Маодан кейінгі Қытай: Дэн Сяопин реформалары мен Тяньаньмэн оқиғасы

Кіріспе

Қытайдағы 1976 жылы Мао Цзэдунның қайтысынан басталып, 1989 жылғы Тяньаньмэнь алаңындағы наразылықтар мен қырғынға дейінгі кезең көбінесе «Дэншіл Қытай» деп аталады. 1976 жылдың қыркүйегінде Төраға Мао Цзэдунның қайтысынан кейін Қытай Халық Республикасы символдық немесе әкімшілік жағынан орталық билік тұлғасынан күрделі жағдайда қалды. «Төрттік» тазартылды, бірақ жаңа төраға Хуа Гуофенг Маоистік саясатты жалғастыруға басымдық берді. Қан төгілмейтін билік күресінен кейін Дэн Сяопин Қытай экономикасы мен мемлекеттік институттарын толығымен реформалау үшін басшылыққа келді. Алайда, Дэн кең ауқымды саяси реформаларға қатысты консервативті болды, және экономикалық реформа саясатының салдарынан туындаған күтпеген мәселелердің жиынтығы елді тағы бір саяси дағдарысқа алып келді, бұл Тяньаньмэнь алаңындағы үлкен демократиялық наразылықтарды жаншумен аяқталды.

Хуа Гуофенг және Дэн Сяопиннің оралуы (1976 1978)

Қытай Коммунистік партиясының төрағасы Мао Цзэдун 1976 жылдың 9 қыркүйегінде қайтыс болды. Коммунистік партия оның өлімінен кейін ресми түрде «Мао төрағаның сыртқы саясаттағы революциялық жолын және саясатын қатаң түрде іске асыруға» шақырды. Партияның көптеген қабілетті лауазымды тұлғалары, бюрократтар, зиялылар мен мамандар түрмеде немесе фабрикаларда, шахталарда және егістік жерлерде қиын жағдайда болды. Көптеген мектептер жабылды, ал бір буын жас адам білім алу мүмкіндігінен айырылып, «жоғалған ұрпақ» ретінде өсті, жұмыс табу және қоғамдық өмірге бейімделу қиын болды. Қытай халқы оны жоқтап, бірақ марқұм премьер-министр Чжоу Эньлайды жоқтағандай эмоционалды түрде емес. Осы арада Маоның тағайындалған мұрагері Хуа Гуофен партия төрағасы лауазымын иеленді. Олардың ешқайсысы қарсылық көрсетпеді, бірақ әңгіме бойынша, Цзян Циннің үй қызметкерінің бірі оны алып келе жатқанда оған түкірді. «Төрттік топтың» жойылуы мен тұтқындалуы бүкіл елде мерекелік шараларға, Пекин және басқа да ірі қалалардың көшелерінде шерулерге әкелді. «Төрттік топ» Мәдени революцияның он жылдық хаосы кезінде дұрыс болмағанның бәрін бейнеледі, ал олардың жойылуы, жалпы халықтың пікірінше, жаңа дәуірдің басталуын білдіреді. 1976 жылдың соңы мен 1977 жылдың басында мемлекеттік үгіт-насихат машинасы Хуа Гуофенді насихаттау үшін күшпен жұмыс істеді. Ол Маоның жеке тағайындалған мұрагері ретінде жарияланды (Маоның соңғы баталарын алған суреттерімен). Ол «Мао төрағаны құрметтеу үшін біз оның тілегіне сәйкес басқаруымыз керек» деді және «Екі қайсысы болмасын» қағидасын жариялады, яғни «Мао төраға айтса, біз де айтамыз, Мао төраға істесе, біз де істейміз». Бірақ бұл жаңа дәуірге көшуді білдірді. Өзгеше бір ерекшелікті қамтамасыз ету үшін Хуа қытай жазуын одан әрі жеңілдету арқылы өзгертуге тырысты. Бұл жеңілдетулердің бір бөлігі Хуа биліктен кеткеннен кейін олардың заңдылығы ресми түрде бекітілмегендіктен, ресми емес түрде қолданыла береді. 1978 жылы Ұлттық әнұран революциялық рух емес, таза коммунистік идеологияны бейнелеу үшін өзгертілді. Бастапқы әнұрандағы соғыс уақытындағы патриотизмге қарағанда, тек Мао Цзэдун ойларымен және идеалдық социалистік мемлекет құрумен айналысатын мәтіндер енгізілді. Алайда, Хуаның билігін заңды ету қиындыққа ұшырады, өйткені оның партия төрағасы лауазымына тағайындалуы 1977 жылы заңды түрде ратификацияланбаған. Бұл ҚХР қолданған үшінші Конституция болды, 1954 жылғы түпнұсқа Конституциядан кейін, ол іс жүзінде іске асырылмады (әсіресе оңшылдарға қарсы қозғалыстан кейін) және Мао 1958 жылы «көп бөлігінде ескірген» деп атады, сондай-ақ 1975 жылғы «Төрттік топтың» қысқа ғұмырлы Конституциясынан кейін. Қыркүйек айында Дэн Сяопин де Солтүстік Кореяның астанасы Пхеньянға сапар шекті. Ол Ким Ир Сеннің жеке басына табынуына таң қалды, себебі ол осындай нәрсені Қытайда Маомен көрген еді, сондай-ақ Пхеньяндағы алтын жалатылған Кимнің үлкен мүсініне гүл шоғын қоюды күткеніне ренжіді. Дэн Қытайдың Солтүстік Кореяға берген көмегі Кимнің құрметіне орнатылған мүсіндер мен ескерткіштерге жұмсалып жатқанына наразылық білдірді. Ол бұл көмекті халқының өмір сүру деңгейін жақсарту үшін пайдалануды ұсынды. Солтүстік кореялықтар бұл хабарды түсінгендей, Пхеньяндағы Ким мүсінінен алтын жалату тыныш түрде алынып тасталды. Халықаралық оқшауланудан шығуға тырысқан Қытай Югославия президенті Иосип Титомен қарым-қатынасын жақсартты, ол 1977 жылдың мамырында Пекинге келді, оны ұзақ жылдар бойы «ревизионист» және сатқын деп айыптаған еді. 1978 жылдың қазан айында Дэн Сяопин Жапонияға сапар шекті және сол елдің премьер-министрі Такео Фукудамен бейбіт келісімге келді, осылайша 1930 жылдардан бері екі ел арасындағы соғыс жағдайы ресми түрде аяқталды. Жапония мен Қытай 1972 жылы дипломатиялық қарым-қатынас орнатқанмен, бейбіт келісімді келіссөздерге алты жылға жуық уақыт кетті, негізгі мәселелердің бірі – Токионың Кеңес Одағының Азиядағы «гегемониясын» айыптау туралы бапты қосу туралы талабы болды. Кеңес Одағымен қарым-қатынастың жақсарғанына ешқандай белгі болған жоқ, ал Дэн Сяопин 1950 жылғы Қытай-Кеңес достық шартын күшін жойды деп жариялады. 1979 жылы Вьетнаммен қарым-қатынас кенеттен нашарлады. Бұл екі ел бір кезде одақтас болған, бірақ 1972 жылы Мао Цзэдун Вьетнам премьер-министрі Фам Ван Донгқа Қытайдан көмек күтуді тоқтату керектігін және екі ел арасындағы ескі тарихи қақтығыс қайтадан басталатынын айтты. Қытай 1975 жылы Камбоджада билікті басып алған геноцидтік Қызыл Кхмер режимін де қолдады, бұл Кеңес Одағының қолдауымен келген Вьетнам үкіметінің наразылығын тудырды. 1979 жылдың қаңтарында Вьетнам Камбоджаға басып кірді және Қызыл Кхмерді биліктен қуды. АҚШ-қа жасаған сапарында Дэн Сяопин Вьетнамға «сабақ беруге» тиіс екенін айтты. Ақпан айында Вьетнамдық шекараға толыққанды қытай шабуылы басталды. Қытай үш аптадан кейін әскерін шығарып алып, мақсаттарына жеткенін жариялады, бірақ соғыс жақсы өтпеді және елдің әлсіздігін көрсетті. ҚХА үш аптадан кейін әскерін шығарып алып, мақсаттарына жеткенін жариялады, бірақ соғыс жақсы өтпеді және елдің әлсіздігін көрсетті. ХАҚ әскерінің 20 мыңнан астам адамы қару-жарақ пен жабдықтың ескіруы, нашар сапасы және жетіспеуі (Мәдени революцияның салдары), ондаған жылдар бұрынғы карталар, Корей соғысынан бері қолданылып келе жатқан «адам толқыны» тактикасы және әскерде шендер жүйесінің болмауы салдарынан қаза тапты. Жағдайды одан да нашарлатқан нәрсе – қытайлықтар Вьетнамның ресми әскерімен (Камбоджада болған) емес, әскер және үй күзетшілерімен шайқасқан. Екінші жағынан, бұл саяси жеңіс болды, өйткені Кеңес Одағы оның одақтасына көмектеспеді және тек сөздік наразылық білдірді. Мәскеудің әрекетсіздігіне сілтеме жасап, Дэн Сяопин Мао Цзэдунтың «Барысқа арқасын тығып көргенше, оның қалай реакция жасайтынын біле алмайсың» деген сөзін қайталады. Қытай 1979 жылдың 1 қаңтарында АҚШ-пен толыққанды дипломатиялық қарым-қатынас орнатты. Бұл президент Никсонның 1972 жылғы сапары кезінде жоспарланған, бірақ Уотергейт жанжалы және Вьетнамнан АҚШ-тың шығуы салдарынан кешіктірілді. АҚШ ҚХР-ды Қытайдың жалғыз үкіметі ретінде мойындауға келісті. Тайваньмен дипломатиялық қарым-қатынас тоқтатылды, бірақ бейресми және коммерциялық байланыстар сақталды. Дэн Сяопин ақпан айында АҚШ-қа сапар шекті және президент Картермен кездесті. Осы арада Хуа Гуофен мамыр айында Еуропаға барып, Францияда тоқтады, себебі ол ҚХР-ды мойындаған алғашқы батыс мемлекеті болды және Кеңес Одағының экспансионизмі мен гегемониясына қатысты сөйледі. Кейін ол Батыс Германияға барды, «бейбітшіл мемлекеттердің бәрінен» «агрессияны және гегемонияны тоқтатуды талап етуді» сұрады, бұл кеңестік Одаққа жасалған жасырын сілтеме деп есептелді, сондай-ақ Германияның бірігуін қолдады, бұл шара Шығыс Германия жаңалықтары тарапынан сынға ұшырады. Ол сақтық танытып, Берлин қабырғасына барудан бас тартты, бұл өте қауқыпты болар еді. Қытайдың АҚШ-пен дипломатиялық қарым-қатынас орнатуы Ричард Никсонның 1972 жылғы сапарына ұқсас коммунистік әлемде ара-бірлі реакция тудырды. Кеңес Одағы бұған наразылық білдіре алмады, бірақ қытай-американдық одақтан қатты алаңдады. Румыния диктаторы Николае Чаушеску бұл оқиғаны «бейбітшілікке қызмет ететін көрнекті оқиға» деп атады, ал Югославия жетекшісі Иосип Броз Тито бұл жағдайды «ұлттардың бейбіт өмір сүруіне үлкен үлес» деп бағалады. Солтүстік Корея «біздің бауырлас көршіміздің АҚШ-пен ұзақ жылдар бойы жаулық қарым-қатынасты аяқтағанына» құттықтады, ал Куба мен Албания Пекиннің әлемдік социализм ісіне сатқындық жасағанын ашық айтты. Қытай-Албания қарым-қатынасы келесі алты жыл ішінде нашарлап, дипломатиялық хат алмасу тоқтатылды...

