Кіріспе

Бургундия герцогы 1419 жылдан 1467 жылға дейін, инженер

Филипп III Ізгі (; Филипп де Годе; 31 шілде 1396, Дижон – 15 маусым 1467, Брюгге) 1419 жылдан өліміне дейін, 1467 жылға дейін Бургундия герцогы ретінде билік жүргізді. Ол Францияның 15 ғасырдағы барлық патшаларына жататын Валуа әулетінің тармақ мүшесі болды. Оның билігінде Бургундия мемлекеті өркендеу мен беделдің ең жоғары деңгейіне жетті және өнердің маңызды орталығына айналды. Герцог Филипп әкімшілік реформаларымен, фламанд суретшілерін (Ян ван Эйк сияқты) және франко-фламанд композиторларын (Жиль Беншуа сияқты) қолдауымен, сондай-ақ 1430 жылы Жанна д'Аркты тұтқындауымен танымал. Филипп оны әскерлері тұтқындағаннан кейін ағылшындарға сыйлық ретінде берді, нәтижесінде оның сот процесі және соңынан өлім жазасы болды. Саяси істерде ол әулетінің билігін арттыру мақсатымен ағылшындармен және француздармен кезекпен одақ құрды. Сонымен қатар, Фландрия, Брабант, Лимбург, Артуа, Эно, Голландия, Люксембург, Зеландия, Фрисландия және Намурдың билеушісі ретінде ол Төменгі елдер тарихында маңызды рөл атқарды. Ол үш рет үйленді және үш заңды ұлы болды, олардың барлығы үшінші некесінен туған; тек бір заңды ұлы ересек жасқа жетті. Филипптің 24 сүйіктісі болды және кем дегенде 18 бастамасыз баланың әкесі болды.

Ерте өмір

Филипп Валуа Бургундия 1396 жылғы 31 шілдеде Францияның Дижон қаласында Невер графы Джонның (кейін "Қорқытсыз Джон" атымен танылған Бургундия герцогы; 1371–1419) және оның әйелі, Бавариялық Маргаритадан (1363–1424) туған төртінші баласы және тұңғыш ұлы ретінде дүниеге келді. Ол Франция королі Иоанн II-нің (1319–1364) шөбересі және сол кезде билік құрып отырған король Карл VI-ның (1368–1422) бірінші туысы болды. 1404 жылы оның әкесі Филипптің әкесі Филипп II ("Батыл Филипп", 1342–1404) Бургундия герцогы лауазымын иеленді. 1405 жылғы 28 қаңтарда, сегіз жасында Филипп Шарлоа графы титулын алды және сол күні король Карл VI-ның қызы, тоғыз жасар Мишель Франциямен (1395–1422) кез келген шарттастыққа түскен болуы мүмкін. Олар 1409 жылғы маусымда үйленді.

