Кіріспе
Құс түрі
Түрлер қорабы
| аты = Харрис соколы
| сурет = Харрис соколы (Parabuteo unicinctus) 3 4 жинақта.jpg
| статусы = LC
| статусы жүйесі = IUCN3.1
| статусы туралы сілтеме =
| туысы = Parabuteo
| түрі = unicinctus
| бөлініс деңгейлері = Көшеттемелер
| бөлінісі = P. u. harrisi P. u. superior P. u. unicinctus
| авторы = (Temminck, 1824)
| синонимдер = Falco harrisii Audubon 1839
Buteo harrisii Bonaparte 1839, Audubon 1840
Craxirex harrisii Coues 1870
Falco unicinctus Temminck 1824
Morphnus unicinctus Lesson 1828
Nisus unicinctus Cuvier 1829
Buteo unicinctus Gray 1844
Hypomorphnus unicinctus Cab. & Tschudi 1844
Spizageranus unicinctus Kaup 1845
Craxirex unicinctus Bonaparte 1854
Asturina unicincta Burm. 1855
Urubitinga unicincta Sclater 1871
Buteo unicinctus var. harrisii Coues 1872
Erythrocnema unicinctus Sharpe 1874
Polyborus tænurius Tschudi 1844
| синонимдер туралы сілтеме = Джон Джеймс Одубон бұл құсқа өзінің орнитологиялық серігі, қаржылық қолдаушысы және досы Эдвард Харристің құрметіне ағылшын тілінде атау берді. Харрис соколы толерантты топтардан тұратын топтасып аң аулау әрекетімен ерекшеленеді, ал басқа жыртқыштар көбінесе жалғыз аулайды. Харрис соколының әлеуметтік мінезі олардың зиялы деңгейімен байланысты, оларды оңай үйретуге болады және соколдауда қолдануға танымал құсқа айналдырды.
Speciesbox
| name = Harris's hawk
| image = Harris's Hawk (Parabuteo unicinctus) 3 of 4 in set. jpg
| status = LC
| status system = IUCN3.1
| status ref =
| genus = Parabuteo
| species = unicinctus
| subdivision ranks = Subspecies
| subdivision = P. u. harrisiP. u. superiorP. u. unicinctus
| authority = (Temminck, 1824)
| synonyms = Falco harrisii Audubon 1839
Buteo harrisii Bonaparte 1839, Audubon 1840
Craxirex harrisii Coues 1870
Falco unicinctus Temminck 1824
Morphnus unicinctus Lesson 1828
Nisus unicinctus Cuvier 1829
Buteo unicinctus Gray 1844
Hypomorphnus unicinctus Cab. & Tschudi 1844
Spizageranus unicinctus Kaup 1845
Craxirex unicinctus Bonaparte 1854
Asturina unicincta Burm. 1855
Urubitinga unicincta Sclater 1871
Buteo unicinctus var. harrisii Coues 1872
Erythrocnema unicinctus Sharpe 1874
Polyborus tænurius Tschudi 1844
| synonyms ref = John James Audubon gave this bird its English name in honor of his ornithological companion, financial supporter, and friend Edward Harris. Harris's hawk is notable for its behavior of hunting cooperatively in packs consisting of tolerant groups, while other raptors often hunt alone. Harris hawks' social nature has been attributed to their intelligence, which makes them easy to train and has made them a popular bird for use in falconry.
Сипаттама
Бұл орташа-ірі жыртқыш құс шамамен саяхатшы соколь (Falco peregrinus) мен қызылқұйрық жыртқыш (Buteo jamaicensis) арасындағы мөлшерде болады. Харис бүркіттерінің ұзындығы шамамен ...-ға жетеді және әдетте қанаттарының ені ... шамасында болады. Бұл бүркіттердің қауырсыны қоңыр түсті, иықтары қызыл, ал құйрық қауырсындары ақ түбімен және ақ ұшымен ерекшеленеді. Олардың жыныстық диморфизмі бар, яғни аналықтары аталықтарынан шамамен 35% үлкен болады. АҚШ-та ересек аталықтардың орташа салмағы шамамен ... құрайды, ал салмақ диапазоны ...-ды құрайды, ал ересек аналықтардың орташа салмағы ... құрайды, салмақ диапазоны ...-ды құрайды. Олардың қауырсыны қоңыр, иықтары, қанат асты және жамбастары кестенді түсті, құйрығының түбі мен ұшы ақ, ұзын сары аяқтары және сары мұрын ұшы болады. Харис бүркітінің дауысы өте кескір болады.