Mao Zedong, Chairman of the Chinese Communist Party, died on September 9, 1976. The Communist Party, in the wake of his death, officially urged "[the carrying out of] Chairman Mao's revolutionary line and policies in foreign affairs resolutely." Scores of capable party officials, bureaucrats, intellectuals, and professionals were languishing in prison or laboring in factories, mines, and fields. Many schools had been closed, and an entire generation of young people were unable to obtain an education, coming of age as a "lost generation", finding it harder to be employed and integrate into social life. Chinese people mourned him, but not in the more emotional way they had mourned the late Premier Zhou Enlai. Meanwhile, Mao's designated successor Hua Guofeng had assumed the post of party chairman. None of them put up any resistance, although one of Jiang Qing's housekeepers reportedly spat at her as she was being taken away. The demise and arrest of the Gang of Four prompted nationwide celebrations, including parades in the streets of Beijing and other major cities. The Gang of Four symbolized everything that went wrong during the ten years of chaos of the Cultural Revolution, and their demise, the general populace had expected, would mark the beginning of a new era. In late 1976 and early 1977, the state propaganda machine was working overtime to promote Hua Guofeng. He was billed as being Mao's personally appointed successor (with paintings produced showing him receiving Mao's final blessings) He stated that "in order to honor Chairman Mao, we should govern in accordance with his wishes." and proclaimed the "Two Whatevers", meaning that "Whatever Chairman Mao said, we will say, and whatever Chairman Mao did, we will do." but pinpointing the focus at a nominally separate era. To provide for distinct identity, Hua attempted his own change of the Chinese written language by further simplifying characters. A small number of these Hua era simplifications continue to be in use informally, as there was no formal sanction of their legitimacy after Hua left office. In 1978, the National Anthem was changed to reflect pure communist ideology rather than revolutionary drive, inserting lyrics exclusively dealing with Mao Zedong Thought and building an ideal socialist nation, as opposed to the wartime patriotism reflected by the original lyrics. However, Hua faced difficulty legitimizing his power due to continuing factional struggle and the fact that his rule was not legitimized by the NPC until his prior promotion to party chairman was legally ratified in 1977. This was the third one used by the PRC, after the original 1954 document, which was scarcely implemented (particularly after the Anti Rightist Movement) and referred to by Mao as being "[in many parts] obsolete" by 1958, and the short lived 1975 "Gang of Four" constitution. In September, Deng Xiaoping also visited the North Korean capital Pyongyang. He was unimpressed with Kim Il sung's extensive personality cult, having seen enough of this sort of thing in China with Mao and also took umbrage at being expected to lay a wreath in front of the giant gold plated statue of Kim in Pyongyang. Deng reportedly expressed his displeasure at how the aid money given to North Korea by China over the years was being spent on statues and monuments honoring Kim. He suggested that they might be better served using that aid to improve their people's living standards. The North Koreans appeared to have gotten the message, for the gold plating was quietly scraped off the Kim statue in Pyongyang afterwards. Trying to crawl out of its international isolation, China mended fences with President of Yugoslavia Josip Tito, who visited Beijing in May 1977 after having been long denounced as a "revisionist" and a traitor. In October 1978, Deng Xiaoping visited Japan and concluded a peace treaty with that country's prime minister Takeo Fukuda, officially ending the state of war that had existed between the two countries since the 1930s. While Japan and China had in fact opened diplomatic relations in 1972, the peace treaty took nearly six years to negotiate, one major sticking point being Chinese insistence on Tokyo including a clause that denounced Soviet "hegemony" in Asia. There was little sign of improved relations with the Soviet Union, and Deng Xiaoping declared the 1950 Sino Soviet friendship treaty to be null and void. Relations with Vietnam suddenly turned hostile in 1979. These two countries had once been allies, but in 1972 Mao Zedong told Vietnamese premier Pham Van Dong that they should stop expecting Chinese aid and that the old historical feud between the two countries would erupt again. China also gave its support to the genocidal Khmer Rouge regime that took power in Cambodia during 1975, provoking the hostility of the Soviet backed Vietnamese government. In January 1979, Vietnam invaded Cambodia and drove the Khmer Rouge from power. During his U. S. visit, Deng Xiaoping remarked that Vietnam would have to "be taught a lesson". In February, a full scale Chinese attack was launched on the Vietnamese border. Although China withdrew after three weeks and declared its objectives met, the war had not gone well and demonstrated the country's weakness. The PLA lost over 20,000 men due to weapons and equipment that were outdated, poorly made, and in short supply (a side effect of the disruption caused by the Cultural Revolution), maps that were decades old, the continued use of human wave tactics from the Korean War, and the fact that the army had no system of ranks. Even worse was the fact that the Chinese had not even engaged Vietnam's regular army (which was in Cambodia), but instead fought militia and home guard units. On the other hand, it was a political victory since the Soviet Union had failed to come to its ally's aid and contented itself with verbal protests. In reference to Moscow's inaction, Deng Xiaoping reiterated Mao Zedong's saying that "You can't know how the tiger will react until you poke its backside." China finally fully established diplomatic relations with the United States on January 1, 1979. This had been planned since President Nixon's visit in February 1972, but was delayed by the Watergate scandal and the US withdrawal from Vietnam. The US agreed to recognize the PRC as China's sole government. Diplomatic relations with Taiwan were terminated, but unofficial and commercial ties remained. Deng Xiaoping visited the U. S. in February and met with President Carter. Meanwhile, Hua Guofeng headed to Europe in May. He first stopped in France, reportedly because it was the first western nation to recognize the PRC, and made a fierce attack on Soviet expansionism and hegemony. Later, he visited West Germany, asking all "peace loving states" to "demand a stop to aggression and hegemonism", thought to be a veiled reference to the Soviet Union, and expressed his support for German reunification, a move criticized by the East German news. He displayed some restraint, however, and decided against making what would have been a highly provocative visit to the Berlin Wall. China's establishment of diplomatic ties with the United States brought about a mixed reaction from the communist world similar to Richard Nixon's 1972 visit. While the Soviets could not condemn this, they were deeply worried about Sino US collusion against them. Romanian dictator Nicolae Ceaușescu hailed it as "an outstanding event in the service of peace", while Yugoslav leader Josip Broz Tito welcomed the thaw as "a contribution of peaceful coexistence between nations". North Korea also congratulated "our brotherly neighbor for ending long hostile relations and establishing diplomatic ties with the US" while Cuba and Albania openly denounced Beijing as traitors to the cause of world socialism. Sino Albanian relations would deteriorate over the course of the next six years, ending in the termination of diplomatic correspondence between the two countries in 1978.

