Кіріспе

12 ғасырдағы ағылшын табиғат зерттеушісі

Бафтың Аделарды (Adelardus Bathensis; 1080? шамамен 1142–1152?) 12 ғасырдағы ағылшын табиғат зерттеушісі болған. Ол өзінің түпнұсқа еңбектерімен және астрология, астрономия, философия, алхимия және математика салаларындағы маңызды грек ғылыми еңбектерін араб тілінен латын тіліне аударғаны үшін танымал, осы аудармалар арқылы олар Батыс Еуропаға тарады. Евклидтің «Элементтері» еңбегінің ең көне латын тіліндегі аудармасы – Аделардтың 12 ғасырдағы араб тілінен жасаған аудармасы. Ол араб сандары жүйесін Еуропаға алғаш енгізгендердің бірі ретінде белгілі. Ол үш интеллектуалдық мектептің тоғысқан жерінде тұр: француз мектептерінің дәстүрлі білімі, Оңтүстік Италияның грек мәдениеті және Шығыстың араб ғылымы.

Өмірбаян

Аделардтың өмірбаяны кейбір тұстарында толық емес, ал кейбір мәселелерді интерпретациялауға мүмкіндік береді. Сондықтан, Аделардқа қатысты көп нәрсе оның өзінің куәлігіне негізделген. Аделард өзінің римдік ағылшын қаласы Баттан шыққанмын айтады. Оның өмірі толыққанды белгісіз. Көп саяхат жасағанына қарамастан, өмірінің соңында Батқа оралған деп есептеледі, ол шамамен 1160 жылы қайтыс болды. Философтың ата-анасы нақты белгісіз, бірақ ғалымдар Уэллс епископының иеленушісі Фастредті әкесі болуы мүмкін деп санайды. Аделард есімі аңглосаксондық текті, бұл оны 11 ғасырдағы Англияда төмен дәрежелі етеді. Ол 11 ғасырдың соңында Англиядан Турға кеткен деп есептеледі, кейін Аделард Лаонда біраз уақыт оқытты, 1109 жылдан кешіктірмей саяхатқа шықты. Лаоннан кеткеннен кейін Аделард өзін 1116 жылға дейін Оңтүстік Италия мен Сицилияға саяхаттағанын айтады. Тарихшылар Аделард араб тілін Сицилияда немесе Испанияда саяхаттары кезінде үйренген деп санайды. 1126 жылы Аделард араб астрономиясы және геометриясы туралы алған білімін латын әлеміне тарату ниетімен Батысқа оралды. Аделардтың 11 ғасырындағы өмірінде білім алуы қиын болды. Баспа өнері енгізілмегендіктен және сауаттылық деңгейі өте төмен болғандықтан, ортағасырлық Еуропада кітаптар сирек кездесетін, көбінесе тек корольдік сарайларда немесе католик монастырьдарында сақталатын (Kraye, et al. 1987). Сәйкесінше, Аделард Бат соборындағы бенедиктин монастырындағы монахтармен бірге оқыды. Еңбек Боэцийдің «Философияның жұбанышы» еңбегіне негізделген, Аделардтың сөздік қоры мен фразеологиясында айқын көрінеді. Әр бөлім екіге бөлінеді. Біріншіден, өнерді бейнелейтін аллегориялық тұлғаның сипаттамасы ұсынылады, онда осы өнердің маңыздылығы көрсетіледі, содан кейін осы өнердің ілімдерінің қысқаша мазмұны беріледі, аллегориялық тұлға осы өнердің негізін қалаушы немесе басты жақтаушысы ретінде ұсынылады. Бұл үштіктің екіншісі және, әрине, Аделардтың ең маңызды үлесі – оның «Questiones Naturales» немесе «Табиғат туралы сұрақтар». Бұл 1107 және 1133 жылдар аралығында жазылған болуы мүмкін, өйткені мәтінде Аделард өзінің Лаондағы мектептерде дәріс бергенінен бері жеті жыл өткенін айтады. Бұл мәтінмен байланысты екі ерекшелік: 1) ғылым және табиғат мәселелерінде билікке қарағанда ақыл-ойына басымдық беру (яғни, сенімге емес, ақыл-ой мен логикаға сүйене отырып шешімдер іздеу) және 2) өте даулы тақырыптарды ұсынған кезде араб ілімдерін шақырудың әдеби тәсілін пайдалану (мысалы, жабайы жануарлар білім мен жанға ие болуы мүмкін). Аделард ақыл-ойымен білім іздеу христиандық Құдайға деген сеніміне қайшы келмейді деп ойлады. Жан – бұл мәтіндегі диалогтың маңызды бөлігі, өйткені «Адам туралы» адамдағы денелік жан туралы, ал соңғы бөлімде элементтердің және жануарлардың денесіз жаны туралы айтылады. Оның трилогиясының соңғы бөлімі – «De Avibus Tractatus» (Құстар туралы трактат) деп аталатын соколов туралы трактат. Бұл – дененің басынан аяғына дейін ауруларды қарастыратын медициналық мәтін. Аделардтың қалған түпнұсқалық еңбектерінде оның жүйесінің бейнесі жоқ. Ол абакты пайдалану туралы «Regulae Abaci» трактатын жазды, ол арабтың ықпалын көрсетпегендіктен, оның мансабының басында жазылған болуы мүмкін. Егер сіз келтірілген дереккөзді оқысаңыз, Аделардтың Баттан шыққандығы және ол қазынашылықта жұмыс істегендерді білгені, тіпті оларды Лаонда кездестіргені анық, бірақ олардың ортақ нәрсесі – олардың білімі Лаонда алынған! Бұған қосымша дәлел Генрих І-нің «Қобырлар тізімі» деп аталатын құжатында көрсетілген, ол 1130 жылы Уилтшир қауымына салынған «адам өлтіру айыбын» (аудандағы қолжетімді жерде орын алған норманның өлтірілуіне байланысты ауданның барлық тұрғындарынан алынатын айыппұл) төленгенін көрсетеді. Табиғи философиядағы жұмысы Аристотельден кейінгі кезеңдерде жасалған көптеген жетістіктердің негізін салуға көмектесті. Евклидтің «Элементтері» туралы еңбегі демонстрациялық және геометриялық дәлелдеулер бойынша оқытуды қамтамасыз етті. Оның алғашқы жазбалары жеті еркін өнерге (грамматика, риторика, логика, математика, геометрия, музыка және астрономия) деген шынайы құштарлығын көрсеткенмен, оның «Quaestiones naturales» еңбегі физика, табиғи ғылымдар және метафизика сияқты пәндерге деген кеңінен берілгендігін көрсетті. Оның ықпалы Вильгельм Коншестің «De philosophia mundi» еңбегінде, Хью де Сент-Виктордың еңбегінде, Исаак Стелланың Альхерге жазған «Жан туралы хаттарында» және Петр Абелярдың «Hexaemeron» еңбегінде көрінеді. Ол алгебраны латын әлеміне енгізді және Евклидтің «Элементтеріне» жазған түсіндірмелері 13 ғасырда өте ықпалды болды.