Англиямен одақтасу және ертедегі билік

1419 жылы 24 жасында Филипп әкесі Жоан Қауіпсізді өлтіргеннен кейін Бургундия герцогы (Францияның феоды) және Фландрия (Франция), Артуа (Франция) және Бургундия (Киелі Рим империясы) графы болды. Филипп Франция дофині және Филипптің қайнағасы Карлді Жоан мен Карл Монтереода кездескен кездегі кісі өлтіруді жоспарлағаны үшін айыптады. Осы себепті ол Арманьяк-Бургундия азамат соғысын жалғастырды, ол өз кезегінде Жүз жылдық соғысқа қатысты. 1420 жылы Филипп Троя шарты бойынша Англияның Генрих V-імен одақтасты. 1423 жылы Филипптің қарындасы Аннаның Англияның Генрих VI-ның регенті Бедфорд герцогы Джонға үйленуі ағылшын одағын нығайтты. 1430 жылдың 23 мамырында Филипптің Лигни графы басқаратын әскерлері Жанна д'Аркты Компьен қаласынан тұтқынға алды, кейін оны ағылшыздарға сатты. Ағылшыздар бургунд дін қызметкерлерінің қатысуымен оған қарсы діни сот отырғызып, одан кейін өртеді. Жанна д'Аркқа қарсы осы әрекетке қарамастан, Филипптің Англиямен одақтастығы 1435 жылы Аррас шартын қол қойғанда бұзылды, ол Троя шартын толығымен жойды және Карл VII-ді Франция королі деп мойындады. Филипп түрлі себептермен шартқа қол қойды, соның бірі Франциядағы ең маңызды герцог ретінде танылуға ниеттенген болуы мүмкін. Бұл әрекет ұзақ мерзімді перспективада дұрыс емес шешім болып шықты; Карл VII және оның мұрагерлері Бургундия мемлекетін Франциядағы корольдік биліктің кеңеюіне кедергі деп қарады, сондықтан олар Бургундияны француз билігіне бағындыру үшін оны әлсіретуге тырысты. Филипптің француздарға бет бұруы Англия мен Францияның екіұшты монархиясына ғана емес, сонымен қатар оның өзінің иеліктеріне де қатаң соққы болды, оларды күшті орталықтандырылған Валуа монархиясына бағындырды. Одан кейін ол ағылшыздардың стратегиялық иелігі болған Кале қаласына шабуыл жасады, бірақ 1439 жылы Карлмен одақ үзілді. Филипп келесі жылы француз ақсүйектерінің көтерілісін (Прагерия деп белгілі бір оқиға) қолдады және әкесі Карл VII-ге қарсы көтерілген дофин Луиге пана берді.

Географиялық кеңею

Филипп көбінесе өз аумақтарындағы мәселелермен айналысып, Англия мен Франция арасындағы жүз жылдық соғысқа сирек тікелей қатысты, бірақ оның әскерлері Жанна д'Аркты тұтқындаған Компиеньге қарсы науқан сияқты бірнеше кезеңдерде рөл атқарды. 1429 жылы ол Намурды Бургундия аумағына қосты (Намур маркизі Иоанн III-ден сатып алу арқылы) және 1432 жылы Хайнау графшасы Жаклиннің жеңілісінен кейін Генуя, Голландия, Фризия және Зеландияны қосты, бұл «Қақпақ және балық» соғыстарының соңғы эпизоды болды. Ол 1430 жылы өзінің туысы Филипп Сент-Польскийдің қайтысынан Брабант және Лимбург герцогтіктерін, Антверпен маркграфтығын мұра етті және 1443 жылы Люксембург герцогинясы Богемияның Елизаветасынан Люксембургті сатып алды. 1456 жылы Филипп өзінің заңсыз ұлы Давидтің Утрехт епископы болып сайлануын қамтамасыз етті, ал оның жүрегі туысы Луи де Бурбон Лиеждің принц-епископы болып сайланды. 1435 жылы Филипп өзін «Батыстың Ұлы герцогы» деп атауын бастағаны таңқаларлық емес. 1463 жылы Филипп өзінің аумағының бір бөлігін Франция патшасы Людовик XI-ге берді. Сол жылы ол француз үлгісінде Нидерланды үшін Бас кеңес құрды. Бас кеңестің алғашқы отырысы Францияға қарсы соғыс үшін қарыз алу және оның ұлы Карл I-нің мұрагерлігіне қолдау көрсету үшін өткізілді. 1465 және 1467 жылдары Филипп Лиежде болған екі көтерілісті басып тастады, кейін одан бірнеше апта өткен соң Брюггеде қайтыс болды.