Дэн Жоғарғы басшы болады

Хуа басшылық қызметін жалғастырғанымен, Ден Сяопин Пекинге оралғаннан бастап оның билігі әлсіреуге түсті. Екеуі де біраз уақыт бірге билік жүргізді, бірақ Ден тез арада күш жинады. Мао мен Чжоу Эньлайдың қазасынан кейін Қытайда олардың тәжірибесі мен басшылық қабілеттерімен теңесе алатын адам қалмады, ал оның идеялары Хуаның Мао Цзэдун туралы ескі ойларын еске түсірді. Хуа тез арада өз идеясы жоқ, партияның қарапайым адамы ретінде танылды. Бұл 1978 жылғы Конституцияда да көрінді, онда пролетариаттық интернационализм мен үздіксіз революция туралы еске салған сөздер сақталған. Технология және білім беру жөніндегі вице-премьер ретінде Денг 1977 жылы университеттерге емтиханды қайта енгізді, бұл Мәдени революция салдарынан оқу мүмкіндігінен айырылған жастардың бір буынына жол ашты. Алғашқы емтиханды 680 мың адам тапсырды, бірақ білім алудан шеттетілгендер де болды. Мақалада теория мен практиканы біріктірудің маңыздылығы атап өтілді, Мао дәуірінің догматикалық эйфориясы сынға алынды, және бұл Хуаның "Екі нәрсеге" қатысты саясатына тікелей қарсылық болды. Бұл мақала елдің көптеген газеттерінде жарияланды және партия органдары мен халық арасында кең қолдау тапты. Үкіметтік және әскери ұйымдарда бұл мәселе бойынша талқылаулар өрбіді, ал Денгтің жаңа және прагматикалық ұстанымы танымалдылығын арттырды. Денгтің идеялары жаңа болғанымен, шындығында олар жаңа емес, тек Қытайды Мәдени революцияға дейінгі 60-жылдардың ортасындағы жағдайға қайтаруға бағытталған күш-жігер еді. Соған қарамастан, Политбюро 20-ғасырдың басында туған адамдардан құралған геронтократия болып қала берді, олардың барлығы Ұзын наурыз бен Қытай азаматтық соғысына қатысқан. 81 жастағы Е Цзяньин 1978 жылы денсаулығына байланысты қорғаныс министрі қызметінен кетіп, 1970 жылдары партияның бірнеше басшылары қайтыс болғанына қарамастан, Орталық комитеттің орташа жасы 70-ке жуық болды. Сәуір айында Денг бұрын "оңшылдар" және контрреволюционерлер деп танылғандардың саяси оңалтуын бастады. Бұл науқанды Ху Яобанг басқарды, ол қате айыпталғандарды кешіріп, Мәдени революция кезінде қуғынға ұшыраған көптеген партия ақсақалдары мен зиялылардың беделін қалпына келтірді. Пэн Дехуай, Чжан Вэньцян, Хе Лонг және Тао Чжу сияқты саяси жағынан ұятқа қалған танымал тұлғалар Бабаошань революциялық зиратында лайықты жерлеу рәсімдерін өткізді. Лю Шаоци 1980 жылдың мамырында елден бұрынғы президенттің өлімінен он бір жыл өткен соң аза тұту рәсімімен бірге үлкен мемлекеттік жерлеу рәсіміне қатысты. Осы кезеңде ҚКП мемлекеттік және үкіметтік басшылардың реттелген алмасуы үшін ережелерді де қабылдады. Ден Сяопин партия ақсақалдарының наразылығына қарамастан міндетті зейнеткерлік жасын енгізуді ұсынды, сондай-ақ, қызметінен айырылған немесе жұмысынан босатылған ҚКП мүшелері түрмеге қамалмауы немесе дене жарақаттарына ұшырамауы керек деген нұсқаулар берді. Бұл орайда Денг Сталиннің террорлық режимін тоқтатып, саяси қарсыластарын жою үшін бейбіт әдістерді қолдануды енгізген Совет Одағының басшысы Никита Хрущевтен көп нәрсе үйренді. Осы мақсатта Хуа Гуофен сияқты ҚКП қайраткерлері маңызды емес лауазымдарға төмендетілді, бірақ партия мүшелігі мен мемлекеттік зейнетақысын сақтады. 1979 жылы ҚКП Мәдени революция сияқты жаппай науқандарға ешқашан қатыспайтыны туралы ұлтқа уәде берді. Осы арада "Төрттік топ" 1980 жылы контрреволюция жасады, мемлекетті құлатуға тырысты және Маоны өлтіруге құлық жасады деген айыппен сотқа тартылды. Тек Цзян Цин ғана өзін қорғауға тырысты, сот процесін бірнеше рет үзіліске түсіріп, гистериялық шығарған сөздерімен және жылап-ағылап айқайлап айтты. Ол Маоның бұйрықтарын орындаудан басқа ештеңе жасамағанын айтып, "Мен оның иті болдым. Ол кімді тістесем, соны тістедім" деді және билік өкілдеріне оның басын кесуге батылдықпен шақырды. Қалғандары өмір бойына түрмеге кесілді, ал Цзян өлім жазасына кесілді. Алайда Маоның естелігі әлі де күшті болды, сондықтан оның жазасы кейін өмір бойына ауыстырылды. Ол 1991 жылы Пекин ауруханасында тамақ ісігін емдеп жатқанда өзін-өзі асып өлтірді. Хуадан Денге билік ауысу 1978 жылдың желтоқсан айында партияның Он бірінші ұлттық съезінің Орталық комитетінің үшінші пленумында расталды, бұл Қытай тарихындағы шешуші кезең болды. Партияның әлемдегі ең көп халқы бар елді Төрттік жаңартудың амбициялық мақсаттарына жеткізу бағыты белгіленді. Мәдени революция салдарынан туған он жылдық құлпыралылықтан кейін, бұл жиналыста белгіленген жаңа бағыт экономикалық дамуға, емес кластық күреске қарай болды. Пленум саяси, экономикалық және әлеуметтік жүйедегі маңызды өзгерістерді мақұлдады. Хуа өзінің "Екі нәрсеге" қатысты саясатынан бас тартып, толық өзіндік сынақтан өтті. Ескі кластық күреске бағытталған саясаттың орнына экономикалық құрылысқа бағытталған жаңа саясат енгізілді. Бұл Ден Сяопиннің реформа бағдарламасын қолдаған екі маңызды тұлға, Ху Яобанг пен Чжао Цзыянды билікке көтерумен аяқталды. Бұрынғы басшылық ауысымдардан өзгеше, Хуа 1982 жылға дейін Политбюро мүшесі болып қалғанымен, өзінің лауазымдарынан біртіндеп кетті. Хуа 1980 жылдың қыркүйегінде Мемлекеттік кеңестің премьер-министрі қызметінен Чжао Цзыянға, ал 1982 жылдың қыркүйегінде партияның бас хатшысы қызметінен Ху Яобангқа берді. Мао Цзэдунның билігіне ұқсас, бір адамның партияны басып алуына жол бермеу үшін төраға лауазымы жойылды. 1990-жылдардың ортасына дейін Ден Сяопин Қытайдың де-факто басшысы болды, тек Орталық әскери комиссияның төрағасы лауазымын сақтап, мемлекеттік, үкіметтік және партияның бас кеңселерінде болған жоқ. Осы арада Ли Сяньнянь 1968 жылдан бері бос тұрған Қытай президенті лауазымына тағайындалды. Ли орталық жоспарлауды қолдады, ал оның осы номиналды лауазымға тағайындалуы партиядағы консервативтік күштерді жібіткендікке жасалған келісімдік болды. 1982 жылы Қытай Конституциясына енгізілген өзгерістерге сәйкес, президент мемлекет басшысы болып саналды, ал нақты билік Қытай Халық Республикасының премьер-министрі мен партияның бас хатшысының қолында болды, олар екі бөлек адам болуы керек еді. Бастапқы жоспар бойынша партия саясатты әзірлеуі керек еді, ал мемлекет оны іске асыруы керек еді. Денгтің мақсаты билікті бөліп, Маоның жағдайында болғандай, жеке тұлғаның культын қалыптастырмау болды. Алайда, Денг өзінің ресми лауазымдарын қабылдамады, өйткені олар жас адамдарға берілуі керек деп есептеді. 1979 жылдан кейін Қытай басшылығы барлық салалардағы прагматикалық саясатқа көшті. Партия суретшілерді, жазушыларды және журналистерді көбірек сындық көзқарас қабылдауға ынталандырды, бірақ партия билігіне ашық шабуылға жол берілмеді. Қытай үкіметі Мәдени революцияны жоққа шығарды. 1979 жылдың қыркүйегінде өткен партияның Он бірінші ұлттық съезінің Орталық комитетінің төртінші пленумында ұсынылған маңызды құжат коммунистік үкіметтің 30 жылдық кезеңіне "алдын ала баға" берді. Пленумда партия төрағасының орынбасары Е Цзяньин Мәдени революцияны "қорқынышты апат" және "[1949 жылдан бері] социалистік іске салған ең ауыр соққы" деп мәлімдеді. Қытай үкіметінің Мәдени революцияны айыптауы Қытай Коммунистік партиясының Он бірінші Орталық комитетінің алтыншы пленумдық отырысында қабылданған Қытай тарихындағы белгілі бір мәселелер туралы қаулымен аяқталды. Бұл қаулыда "Компартрия Мао Цзэдун – ұлы марксист және ұлы пролетарлық революционер, стратег және теоретик еді. Оның "мәдени революция" кезінде жасаған қатыгез қателіктері болғаны рас, бірақ оның әрекеттерін бағалағанда..."