Таксономия
Роберт Риджвей 1873 жылы Харрис соколын өзінің жаңа Urubitinga (Антенор) кіші туысына жатқызды және 1874 жылы Parabuteo деген жаңа туыс атауын енгізді. Ричард Боудлер Шарп та 1874 жылы Харрис соколын жеке тұқымдық топқа бөлді, оны Эритроцнема деп атады. Британ мұражайындағы құстар каталогында Шарп кеңінен синонимия келтіреді, онда әртүрлі авторлар бұрын harrisii үш туысқа, ал unicinctus он бір туысқа жатқызғандығы көрсетілген.
Таралуы және мекендейтін ортасы
Харрис шұңқыры сирек орманды және жартылай шөлді жерлерде, сондай-ақ олардың ареалының кейбір бөлігіндегі (Хауэлл мен Уэбб 1995) сазды жерлерде (кейбір ағаштармен) тіршілік етеді, оның ішінде Оңтүстік Американың кейбір аймақтарындағы мангр батпақтары да бар. Харрис шұңқыры жыл бойы мекендейтін құс және көшпейді. Жабайы Харрис шұңқырының саны мекендеу ортасының жоғалуына байланысты азайып барады; бірақ кейбір жағдайларда олар адам қоныстанған жерлерге де көшіп барады.
Мінез-құлық
Бұл түр салыстырмалы түрде тұрақты топтарда кездеседі. Харис бүркітінде үстемдік иерархиясы қалыптасады, онда ересек әйел басты құс болып табылады, одан кейін ересек еркек және одан соң бұрынғы жылдардың жас құстары келеді. Топтар әдетте екіден жеті құсқа дейін құрайды. Құстар аң аулауда ғана емес, сонымен қатар ұя салу процесіне де көмектеседі. Бұл түр сияқты, топтап аң аулайтын басқа жыртқыш құс белгілі емес.
Өсіру
Олар кішкентай ағаштарда, бұталарда немесе кактустарда ұялайды. Ұялар көбінесе тығыз болып келеді, олар таяқтардан, өсімдік тамырлары мен сабақтарынан салынады және көбінесе жапырақтармен, еңкейтіп өсетін балдырмен, қабықпен және өсімдік тамырларымен төселген. Ұяны негізінен аналық құс салады. Әдетте екі-төрт ақ немесе көкшіл ақ жұмыртқа болады, кейде олар ақшыл қоңыр немесе сұр реңді болып келеді. Балапандар бастапқыда ақшыл қоңыр түсті болады, бірақ бес-алты күннің ішінде терең қоңыр түске айналады. Көбінесе бір ұяда үш құс кездеседі: екі аталық және бір аналық. Бұл полиандрия ме, әлде емес пе деген мәселе талқыланып жүр, себебі мұны құстардың бірінің екіншісінің үстіне отыруымен (артқа тірелумен) шатастыруға болады. Аналық құс жұмыртқаны басудың көп бөлігін өз міндетіне алады. Жұмыртқалар 31-36 күнде жарылады. Жастар 38 күнде ұядан шығып, 45-50 күнде ұшуға бастайды. Аналық бір жылда екі-үш рет жұмыртқалай алады. Чилиде қара көкбауырлы бүркіт (Geranoaetus melanoleucus) жемтік іздеуші болып табылады.
