Кіріспе

Персия тілінің аудармашысы және жазушысы, мысырлық жазушы Абу Мұхаммед ʿАбд Аллах Рүзбих ибн Дадуя (ابو محمد عبدالله روزبه ابن دادويه), туған кезде Рүзбих пүр i Дадоэ (روزبه پور دادویه) деп аталған, көбінесе Ибн әл Мукаффаʿ (ابن المقفع;) деп танылады, араб. "Ибн әл Мукаффағ – ирактық ақсүйек тектің өкілі, исламға салыстырмалы түрде кеш өткенге дейін Манихейлік діннен Рөжбех / Рүзбех есімін алған." аудармашы, философ, араб тілінде жазған жазушы және ойшыл.

Өмірбаян

Ибн әл-Мукаффа Басрада тұрғанмен, Иранның Фарс провинциясындағы Ғур (немесе Гур, Фирузабад, Фарс) қаласында туған және парсы тегінен шыққан отбасында өскен.

Әдеби мансап

Ибн әл-Мукаффаның орта парсы тілінен Қалилә ва Димнаны аударғаны араб әдебиетінің алғашқы шедеврі саналады. "Ибн әл-Мукаффа" араб әдебиетінде әдеби прозалық повесть жанрын енгізгеннің алғашқысы болды. Ол әл-Хамадани мен әл-Саракусти сияқты кейінгі жаңашылдарға жол ашты, олар дәстүрлі ауызша баяндау тәсілдерін әдеби прозаға бейімдеп, араб әдебиетіне көркем әдебиетті әкелді". Ибн әл-Мукаффа сонымен қатар орта парсы тілін жақсы білген ғалым және бірнеше ғибраттық хикаялардың авторы болды.

Аудармалар мен бейімделулер

Исагужи: Порфирийдің «Исагога» (Кіріспе) кітабының сирия тіліндегі нұсқасынан жасаған аудармасы араб және одан әрі мұсылман әлеміндегі стандартты логикалық кіріспе мәтініне айналды. Қалилә уа Димна: Оның аудармасы – негізінен Үндістаннан шыққан, Қалилә мен Димна есімді екі шақал туралы мақал-андардан тұратын жануарлар туралы орта парсы жинағы. Орта парсы тіліндегі түпнұсқа, қазір жоғалған, бірақ «Карирак уд Даманак» деп аталған, 6 ғасырда Сасанидтер сарайына қызмет еткен парсы дәрігері Борзое/Борзуя жазған. Борзуяның өмірбаяндық әңгімесімен және оның Үндістанға сапары туралы баяндамасымен басталатын толық жұмысты Ибн әл-Мукаффа араб тіліне аударған, ол кіріспе сөзбен қоса, төрт қосымша оқиғаны да қосып, өңдеген болуы мүмкін. Ибн әл-Мукаффаның Борзуяның араб тіліндегі аудармасынан кейінгі араб тіліндегі «Қалилә уа Димна» нұсқаларының барлығы, сондай-ақ екі сирия тіліндегі нұсқаның бірі (екіншісі исламға дейінгі кезеңде жасалған), ортағасырлық грек, парсы (6-12 ғасырлар), еврей, латын және кастиль тіліндегі нұсқалары тарады. «Қалилә уа Димнаның» араб тіліндегі көптеген қолжазбалары бар болғанымен, Ибн әл-Мукаффаның нұсқасы олардың арасында жоқ, ал ең ерте көшірмесі оның қайтысынан кейін шамамен бес ғасыр өткен соң жазылған. Оның сөзбен сөз аударма жасаудың орнына, тілге ұқсас аударма жасауға тырысқаны баршаға мәлім, және барлық белгілер оның қарапайым тіл мен түйінделген синтаксистік құрылымдар арқылы сөзді айқын жеткізуге жеткенін көрсетеді. Орта ғасырлардағы араб сыншыларының ешқайсысы оның стилін сынаған жоқ, демек ол араб оқырмандарының талғамына сай келген және оларға ұнаған. Ибн әл-Мукаффаның «Қалилә уа Димна» аудармасы жаңа әдеби бағытты бастауға бағытталған саналы әрекет болған жоқ; бұл Ибн әл-Мукаффаның сарай шеңберіндегі оқырмандарға таныстырған ескі Сасанидтер сарайының әдебиетінің бірнеше жұмысының бірі ғана еді, оның мақсаты саяси және әлеуметтік жетістікке жетуді көздейтін адамдардың не істеу керектігін көрсету болды. «Қалилә уа Димна» араб проза әдебиетінің дамуына серпін берді және еліктеушілерді, суретшілерді және ақындарды шабыттандырды. Араб тілінен парсы тіліне аудармасы 10 ғасырда қол жетімді болды, оның шумақталған нұсқасын Рудаки (941-942 ж. өмір сүрген) жасаған. Екі нұсқа да, басқа көздерде сақталған Рудаки өлеңінің бірнеше жолдарынан басқа, жоғалып кеткен. Кейінірек араб тілінен парсы тіліне аударманы Әбул Маали Наср Аллах Ибн Мұхаммед Ширази жасап, Газнавид Бахрамшахқа арнады. Хвадай Намаг: Ибн әл-Мукаффаның Сасанидтің соңғы Хвадай Намагтың араб тіліне бейімдеуін жасағаны айтылады, бұл исламға дейінгі парсы патшалары, ханзадалары және батырларының тарихнамасы. Аңыз, миф және шындық араласып, бұл патшалық биліктің жақсы ұйымдастырылған автократия ретінде, өз азаматтарының мінез-құлқын басқару және реттеуге қасиетті міндет ретінде бейнеленген мемлекеттік тарихына ұқсас. Әндерз әдебиетіне тән нақыл сөздермен тоғытылған бұл повесть азаматтық және әскери мәселелер бойынша практикалық кеңестер берді. Ибн әл-Мукаффаның түпнұсқаның кейбір бөліктерін өзгертіп, басқаларын алып тастағаны белгілі, мүмкін оны араб мұсылман оқырмандарына түсінікті ету үшін. Ол Маздак туралы мәліметтерді қосып, кейінгі парсы-араб тарихшылары маздакит қозғалысы туралы білімдерін одан алған. Орта парсы тіліндегі түпнұсқасы сияқты, Ибн әл-Мукаффаның араб тіліндегі нұсқасы да сақталмаған. Ибн Құтайбаның «Оюн әл-ахбар» және «Кетаб әл-маареф» (889 ж. өмір сүрген) кітаптарында оның фрагменттері сақталған болуы мүмкін; әрине, Ибн Құтайбаның авторлық құқығын көрсетпестен келтірген «Сиар әл-Ажам» Хвадай Намагты қайталайды.