Although Hua continued in his leadership role, his power began waning the moment Deng Xiaoping returned to Beijing. The two continued to co rule for a time, but the latter was rapidly gaining power. With Mao and Zhou Enlai gone, there was no one else in China with his experience and leadership abilities and his ideas seemed fresh and appealing as opposed to Hua's stale promotion of Mao Zedong Thought. Hua was quickly seen as being nothing more than a vacuous party hack with no ideas of his own. This was reflected in the 1978 constitution, which still contained references to proletarian internationalism and continuous revolution. As Vice Premier in charge of Technology and Education, Deng restored the University Entrance Examinations in 1977, opening the doors of post secondary education to nearly a generation of youth who lacked this opportunity because of the Cultural Revolution, with 680,000 passing the first entrance exams, though some remained cut off from education. The article stressed the importance of uniting theory and practice, denounced the dogmatic euphoria of the Mao era, and was, in fact, an outright criticism on Hua's Two Whatevers policy. This article was reprinted in many newspapers across the country, and echoed widespread support amongst party organs and the general populace. Discussions sprung up nationwide in government and military organizations, and Deng's novel and pragmatic stance gained increasing popularity. Despite the freshness of Deng's ideas, in truth his ideas were not really new, but merely an effort to restore China to the situation of the mid 1960s, right before the Cultural Revolution, and in any case, the Politburo continued to be a gerontocracy dominated by men born in the opening years of the 20th century, all of whom had participated in the Long March and Chinese civil war. The 81 year old Ye Jianying was forced to step down as defense minister in 1978 for health reasons and even with the death of several party elders during the 1970s, the average age of the Central Committee was still around 70. In April, Deng began the political rehabilitation of those who were formerly labeled "rightists" and counter revolutionaries, a campaign led by Hu Yaobang that pardoned the wrongly accused, restoring the reputation of many party elders and intellectuals who were purged during the Cultural Revolution and other campaigns going all the way back to the Anti Rightist Movement in 1957. Prominent politically disgraced people including Peng Dehuai, Zhang Wentian, He Long and Tao Zhu were given belated rank appropriate funerals at the Babaoshan Revolutionary Cemetery. Liu Shaoqi was given a large state funeral in May 1980, when the country was asked to mourn the former president eleven years after his death. During this time, the CCP also established rules for an orderly succession of state and government leaders. Deng Xiaoping proposed mandatory retirement ages despite some protests from party elders and also guidelines were put in place that CCP members who lost their posts or were removed from office could not be jailed or subjected to physical harm. In this regard, Deng borrowed much from Soviet leader Nikita Khrushchev when the latter had ended Stalin's terror state and established the practice of using more peaceful methods to dispose of his political rivals. To that end, CCP figures such as Hua Guofeng were merely demoted to unimportant posts, but otherwise retained their party membership and state pension. In 1979, the CCP made a pledge to the nation that it would never again embark on mass campaigns like the Cultural Revolution. Meanwhile, the Gang of Four went on trial in 1980 on charges of counterrevolution, attempting to overthrow the state, and plotting to assassinate Mao. Only Jiang Qing tried to defend herself, repeatedly interrupting the proceedings with hysterical outbursts and sobbing. She argued that she had never done anything more than follow Mao's orders, saying "I was his dog. Whoever he told me to bite, I bit." and daring the authorities to cut off her head. The others were given life in prison, but Jiang was sentenced to death. However, Mao's memory still lingered strong, and her sentence was later commuted to life. She hanged herself in a Beijing hospital in 1991 while undergoing treatment for throat cancer. The power transition from Hua to Deng was confirmed in December 1978, at the Third Plenum of the Central Committee of the Eleventh National Party Congress, a turning point in China's history. The course was laid for the party to move the world's most populous nation toward the ambitious targets of the Four Modernizations. After a decade of turmoil brought about by the Cultural Revolution, the new direction set at this meeting was toward economic development and away from class struggle. The plenum endorsed major changes in the political, economic, and social system. Hua renounced his "Two Whatevers" and offered a full self criticism. Replacing the old focus of class struggles was the new policy focused on economic construction. It also instituted sweeping personnel changes, culminating in the elevation of two key supporters of Deng Xiaoping and the reform program, Hu Yaobang and Zhao Ziyang. In contrast to previous leadership changes, Hua would resign his posts one by one, although he remained on the Politburo until 1982. Hua was replaced by Zhao Ziyang as Premier of the State Council in September 1980, and by Hu Yaobang as Party General Secretary of the party in September 1982. The post of chairman was abolished to ensure that no one person could ever dominate the party as Mao Zedong had done. Until the mid 1990s, Deng Xiaoping was China's de facto Paramount leader, retaining only the official title of Chairman of the Central Military Commission, but not the chief offices of the State, government, or the Party. Meanwhile, Li Xiannian was appointed to the post of Chinese President, vacant since 1968. Li was a believer in central planning, and his appointment to this largely ceremonial position was a compromise move to appease conservative elements in the party. With changes to the Chinese Constitution in 1982, the President was conceived of as a "figurehead" head of state, with actual power resting in the hands of the Premier of the People's Republic of China and the General Secretary of the Party, who were meant to be two separate people. In the original plan, the Party would develop policy, and the state would execute it. Deng's intentions were to have power divided, thus preventing a cult of personality from forming as it did in the case of Mao. The new emphasis on procedure, however, seemed largely undermined by Deng himself, who assumed none of the official titles on the grounds that they should go to younger men. After 1979, the Chinese leadership moved toward more pragmatic policies in almost all fields. The party encouraged artists, writers and journalists to adopt more critical approaches, although open attacks on party authority were not permitted. The Chinese government repudiated the Cultural Revolution. A major document presented at the September 1979 Fourth Plenum of the Eleventh National Party Congress Central Committee, gave a "preliminary assessment" of the entire 30 year period of Communist rule. At the plenum, party Vice Chairman Ye Jianying declared the Cultural Revolution "an appalling catastrophe" and "the most severe setback to [the] socialist cause since [1949]." The Chinese government's condemnation of the Cultural Revolution culminated in the Resolution on Certain Questions in the History of Our Party Since the Founding of the People's Republic of China, adopted by the Sixth Plenary Session of the Eleventh Central Committee of the Chinese Communist Party. This stated that "Comrade Mao Zedong was a great Marxist and a great proletarian revolutionary, strategist and theorist. It is true that he made gross mistakes during the "cultural revolution", but, if we judge his activities as a whole, his contributions to the Chinese revolution far outweigh his mistakes. His merits are primary and his errors secondary." As political ideology was downgraded, numerous statues of Mao were removed around the country and portraits of Marx, Engels, and Lenin, were taken down from Tiananmen Square. Joseph's Stalin's portrait remained until 1989. In late 1978, after an official evaluation of the 1976 Tiananmen Incident as a "completely a revolutionary event", many emboldened people began staging rallies and protests in Beijing. They erected a large number of wall posters (the so called "Democracy Wall") criticizing the Cultural Revolution, Mao Zedong, the Gang of Four, and Hua Guofeng. All these were tolerated because of being more or less in line with official positions, but some began calling for democracy and open elections. One candidate for a local position even declared his disbelief in communism. In 1968, the government of Canadian Prime Minister Pierre Elliott Trudeau initiated negotiations with the People's Republic of China that led to the establishment of diplomatic relations between China and Canada on October 13, 1970. Canada and China established resident diplomatic missions in 1971, and it led to a series of diplomatic successes in the west. The People's Republic of China joined the United Nations in 1971, replacing the international legitimacy previously held by the Kuomintang Government of the Republic of China on the island of Taiwan. In February 1972, US President Richard Nixon made an unprecedented eight day visit to the People's Republic of China and met with Mao Zedong and Zhou Enlai. On February 22, 1973, the United States and the PRC agreed to establish liaison offices. David K. E. Bruce became the first U. S. liaison to Beijing on May 14, 1973, and Huang Zhen arrived in Washington as China's liaison on May 30. Full diplomatic relations were established in 1979. Deng traveled abroad and had a series of amicable meetings with western leaders, traveling to the United States in 1979 to meet President Jimmy Carter at the White House. Carter finally recognized the People's Republic, One of Deng's achievements was the agreement signed by the United Kingdom and the PRC on December 19, 1984, under which Hong Kong was to be transferred to the PRC in 1997.<! This "one country, two systems" approach has been touted by the PRC government as a potential framework within which Taiwan could be reunited with the mainland. Deng, however, did not improve relations with the Soviet Union. He continued to adhere to the Maoist line of the Sino Soviet Split era, which stated that the Soviet Union was a superpower equally as "hegemonist" as the United States, yet even more threatening to the PRC because of its closer proximity. Deng brought China conflict with Vietnam in 1979, following the Vietnam War, under this subject of border disputes, and fought in the Sino Vietnamese War. "Red China" was a frequent appellation for the PRC between the Communist ascendancy and the mid late 1970s with the rapprochement between China and the West (generally within the capitalist/Western bloc). The term was first used, before the establishment of the PRC, in the late 1940s during the Chinese Civil War, to describe the Communist side, and saw great prevalence in the 1950s, 1960s, and early 1970s. Starting around 1972–1973, following Richard Nixon's visit to China and the beginning of rapprochment and mounting likelihood of diplomatic normalization, the term began to drop in usage significantly. By the early 1980s, it was increasingly rare in mainstream journalism and publications in the Western countries. Since the early 1980s, however, the term remains in use in some circles, particularly right wing or conservative political discourse and publications; nonetheless, some, including some conservatives, feel the term is not applicable to China in the contemporary period as the country is no longer a "monolithic political entity whose subjects march in lockstep with an all powerful Communist regime". As of the early 2000s, "Red China" still retains some use among more right wing writers, especially when framing China as an economic or political competitor or opponent (e. g. the "China threat" theory). "Red China" is sometimes used in more mainstream/less overtly partisan journalism for metaphoric or comparative use (e. g. "Red China or Green", New York Times article title).