Тамақтандыру
Харис бүркітінің негізгі азығы сүтқоректілер, оның ішінде жер қаскырлары, қояндар және ірі қара құйрықты қояндар (Lepus californicus). Диука финк (Diuca diuca) сияқты кішкентай құстардан бастап, ересек үлкен қасқыр (Ardea alba) және жартылай жетілген жабайы түйеқұс (Meleagris gallapavo) сияқты құстарды да аулай алады. Бір жағдайда жалғыз Харис бүркіті үлкен көк қасқырды (Ardea herodias) сәтті өлтірді. Одан бөлек, кесірткелер мен жыландар сияқты жорғалаушылар, сондай-ақ ірі жәндіктер де азық ретінде қолданылады. Тіпті салмағы ауыр қара құйрықты қояндарды да Харис бүркіттерінің тобы сәтті аулай алады. Бұл бүркіт ірі азықты жиі қуатындықтан, оның аяқтары ірі әрі күшті, тырнақтары ұзын, ал тұмсығы басқа ұқсас бүркіттерге қарағанда үлкен және айқынрақ болады. АҚШ-тың оңтүстік-батысында ең көп кездесетін азық түрлері (көбейіп кету ретімен) – шөлді мақтақұйрық (Syvilagus auduboni), шығыс мақтақұйрық (Syvilagus floridanus), қара құйрықты қоян (Lepus californicus), жер қаскырлары (Ammopsermophilus spp. және Spermophilus spp.), ағаш егеуқұйрықтары (Neotoma spp.), кенгуру егеуқұйрықтары (Dipodomys spp.), қалталы тышқандар (Geomys және Thomomys spp.), Гамбелдің бөденесі (Callipepla gambelii), қабықты бөденесі (C. squamata), солтүстік ақ бөденесі (Colinus virginianus), кактус сүрегі (Campylorhynchus brunneicapillus), солтүстік мазақшы (Mimus polyglottos), шөлді тікенді кесірткесі (Sceloporus magister) және скинктер (Eumeces spp.). Тропиктік аймақтарда Харис бүркіті әртүрлі азықтарды аулауға бейімделген, оның ішінде адам әкелген тауықтар мен еуропалық қояндар да бар. Чилиде жалпы дегу (Octodon degus) азықтың 67,5% құрайды.
Аң аулау
Көптеген жыртқыш құстар жалғыз өмір сүреді, көбейіп және көшіп-қону үшін ғана бірігеді, ал Харрис бүркіті екіден алтыға дейінгі топтастырылған түрде аң аулайды. Бұл олардың шөлді климаттағы азықтың жетіспеуіне бейімделуі деп саналады. Бір аң ауу тәсілінде, кішкентай топ алға ұшып, жағдайды бақылайды, содан кейін топтың келесі мүшесі алға ұшып, жағдайды бақылайды, олжа қолға дейін жеткізіліп, бөліскенше бұл жалғаса береді. Тағы бір тәсілде, бүркіттердің барлығы олжаның төңірегіне таралып, біреуі оны қозғайды. Харрис бүркіті көбінесе олжаны жаяу қуады, және жерде өте жылдам, ал олардың ұзын, сары аяқтары осыған бейімделген, себебі көптеген бүркіттер жерде көп уақыт өткізбейді. Харрис бүркіттерінің тобы жалғыз бүркіттерге қарағанда аң аудауда табыстырақ болады, екі-төрт құстан тұратын топтар әр қосымша құсқа шамамен 10%-ға жоғары нәтиже көрсетеді.
Құс аулау
1980 жылдан бері Харрис бұрқылары соқпақшылықта жиі қолданыла бастады және қазір Батыста (Азиядан басқа) осы мақсатта ең танымал бұрқылар болып табылады, себебі оларды оқыту өте оңай және олар өте әлеуметтік. Оқытылған Харрис бұрқылары Лондонның Трафальгар алаңынан және Уимблдон теннис кортынан не қажет емес қауырсындарды қуып шығару үшін пайдаланылған. Канада мен АҚШ-тағы соқпақшылар Харрис бұрқыларын әртүрлі орындарда, соның ішінде әуежайларда, демалыс орындарында, қоқыс полигондарында және өнеркәсіптік объектілерде құстардан арылу үшін қолданған.
Өнер саласында
Джон Джеймс Одубон Харристің бүркітін "Америка құстары" атты кітабында (Лондонда 1827–38 жылдары басылған) 392-тақта ретінде "Луизианалық бүркіт – Buteo harrisi" деген атаумен суреттеген. 1837 жылы суреттің гравюрасы жасалып, түсі берілген жұмысты Роберт Хавеллдің Лондондағы шеберханасы орындады. Одубонның түпнұсқа акварельдік суреті Нью-Йорк тарих қоғамы сатып алып, қазірге дейін сақтауда (2009 жылдың қаңтары).
Тарихи материал
Джон Джеймс Одубон. "Луизианалық бүркіт", "Орнитологиялық биография" 5-том (1839). "Америка құстарының" октаво басылымынан (1840) иллюстрация.