Геллендік (32331 б.з.д.)

338 жылға дейін Гректердің көптеген маңызды қалалары Македонияның Филипп II-сі тарапынан басып алынған болатын. Филипп II-нің ұлы Александр әкесінің жаулап алған жерлерін одан әрі кеңейтті. Эллинистік дәуір – Ұлы Александрдың өлімі мен Рим үстемдігінің пайда болуы арасындағы кезең деп анықталады. Б.з.б. 3 ғасырдан кейін, Солтүстік Египеттегі Александрия грек колониясы грек мәдениетінің орталығына айналды. Грек поэзиясы Теокрит, Каллимах және Родостың Аполлонийінің маңызды үлесімен гүлденді. Шамамен 310-250 жылдар аралығында өмір сүрген Теокрит пасторальдық поэзияның авторы болды, ал римдік Вергилий осы түрін «Эклогтарда» шеберлікпен қолданды. Драманы Жаңа комедия бейнеледі, оның ең көрнекті өкілі Менандр болды. Эллинистік дәуірдің ең құнды жетістіктерінің бірі – Ескі өсиеттің грек тіліне Септуагинта аудармасы еді. Бұл жұмыс Александрияда жасалып, б.з.б. 2 ғасырдың соңына дейін аяқталды.

Рим дәуірі (б.з.д.31 - б.з. 284)

Рим дәуіріндегі грек әдебиеті поэзия, комедия, тарих және трагедия салаларында маңызды еңбектер жазды. Осы кезеңдегі әдебиеттің көп бөлігі тарихқа қатысты болды. Сол кездегі маңызды тарихшылар Тимей, Полибий, Диодор Сицилийлік, Галикарнас Дионисийі, Александриялық Аппиан, Арриан және Плутарх еді. Олардың қамтыған уақыт кезеңі б.з.д. 4 ғасырдың соңынан б.з. 2 ғасырына дейін созылады. Александриялық Эратосфен астрономия және география салаларында еңбектер жазған, бірақ оның еңбектері көбінесе кейінгі қорытындылардан белгілі. Дәрігер Гален анатомия, физиология, патология, фармакология және неврология сияқты түрлі ғылыми салаларда жаңалықтар ашты. Осы кезеңде ежелгі грек романдарының көп бөлігі жазылды. Жаңа Өсиет, әртүрлі авторлардың әртүрлі сападағы койне грек тілінде жазылған, осы кезеңге жатады. Евангелиялар мен Әулие Пауылдың хаттары да осы уақытта жазылған.

Византия әдебиеті (3501453)

Византия әдебиеті – Византия империясының аттикалық, ортағасырлық және жаңа грек тілдерінде жазылған әдебиеті. Византия әдебиеті грек және христиан өркениеттерін Рим саяси жүйесінің ортақ негізінде біріктірді. Бұл әдебиеттің қалыптасуына Таяу Шығыстың рухани және этнографиялық ортасы әсер еткен. Византия әдебиеті төрт негізгі мәдени элементті қамтиды: грек, христиан, рим және шығыс. Жеке хат алмасудан басқа, осы кезеңдегі әдебиет көбінесе аттикалық стильде жазылған. Бұл кезеңдегі алғашқы әдебиеттердің кейбіреуі латын тілінде, ал Латын империясының еңбектерінің бір бөлігі француз тілінде жазылған. Тарихи еңбектерден өзгеше хроникалар осы кезеңде пайда болды. Сондай-ақ, энциклопедиялар да дамыды. Диген Акритас (Διγενῆς Ἀκρίτας) – Акрит жырларының ең танымал үлгісі және Византия империясынан бізге жеткен жалғыз эпикалық поэма деп есептеледі. Кейбір зерттеушілер оны қазіргі грек әдебиетінің бастауы деп санайды.

Қазіргі грек әдебиеті (1453 қазіргі)

Қазіргі грек әдебиеті қазіргі грек тілінде жазылған. Осы кезеңде грек тілінің қазіргі заманғы ауызша түрі жазуда кеңінен қолданыла бастады. Бұл дәуірде грек және рим тағылымдарын жаңғырту, Ренессанс гуманизмі мен ғылымының дамуы орын алды. Криттік Ренессанс поэмасы "Эротокритос" осы кезеңнің маңызды туындысы болып табылады. Бұл 1600 жыл шамасында Витсенцос Корнарос (1553–1613) жазған өлеңмен айтылатын роман. Қазіргі грек әдебиетіне Диафотизм үлкен әсер еткен, бұл қозғалыс еуропалық Ағартушылық идеяларын грек әлеміне аударған. Адамтиос Кораис және Ригас Фераиос – осы қозғалыстың екі көрнекті өкілі. Бүгінде қазіргі грек әдебиеті әлемдік әдеби қауымдастыққа қатысады. Грек авторлары Джордж Сеферис және Одиссей Элитис әдебиет бойынша Нобель сыйлығымен марапатталған.