1979 жылғы Қытай-Вьетнам соғысы

Қытайдың Вьетнам Социалистік Республикасымен қарым-қатынасы 1970-жылдардың ортасында күрт нашарлай бастады. Қытай-Вьетнам шекарасындағы оқиғалар жиілеп, зорлық-зомбылық күшейді. 1978 жылдың желтоқсан айында Вьетнам Камбоджаға басып кірді, Пол Пот режимін тездетіп құлатты және елді толық басып алды. Сол кездегі басшылық төрттік модернизация деп аталатын экономикалық реформалар саясатын қабылдады. Бұл қағидалар ауылдық жерлердегі табыс пен ынталандыруды кеңейтуге, кәсіпорындардың тәуелсіздігін тәжірибеге енгізуге, орталық жоспарлауды азайтуға және Қытайдың материктік бөлігінде шетелдік инвестицияларды тартуға бағытталған. Пленум сондай-ақ құқықтық реформаны жеделдетуге шешім қабылдады, нәтижесінде 1979 жылдың маусымында Ұлттық халық конгресі бірнеше жаңа заң кодекстерін қабылдады. Денг реформаларының мақсаттары төрттік модернизация арқылы қорытындыланды: ауыл шаруашылығын, өнеркәсіпті, ғылым мен технологияны, сондай-ақ қарулы күштерді жаңғырту. Осы мақсаттарға жету үшін Қытайды заманауи, индустриалды елге айналдыруға көмектесу мақсатында «қытайлық ерекшеліктері бар социализм» стратегиясы қолданылды. Бұл Қытай тарихында «Реформалар мен ашылу» дәуірін ашты. 1978 жылы Хуа Гуофенг жасаған он жылдық жоспар, Қытайда оны жүзеге асыруға жеткілікті бюджет пен техникалық біліктілік болмағандықтан, тез арада тоқтатылды. Оның орнына, жеңіл өнеркәсіп пен тұтыну өндірісіне баса назар аударған бес жылдық жоспар қабылданды. 1982 жылдың қыркүйегінде Пекинде партияның XII съезі өтті. АҚШ пен КСРО империализм үшін тағы да сынға ұшырады, Тайваньмен бірігу мәселесіне ерекше мән берілді. Ең бастысы, 1978 жылғы Конституцияның орнына жаңа Конституция қабылданды. Бұл нұсқа (қазіргі күнге дейін Қытайдың Конституциясы болып табылады) елді жаңғырту мен дамытуға шетелдік көмектің маңыздылығын атап көрсетті, сонымен қатар 1975 және 1978 жылғы Конституциялардың маоистік өзін-өзі қамтамасыз ету принципін қабылдамады. Мәдени революцияға қатысты барлық сілтемелер де алынып тасталды. 1982 жылғы Конституцияда Қытайда «пайдаланушы» класы жойылғаны және сондықтан сыныптық күрес енді маңызды мәселе емес екені айтылды. Жеке тұлғаларды құлшылық ету де XII съезде ресми түрде айыпталды. Алайда, бұл өзгерістер партия, бюрократия және әскерилер тарапынан қарсылықты жеңбей жүзеге асырылмады. «Төрттік» топтың кейбір экстремистік жақтастары әлі де болды, бірақ олардың саны көп емес еді және оларды партиядан шығаруға күш-жігер жұмсалды. Орталық жоспарлау мен әлеуметтік-саяси конформизмді қолдайтын сталиншілдердің көпшілігі де болды. Бұл топ 1950-жылдардағы жағдайға оралып, Кеңес Одағымен байланысты қалпына келтіргісі келді, коммунистік әлемнің Қытайдың табиғи досы екеніне сенді. Көптеген сталиншілдер Денг Сяопиннің Маоның мұрасын жоюда және сөз бостандығын кеңейтуде тым шалқалап кеткенін ойлады. Олардың көп бөлігі әскерилерде болды, олар 1978 жылы Қытайдың ЖІӨ-нің 10% құраған әскери бюджетінің 1982 жылы 5% дейін қысқартылуына наразылық білдірді. 1970-жылдары жобаланған бірнеше қару жобалары тым қымбат және қажетсіз болғандықтан тоқтатылды, ал генералдар қорғаныс жаңғыртудың орнына тұтыну тауарларын өндіруді (Кеңес Одағында кең таралған практика) сұрауға қарсы болды. Денг партияның директиваларына әскерилердің бағынуын қажет етті, оларға Маоның «Партия қаруды бақылауға тиіс, бірақ қару партияны бақылауға ешқашан рұхсат етілмеуі керек» деген сөзін еске салды. 1980-жылдары ҚХА-да кәсібиліктің деңгейін арттыруға баса назар аударылды және 1965 жылы жойылған шендер жүйесі баяу қалпына келтірілді. 1984 жылдың 1 қазанында Қытай Халық Республикасының 35 жылдығын мерекелеу үшін 1959 жылдан бері алғаш рет әскери парад өтті. Бұл парадтар 1950-жылдары жыл сайын өткізіліп, кейін шығындар себептерімен тоқтатылды. 1984 жылғы шара Қытайдың қарулы күштерінің артта қалғандығын көрсетті, олар тек жақында ғана 25 жыл бұрынғы Кеңес Одағының технологиялық деңгейіне жетті. 1985 жылы Е Цзяньян және басқа да бірнеше партия жетекшілері зейнеткерлікке шығуға келісті. Денг Қытай социализмнің бастапқы сатысында екенін және партияның міндеті «қытайлық ерекшеліктері бар социализмді» жетілдіруге тиіс екенін мәлімдеді. Қытайлық марксизмнің бұл түсіндірмесі экономикалық шешім қабылдаудағы идеологияның рөлін азайтып, «фактілерден шындықты іздеу» қажеттілігін атап көрсетті, эмпирикалық тиімділігі дәлелденген саясатты баса назарға алды. Маоның идеалистік, қауымдық құндылықтарын жоққа шығарса да, Маркс пен Лениннің құндылықтарын толығымен қабылдамады, Денг социализмнің кедейлік емес екенін атап өтті (осылайша «Төрттік» топтың «Социализм астында кедей болуға, капитализм астында бай болуға дайынбыз» деген ұранын жоққа шығарды). Хуа Гуофенгтен айырмашылығы, Денг Маомен байланысы болмағандықтан ешқандай саясатты бірден жобаламады. Шен Юн сияқты консервативті басшылардан айырмашылығы, Денг капиталистік елдердегідей саясаттарға қарсылық білдірмеді. Ол бұл идеялардың адамзаттың ортақ мұрасының бөлігі екенін және капитализмге немесе социализмге ерекше байланысты емес екенін айтты. Денг экономикалық реформаларға теориялық негіз мен саяси қолдау көрсеткенімен, ол енгізген экономикалық реформалардың көп бөлігін өзі ойлап тапқан жоқ. Көптеген реформалар орталық үкімет директиваларын бұза отырып, жергілікті басшылар тарапынан енгізілді. Егер олар сәтті және перспективалы болса, олар үлкен аумақтарда қабылдалып, соңында ұлттық деңгейде енгізілді. Басқа да көптеген реформалар Шығыс Азияның «Тігерлерінің» тәжірибесімен шабыттанды. Басқа нәрселермен қатар, Тайваньның жан басына шаққандағы ЖІӨ материктік Қытайдан үш есе жоғары екені мойндалды. Бұл кеңестік бас хатшы Михаил Горбачев жасаған экономикалық қайта құруға (перестройкаға) қарағанда өте өзгеше болды, онда Горбачев өзі көптеген маңызды реформалардың бастамашысы болды. Көптеген экономистер Денг реформаларының «төменнен жоғары» әдісі, Перестройканың «жоғарыдан төмен» әдісінен айырмашылығы, оның табысының кілті болғанын айтады. 1985 жылы Encyclopædia Britannica-дан Фрэнк Гибнимен сұхбаттасқанда Денг Кеңес жүйесінің Қытайға әсер етпеген икемсіздік пен қаталдыққа ұшырағанын айтты. Көптеген қате түсініктерге қарамастан, Денгтің реформалары макроэкономиканы техникалық білікті бюрократтардың жоспарлы, орталық басқаруын енгізуді қамтыды, Маоның экономикалық құрылыстың жаппай науқандық стилінен бас тартты. Алайда, Кеңес үлгісінен немесе Мао тұсындағы Қытайдан айырмашылығы, бұл басқару нарықтық механизмдер арқылы жанама болды және оның көп бөлігі Батыс елдеріндегі экономикалық жоспарлау және басқару механизмдеріне негізделген. Бұл тенденция микроэкономикалық деңгейде нарыққа қарай жалпы қозғалысты бәсеңдетпеді. Денг Маоның мұрасын сақтап, ауыл шаруашылығы өнімділігіне басымдық берді және ауылдық экономикада шешім қабылдауды маңызды децентрализациялады, командалар мен жеке шаруаларға мүмкіндік берді. Жергілікті деңгейде еңбек күшін ынталандыру үшін материалдық ынталар қолданылды, соның ішінде шаруаларға жеке учаскелерінен өндірілген өнімді еркін нарықта сатуға рұхсат берілді. Нарықтық бөлуге қарай негізгі қозғалыста жергілікті муниципалитеттер мен провинциялар ең пайдалы деп санайтын салаларға инвестициялауға рұхсат алды, бұл жеңіл өндіріске инвестицияларды ынталандырды. Осылайша, Денгтің реформалары Қытайдың даму стратегиясын жеңіл өнеркәсіпке және экспортқа бағытталған өсуге ауыстырды. Жеңіл өнеркәсіп өндірісі салыстырмалы түрде аз капиталмен жұмыс істейтін дамылып келе жатқан ел үшін маңызды болды. Қысқа өсу кезеңімен, төмен капитал талаптарымен және жоғары сыртқы валюталық экспорттық табысымен жеңіл өндіріс секторының тудырған кірістерін көбірек технологиялық дамуға қайта инвестициялауға болады.