Патша сарайындағы өмір және өнердің қамқоршысы

Филиптің сарайын кереметтен өзгеше сипаттауға болмайды. Бургундияның дамыған қалалық мәдениетімен тығыз байланыста болса да, герцог және оның жақын айналасындағы аристократия рыцарлық идеалдар мен дәстүрлерге негізделген көзқарасты сақтап қалды. 1422 жылы ол Франция королінің феодалдық тәуелділігіне қарсы сатқындық болар еді деген себеппен, "Жартер" орденіне қатысудан бас тартты. Оның орнына 1430 жылы Дөңгелек үстелдің рыцарлары мен Ясон туралы миф негізінде өз Алтын жүн орденін құрды. Уақыт өте келе, оның ордені Еуропадағы барлық рыцарлық ордендердің ең беделдісі және тарихисы болып саналды. Филиптің тұрақты резиденциясы болмады және ол сарайды Брюссель, Брюгге және Лилль сияқты түрлі сарайлар арасында жылжытты. Ол әсем кештер мен басқа да мерекелер ұйымдастырды, ал оның орденінің рыцарлары турнирлерге қатысу үшін оның иеліктері бойынша жиі саяхаттады. 1454 жылы Филипп Осман империясына қарсы крест жорығын жоспарлады және оны Фазан тойында бастауға тырысты, бірақ бұл жоспар іске аспады. 1444-1446 жылдар аралығында ол Бургундияның негізгі кірісінің 2% құрайтын қаражатты, рецепте генералеге жұмсаған деп есептеледі, оның барлығы бір италиялық жеткізуші, Джованни ди Арриго Арнольфиніге жұмсалды. Замандастары Филипптің сарайын Еуропадағы ең сәнді сарай деп санады және ол дәм мен сәннің белгілі бір орталығына айналды, бұл Бургундия экономикасына үлкен үлес қосты, өйткені Бургундиялық (әдетте фламандтық) сәнді өнімдерге Еуропаның элиталары тарапынан үлкен сұраныс болды. Мысалы, оның тұсында ең бай ағылшын қолжазбаларға тапсырыс берушілер ағылшын және париждік өнімдерден Голландия өнімдерін таңдады, сондай-ақ басқа шетелдік сатып алушылар да солай істеді. Филипп герцогтік жинаққа шамамен алты жүз қолжазба қосты, осылайша ол осы кезеңнің ең маңызды әдеби демеушісіне айналды. Оның хатшыларының бірі Жан Миэлот Джованни Боккаччоның "Deorum Gentilium Genealogia" атты еңбегін француз тіліне аударды, бұл Филипптің сарайының мәдени деңгейінің жарқын мысалы. Филипп бейнелеу өнерін де ынталы түрде қолдады. Ол көптеген гобелендерге (оларға майлы бояудан жасалған суреттерге қарағанда көбірек баға берді), алтын шеберлерінен жасалған бұйымдарға, зергерлік бұйымдарға және басқа да өнер туындыларына тапсырыс берді, соның ішінде Хесдин сарайындағы көптеген механикалық автоматтар мен фонтандар да бар еді. Сондай-ақ, оның тұсында Бургундия капелласы композиторлар мен әншілердің Бургундия мектебінің қызметі арқасында Еуропаның музыкалық орталығына айналды. Гилль Биншоа, Роберт Мортон және кейіннен Гийом Дюфай сияқты көрнекті композиторлар Филипптің сарайлық капелласының құрамына кірді. 1428 жылы ван Эйк Португалияға барып, король Жоан I-нің қызы Инфанта Изабелланың портретін, оның үйлену тойына дейін Филипп үшін суреттеді. Португалиялық кеме жасаушылардың көмегімен Филипп Брюггеде кеме жасау шеберханасын құрды, бұл сауданың дамуына көмектесті. Роджер ван дер Вейден оның портретін екі рет суреттеді. Қазірде тек көшірмелері ғана сақталған, бірақ олардың әрқайсысында ол Алтын жүн орденінің жағасын киген күйінде бейнеленген. Ван дер Вейденнің Филипптің жалғыз түпнұсқа туындысы – "Жан Вокулен өзінің "Хроникасын де Хенаутты" Филиппке ұсынған" атты керемет миниатюра (оң жақта). Ерте фламанд мектебінің суретшісі Уго ван дер Гоес Филипптің жерленген шіркеуі үшін суреттер жасады.