China's relations with the Socialist Republic of Vietnam began to deteriorate seriously in the mid 1970s.<! Incidents along the Sino Vietnamese border increased in frequency and violence. In December 1978 Vietnam invaded Cambodia, quickly ousted the Pol Pot regime, and overran the country. the leadership adopted economic reform policies known as the Four Modernizations. These tenets aimed at expanding rural income and incentives, encouraging experiments in enterprise autonomy, reducing central planning, and establishing direct foreign investment in Mainland China. The Plenum also decided to accelerate the pace of legal reform, culminating in the passage of several new legal codes by the National People's Congress in June 1979. The goals of Deng's reforms were summed up by the Four Modernizations: the modernization of agriculture, industry, science and technology, as well as the military. The strategy for achieving these aims, all of which were designed to help China become a modern, industrial nation, was "socialism with Chinese characteristics". It opened a new era in Chinese history known as "Reforms and Opening up"(改革开放) to the Outside World. The ten year plan drafted by Hua Guofeng in 1978 was quickly abandoned on the grounds that China had neither the budget or the technical expertise to carry it out. Instead, a more modest five year plan was adopted that emphasized light industry and consumer production. In September 1982, the 12th Party Congress convened in Beijing. The United States and the Soviet Union were again criticized for imperialism and unification with Taiwan stressed. Most importantly, another new constitution was adopted in place of the 1978 document. This version (which remains China's constitution to the present day) emphasized foreign assistance in modernizing and developing the country, thus rejecting the Maoist self reliance of the 1975 and 1978 constitutions. The last remaining references to the Cultural Revolution were also removed. Instead, the 1982 constitution stated that the "exploiter" class had been eliminated in China and so class struggle was no longer a relevant issue. Personality cults were also officially denounced at the 12th Congress. However, these changes were not managed without overcoming opposition in the party, bureaucracy, and military. There were still a few extremist followers of the Gang of Four, but not many and efforts were made to weed them from the party. There did exist a large number of Stalinists who believed in orthodox central planning, and socio political conformity. This group generally wanted to return to the ways of the 1950s and restore ties with the Soviet Union, believing that the communist world was China's natural friend. In particular, many of the Stalinists thought that Deng Xiaoping was moving too far in dismantling Mao's legacy and allowing greater freedom of expression. The largest number of them were in the military, which complained about having its budget cut from 10% of China's total GDP in 1978 to 5% by 1982. Several weapons projects that had been in the works during the '70s were dropped due to being too expensive and unnecessary and generals also objected at being asked to produce consumer goods (a common practice in the Soviet Union) instead of receiving badly needed defense modernization. Deng stressed the need for military obedience to party directives, reminding them of Mao's dictum that "The party must control the gun, but the gun must never be allowed to control the party." A higher degree of professionalism was emphasized in the PLA during the 1980s and the system of ranks that had been abolished in 1965 was slowly restored. On National Day (October 1) 1984, China staged its first military parade since 1959 to celebrate the 35th anniversary of the People's Republic of China. These parades had been held every year during the 1950s, then called off due to cost reasons. The 1984 event however showed the relative backwardness of China's armed forces, which had only recently reached the technological level of the Soviet Union 25 years earlier. In 1985, Yeh Jianyang and several other elderly party leaders agreed to retire. Deng argued that China was in the primary stage of socialism and that the duty of the party was to perfect "socialism with Chinese characteristics." This interpretation of Chinese Marxism reduced the role of ideology in economic decision making and emphasized policies that had been proven to be empirically effective, stressing the need to "seek truth from facts". Rejecting Mao's idealistic, communitarian values but not necessarily the values of Marx and Lenin, Deng emphasized that socialism did not mean shared poverty (thus repudiating the Gang of Four's slogan "We would rather be poor under socialism than rich under capitalism.") Unlike Hua Guofeng, Deng believed that no policy should be rejected out of hand simply because it had not been associated with Mao. Unlike more conservative leaders such as Chen Yun, Deng did not object to policies on the grounds that they were similar to those found in capitalist nations. He merely stated that these ideas were part of the common heritage of mankind and not specifically tied to either capitalism or socialism. Although Deng provided the theoretical background and the political support to allow economic reform to occur, few of the economic reforms that Deng introduced were originated by Deng himself. Local leaders, often in violation of central government directives introduced many reforms. If successful and promising, these reforms would be adopted by larger and larger areas, and ultimately introduced nationally. Many other reforms were influenced by the experiences of the East Asian Tigers. Among other things, it was now being admitted that Taiwan's per capita GDP was three times that of the mainland. This is in sharp contrast to the economic restructuring, or perestroika, undertaken by Soviet general secretary Mikhail Gorbachev, in which Gorbachev himself originated most of the major reforms. Many economists have argued that the bottom up approach of Deng's reforms, in contrast to the top down approach of Perestroika, was a key factor in his success. In a 1985 interview with Frank Gibney of Encyclopædia Britannica, Deng remarked that the Soviet system suffered from an inflexibility and rigidness that did not affect China. Contrary to popular misconceptions, Deng's reforms included introduction of planned, centralized management of the macro economy by technically proficient bureaucrats, abandoning Mao's mass campaign style of economic construction. However, unlike the Soviet model or China under Mao, this management was indirect, through market mechanisms, and much of it was modeled after economic planning and control mechanisms in Western nations. This trend did not impede the general move toward the market at the microeconomic level. Deng sustained Mao's legacy to the extent that he stressed the primacy of agricultural output and encouraged a significant decentralization of decision making in the rural economy teams and individual peasant households. At the local level, material incentives rather than political appeals were to be used to motivate the labor force, including allowing peasants to earn extra income by selling the produce of their private plots on the free market. In the main move toward market allocation, local municipalities and provinces were allowed to invest in industries that they considered most profitable, which encouraged investment in light manufacturing. Thus, Deng's reforms shifted China's development strategy to emphasize light industry and export led growth. Light industrial output was vital for a developing country that was working with relatively little capital. With its short gestation period, low capital requirements, and high foreign exchange export earnings, the revenues that the light manufacturing sector generated could be reinvested in more technologically advanced production and further capital expenditures and investments. However, these investments were not government mandated, in sharp contrast to the similar but much less successful reforms in Yugoslavia and Hungary. The capital invested in heavy industry largely came from the banking system, and most of that capital came from consumer deposits. One of the first items of the Deng reforms was to prevent reallocation of profits except through taxation or through the banking system; hence, the reallocation in more "advanced" industries was somewhat indirect. In short, Deng's reforms sparked an industrial revolution in China. These reforms were a reversal of the Maoist policy of autarky and economic self reliance. The PRC decided to accelerate the modernization process by stepping up the volume of foreign trade, especially the purchase of machinery from Japan and the West. By participating in such export led growth, the PRC was able to step up the Four Modernizations by taking advantage of foreign funds, markets, advanced technologies, and management experience. Deng also attracted foreign companies to a series of Special Economic Zones, where capitalist business practices were encouraged. Another important focus of the reforms was the need to improve labor productivity. New material incentives and bonus systems were introduced. Rural markets selling peasants' homegrown products and the surplus products of communes were revived. Not only did rural markets increase agricultural output, they stimulated industrial development as well. With peasants able to sell surplus agricultural yields on the open market, domestic consumption stimulated industrialization, and also created political support for more difficult economic reforms. Deng's market socialism, especially in its early stages, was in some ways parallel to Lenin's New Economic Policy and Bukharin's economic policies, in that they all foresaw a role for private entrepreneurs and markets based on trade and pricing rather than government mandates of production. An interesting anecdotal episode on this note is the first meeting between Deng and Armand Hammer. Deng pressed the industrialist and former investor in Lenin's Soviet Union for as much information on the NEP as possible. Concurrent with economic reforms, China began a major crackdown on crime in what became known as "Strike Hard" campaigns. These have been launched periodically up to the present day and are typically accompanied by the liberal use of capital punishment and occasionally even mass executions. This stands in contrast to the Mao era, where executions were relatively rare after the CCP's consolidation of power during 1950 52 and criminals were generally punished with labor reform and political reeducation.

Тяньаньмэнь алаңындағы наразылық

Сонымен қатар, саяси наразылықтар мен әлеуметтік проблемалар, оның ішінде инфляция, саяси жемқорлық, ірі қалалық көші-қон және проституция пайда болды. 1980-жылдары ел Мәдени революциядан шыққан кезде интеллектуалдық материалдың өркендеуі байқалды; 1982-1989 жылдар аралығындағы кезеңде бұрын-соңды болмаған баспасөз бостандығы орнады, ол кейіннен қайталанбады. Екі басты ой-пікір мектебі қалыптасты. Бірі – студенттер мен зиялылардан құралған, олар үлкен экономикалық және саяси реформаларды талап етті; екіншісі – революциялық партияның көнекөздерінен тұратын, реформа бағдарламасының қарқыны мен соңғы мақсаттарына күмәндана бастады, себебі ол Коммунистік партияның жоспарланған бағытынан ауытқыды. Партияның, әсіресе әскердің қатал топтары «өнер мен әдебиет саясатқа қызмет етуі керек» деп мәлімдеді, ал орташа топтар саяси сипаттамасы жоқ материалға төзімділік танытуға дайын болды. Дегенмен, жазушылар мен суретшілерге олардың басты міндеті – «халықты социализмге сенуге тәрбиелеу» екені ескертілді. Сондықтан партия кейбір батыстық идеялар мен философияларға, сондай-ақ адам табиғатының абстрактілі теорияларына қарсы тұрды. Жеке өлеңдер мен санастың тереңдігі туралы әңгімелер «денсаулыққа зиянды» тенденция ретінде қарастырылды. Билік өкілдері Гонконгтан көптеп әкелінетін порнографияға да қарсы күресті. Бұл, көптеген жастар партия басшылығына күмәнданып, социализмге қол жеткізу мүмкін бе, әлде қажет пе деген сұрақтарды көтеріп жатқан кезде болды. Дегенмен, билік Жао Цюаньнің «Маркс Лондонда» пьесасына көз жұмды, ол ресми көзқарастармен сәйкес келетін, себебі ол коммунизмнің негізін қалаушы атаны басқа дәуірде өмір сүрген және оның теориялары Қытайдың қазіргі проблемаларының барлығына жауап бере алмайтын өлшеулі адам ретінде бейнеледі. Ал 1957 жылдан бері жақсылыққа ие болмай жүрген жазушы Лю Биньян «Ерекше адалдық» романы үшін сынға ұшырады, онда Коммунистік партияның қатесіз емес екені және оған сұрақсыз бағынудың қажеті жоқ екені айтылды. 1983 жылдың соңында Дэн Сяопиннің «рухани ластануды» айыптаған сөйлегенінен кейін «Рухани ластануға қарсы науқан» шақырылып, Мәдени революцияның қысқа ғана қайта жандануы байқалды. Порнография мен қанағаттандырмайтын жазбалар тәркіленді, діни орындар лицензиямен және партияға және социализмге қарсы болмау шартымен жұмыс істеуге рұқсат етілді. Бұл діни келісім Қытайда бүгінгі күнге дейін сақталған. 1986 жылдың желтоқсанында студенттер наразылықтары саяси атмосфераның босаңсуынан пайдаланып, реформаның баяу қарқынына қарсы наразылық білдірді, бұл партия жетекшілерінің қазіргі реформа бағдарламасы Опиум соғысы мен ҚХР құрылуы арасындағы жүздеген миллион адамның өліміне әкелгендей әлеуметтік тұрақсыздыққа алып келеді деген қорқынышын растады. Қытай Ғылым және Технология университетінің физигі Фан Личжидің Дэннің «баяу жылдамдықпен» саясатын сынаған сөздерінен шабыттанған студенттер наразылыққа шықты. Студенттер үкіметтің бақылауына да наразылық білдірді, міндетті дене шынықтыру жаттығуларын жасауға және рок-концерттерде билеуге рұқсат етілмеуін атап өтті. Студенттер университеттерде сайлау, шетелде оқу мүмкіндігі және батыс поп-мәдениетінің кеңінен таралуын талап етті. Ху Яобан, Дэннің қолдауында болған және реформаның белсенді жақтаушысы, наразылықтарға кінәланды және 1987 жылдың қаңтарында ҚКП Бас хатшысы лауазымынан кетуге мәжбүр болды. «Буржуазиялық либерализацияға қарсы науқан» кезінде Ху одан әрі айыпталады. Премьер-министр Чжао Цзянь Бас хатшы болып тағайындалды, ал Ли Пэн, бұқараға ұнамайтын, бұрынғы вице-премьер және электр энергиясы мен су шаруашылығы министрі премьер-министр болды. 1987 жылдың қазан-қараша айларында өткен ҚКП-нің 13-ші съезінде Дэн Сяопин және қалған партия жетекшілері биліктен ресми түрде кетіп қалды. Бұл топқа Дэннің саясатына қарсылық көрсеткен бірнеше маоистер, соның ішінде Чэн Юн және Ли Сяньнан да кірді. Орталық комитетінің жаңа басшылығы орташа есеппен 5,5 жасқа кішірек болды, ал 70% -дан астамы жоғары білімді болды. Алайда, ұзақ науқанның ардагерлері зейнеткерлікке шыққаннан кейін де, олар көшпе артында саяси ықпалын сақтап қалды, ал 1989 жылы студенттік демонстрациялардың бір шағымдары – зейнеткерлікке шыққан партия қызметкерлерінің саяси ықпалын жалғастыру болды. Белгілі саяси қатал Ли Пэннің премьер-министр болып тағайындалуы Дэн Сяопиннің қарсыластарына жасалған ымыраға ұқсады. 13-ші съездің басты саяси жариялануы – «нарықтық» социализмге ресми қолдау көрсету және социализм принциптерін идеологияға бейімдеудің қажеттілігі, ал шындықты идеологияға бейімдеудің қажеттілігі емес. Өткенге қарай тағы бір қадам ретінде 1988 жылы партия Маркс, Энгельс, Ленин және Сталиннің портреттерін ұлттық мерекелерде Тяньаньмэнь алаңында ілуден бас тартуға шешім қабылдады, тек Мао және Сунь Ятсеннің портреттері ғана ілінетін болды.

At the same time, political dissent as well as social problems, including inflation, political corruption, massive urban migration, and prostitution emerged. The 1980s saw a surge in intellectual material as the country emerged from the conformity of the Cultural Revolution; the time period between 1982 and 1989 saw freedom of the press like never before, and has since then never been seen again. Two prominent schools of thought emerged. One school composed of students and intellectuals who urged greater economic and political reforms; the other, composed of revolutionary party elders, became increasingly skeptical on the pace and the ultimate goals of the reform program, as it deviated from the intended direction of the Communist Party. Hard liners in the party and especially the military stated that "art and literature must serve politics", while moderates were willing to tolerate apolitical material. Nonetheless, writers and artists were still told that their primary job was to "educate the people to believe in socialism". As such, the party took a stand against certain Western ideas and philosophies, as well as abstract theories of human nature. Highly personal poetry and discussions of the subconscious were viewed as representing an "unhealthy" tendency. Officials also took a stand against pornography, which was being imported from Hong Kong in large quantities. This was coming at a time when many young people were skeptical of the party's leadership and increasingly questioning whether it was really possible to achieve socialism or if doing so was desirable. Nonetheless, the authorities tolerated Zhao Cuan's play Marx In London which was compatible with official viewpoints in that it presented the communist founding father as a mortal man who lived in a different age and whose theories could not provide the answers for all of China's present day problems. On the other hand, the writer Liu Binyan, who had been in and out of favor since 1957, was criticized for his novel A Different Kind Of Loyalty which suggested that the Communist Party was not infallible, nor should it be followed without question. In late 1983, there appeared to be a brief revival of the Cultural Revolution when, after a speech by Deng Xiaoping condemning "spiritual contamination", the "Anti Spiritual Pollution Campaign" was launched. Pornography and unacceptable writings were confiscated, Houses of worship were permitted to operate with a license and under the condition that they not oppose the party and socialism. This religious settlement remains in China to the present day. In December 1986, student demonstrators, taking advantage of the loosening political atmosphere, staged protests against the slow pace of reform, confirming party elders' fears that the current reform program was leading to a kind of social instability, the same kind that killed hundreds of millions between the years of the Opium War and the founding of the PRC. Inspired by Fang Lizhi, a physicist from the University of Science and Technology of China who gave speeches criticizing Deng's go slow policies, students took to protest. The students were also disenchanted with the amount of control the government exerted, citing compulsory calisthenics and not being allowed to dance at rock concerts. Students called for campus elections, the chance to study abroad, and greater availability of western pop culture. Hu Yaobang, a protégé of Deng and a leading advocate of reform, was blamed for the protests and forced to resign as the CCP General Secretary in January 1987. In the "Anti Bourgeois Liberalization Campaign", Hu would be further denounced. Premier Zhao Ziyang was made General Secretary and Li Peng, a staunch conservative who was unpopular with the masses, formerly Vice Premier and Minister of Electric Power and Water Conservancy, was made Premier. At the 13th Party Congress of the CCP in October–November 1987, Deng Xiaoping and remaining Party elders formally stepped down from power. This included a number of hard liner Maoists who had resisted Deng's policies, including Chen Yun and Li Xiannan. The new leadership of the Central Committee averaged 5.5 years younger, and more than 70% were college educated. However, even with the retirement of the aged Long March veterans, they still retained considerable political pull behind the scenes, and one complaint of the student demonstrators in 1989 was the continued political influence exerted by party officials who were supposed to be retired. It was speculated that the appointment of Li Peng, a known political hardliner, as premier was a concession to Deng Xiaoping's opponents. The major policy declaration of the 13th Congress was formal endorsement of "market" socialism and that it was necessary to "adapt the principles of socialism to fit reality rather than bend reality to fit ideology." As a further move away from the past, in 1988 the party decided that portraits of Marx, Engels, Lenin, and Stalin would no longer be displayed in Tiananmen Square on national holidays, only portraits of Mao and Sun Yat sen.

Чжао партияның Бас хатшысы болғаннан кейін, ол жақтаған экономикалық және саяси реформалар әріптестерінен күшейтілген шабуылға ұшырады. 1988 жылдың мамырындағы баға реформасын үдету туралы оның ұсынысы кең таралған инфляция туралы халықтың наразылығына әкелді және қарқынды реформаға қарсыларға экономикалық бақылауды күшейтуге және батыстық ықпалға қатаң тыйым салуға мүмкіндік берді. Бұл 1988-1989 жылдардың қысында қыздырылған саяси пікірталасқа себеп болды. Саяси реформаларға талаптар өскенде, Дэн Сяопин Коммунистік партияның тұрақты басшылық пен экономикалық дамуды қамтамасыз етуі және «Қытай демократияға дайын емес. Егер біз ертең сайлау өткізсек, ел азаматтық соғысқа ұшырайды» деп мәлімдеді. 1989 жылдың 15 сәуірінде Ху Яобанның қайтысы, жоғары инфляция және басқа да әлеуметтік факторлар тудырған экономикалық қиындықтармен бірге студенттер, зиялылар және наразылық білдірген қалалық халықтың ішінде үлкен қарсылық қозғалысының тууына себеп болды. Пекин университетінің студенттері мен басқа да азаматтар Худың өлімін жоқтау және реформаны баяулатуға тырысатындарға қарсы наразылық білдіру үшін Тяньаньмэнь алаңында лагерь құрды. Олардың наразылықтары, үкімет оларды тоқтатуға тырысқанмен, қатаң түрде үкіметке қарсы болмаса да, шенеуніктердің жемқорлығына соңғы нүкте қоюға және Қытай Халық Республикасы Конституциясымен кепілденген бостандықтарды қорғауға шақырды. Наразылықтар Шанхай, Гуанчжоу және Чэнду сияқты көптеген басқа қалаларға да тарады. 1989 жылдың 26 сәуірінде орталық жетекшілік, Дэн Сяопин басшылығымен, «Халық газетінде» жарияланған 4 26 мақаласын шығарды, ол ұлттық БАҚ арқылы таратылды, барлық жақындағы наразылық әрекеттерін «қауырсың» (动乱) түрі ретінде айыптады. Бұл мақала наразылықтарды күшпен тоқтатуға бағытталған бірқатар шаралардың біріншісі болды. Осыдан кейін Дэннің әрекеттері президенттікке бастапқыда қарастырылғаннан гөрі үлкен билік берді. Студенттерге көмектесетін бірнеше жетекшілер, ең бастысы конституциялық өкілеттіктерге ие болған және толық әскери қимылдарды болдырмауға мүмкіндік берген ҚХА төрағасы Ван Ли, Пекинге қонғаннан кейін үй қамауына алынды. Ванның оқшаулануы премьер-министр Ли Пэннің Дэнмен, Бас әскери комиссияның төрағасымен бірлесіп, Пекинде әскери жағдай жариялауға және наразылықтарды басуға әскери күш қолдануға мүмкіндік берді. Бұл Партия Бас хатшысы Чжао Цзяньян мен басқа да Саяси бюроның тұрақты комитетінің мүшелерінің тілегіне қайшы болды. 1989 жылдың 20 мамырында әскери жағдай жарияланды. 1989 жылдың 3 маусымының кешінен және 4 маусым таңынан бастап, қытай тілінде бұл қозғалыспен байланыстырылатын күн, көрші провинциялардан шақырылған әскери бөлімдер Пекинге әкелінді. Қаруланған…

After Zhao became the party General Secretary, the economic and political reforms he had championed came under increasing attack from his colleagues. His proposal in May 1988 to accelerate price reform led to widespread popular complaints about rampant inflation and gave opponents of rapid reform the opening to call for greater centralization of economic controls and stricter prohibitions against Western influence. This precipitated a political debate, which grew more heated through the winter of 1988–1989. With demands for political reforms growing, Deng Xiaoping merely reiterated that the Communist Party was necessary to provide stable leadership and economic development and that "China is not ready for democracy. If we were to hold elections tomorrow, the country would be plunged into a civil war." The death of Hu Yaobang on April 15, 1989, coupled with growing economic hardship caused by high inflation and other social factors, provided the backdrop for a large scale protest movement by students, intellectuals, and other parts of a disaffected urban population. University students and other citizens in Beijing camped out at Tiananmen Square to mourn Hu's death and to protest against those who would slow reform. Their protests, which grew despite government efforts to contain them, although not strictly anti Government in nature, called for an end to official corruption and for the defense of freedoms guaranteed by the Constitution of the People's Republic of China. Protests also spread through many other cities, including Shanghai, Guangzhou, and Chengdu. On April 26, the central leadership, under Deng Xiaoping, issued the 4 26 Editorial on People's Daily, which was subsequently broadcast on national media, denouncing all recent actions of protest as a form of "turmoil" (动乱). The editorial was the first in a series of events in an effort to contain the escalating protests through forceful measures. Thereafter, Deng's actions caused the presidency to have much greater power than originally intended. Various leaders sympathetic to the students, most notably Wan Li, then the NPC Chairman with a degree of constitutional powers to prevent full military action, were placed under house arrest after landing in Beijing. Wan's seclusion ensured that Premier Li Peng was able, in cooperation with Deng, then head of the Central Military Commission, to use the office of the Premier to declare martial law in Beijing and order the military crackdown of the protests. This was in direct opposition to the wishes of the Party General Secretary Zhao Ziyang and other members of the Politburo Standing Committee. Martial law was declared on May 20, 1989. Late on June 3 and early on the morning of June 4, a date now synonymous with the movement in the Chinese language, military units were called from neighboring provinces and brought into Beijing. Armed force was used to clear demonstrators from the streets. Official PRC estimates place the number of deaths at between two and three hundred, whilst groups such as the Red Cross believe the number to be in the two to three thousand range. After the protests, the Chinese government faced hordes of criticism from foreign governments for the suppression of the protests, the government reined in remaining sources of dissent that were a threat to order and stability, detained large numbers of protesters, and required political re education not only for students but also for insubordinate party cadre and government officials. Zhao Ziyang would be placed under house arrest until his death some 16 years later, and due to the subject still being largely taboo in China, Zhao has not yet been politically rehabilitated.

Бір бала саясаты

1979 жылы Қытай үкіметі халық санының қарқынды өсуін тежеу мақсатында бір балалы саясатты енгізді. Бұған дейін үкімет белсенді отбасылық жоспарлау саясатын жүзеге асырып, туылу көрсеткіші күрт төмендеген еді. Сонымен қатар, нарыққа бағдарланған экономикалық реформалар жүргізілді, олар өте жоғары өсімді және қалаларға көші-қонды күшейтті, бұл да туылу көрсеткішін азайтты. Бұл саясат, әсіресе ауылдық жерлерде (мұнда балалар шаруашылық жұмысына көмектесетін) көп дау тудырды және ұл балаға деген қалауға кедергі келтірді. Ол аштық мәселесін шешуге көмектесті, бірақ 2010 жылға қарай зейнеткерлердің саны жұмыс істейтін халықтан асып түсуіне байланысты үлкен демографиялық қиындыққа әкеп соқты. Қытай 2015 жылы екі балалы, ал 2021 жылы үш балалы саясатқа қайта оралды. Осы мәселе төңірегіндегі пікір таластар әлі де жалғасуда.