Кіріспе

Араб-андалусиялық мұсылман жазушысы және философ (1126–1198)

Ибн Рушд (; толық аты-жөні: أبو الوليد محمد ابن احمد ابن رشد; 14 сәуір 1126 – 11 желтоқсан 1198), латын тілінде жиі Аверроэс (/əˈvɛroʊiːz/) деп аталады, философия, теология, медицина, астрономия, физика, психология, математика, ислам құқығы және лингвистика сияқты көптеген салалар туралы жазған андалусиялық ғалым және заңгер. 100-ден астам кітап пен трактаттың авторы, оның философиялық еңбектері Аристотельге арналған көптеген түсіндірмелерді қамтиды, осы еңбектері үшін ол Батыс әлемінде «Түсіндіруші» және «Рационализмнің әкесі» деп танылды. Аверроэс аристотелизмнің жақтаушысы болды; ол Аристотельдің түпнұсқалық ілімдерін қайта жаңғыртуға тырысты және әл-Фараби мен Ибн Сина сияқты бұрынғы мұсылман ойшылдарының неоплатонизмге бейімділігіне қарсы болды. Сондай-ақ, ол әл-Газали сияқты ашарит теологтарының философияға қарсы сын-пікірлерін де жолдарға салды. Аверроэс философияның исламда рұқсат етілгені, тіпті белгілі бір элиталар үшін міндетті екенін дәлелдеді. Ол сондай-ақ, егер діни мәтіндер ақыл мен философияның қорытындыларына қайшы келсе, оларды аллегориялық тұрғыдан түсіндіру керек деп мәлімдеді. Ислам құқығы саласында ол «Бидайят әл-Муджахид» атты еңбегінде ислам құқығы мектептері арасындағы айырмашылықтар мен олардың себептерін талқылады. Медицинада ол инсульт туралы жаңа теория ұсынды, Паркинсон ауруының белгілерін және симптомдарын алғаш рет сипаттады және, мүмкін, торлы қабықты жарықты сезінуге жауапты көздің бөлігі ретінде бірінші болып анықтаған. Оның «Ал-Куллият фи әл-Тибб» атты медициналық кітабы латын тіліне аударылып, «Colliget» деп белгілі болды және ғасырлар бойы Еуропада оқулық ретінде қолданылды. Географиялық және интеллектуалдық себептерге байланысты Ислам әлемінде оның мұрасы шамалы болды. Батыста Аверроэс Аристотельдің еңбектеріне жасаған кеңінен таралған түсіндірмелерімен танымал болды, олардың көптегені латын және еврей тілдеріне аударылды. Оның еңбектерінің аударылуы Батыс Еуропаның Аристотель мен грек ойшылдарына деген қызығушылығын қайта оятты, бұл Рим империясы құлағаннан кейін кеңінен тастап кетілген білім саласы еді. Оның ойлары латын христиандығында дау тудырды және оның жазбаларына негізделген аверроизм деп аталатын философиялық қозғалыстың пайда болуына әкелді. Оның барлық адамдардың бірдей интеллектіге ие екенін ұсынатын интеллектінің біртүтастығы туралы тезисі Батыстағы ең танымал және ең даулы аверроизм доктриналарының біріне айналды. Оның еңбектері 1270 және 1277 жылдары Католик шіркеуімен айыпталып, сотталды. Тома Аквиннің сын-пікірлеріне және айыптауларына қарамастан, латын аверроизмі он алтыншы ғасырға дейін жақтастарын тарта берді.

Атауы

Ибн Рушдтің толық, транслитерацияланған арабша аты – "Абу әл-Уалид Мухаммад ибн Ахмад Ибн Рушд". Кейде оның есіміне әл-Хафид ("Немере") деген лақап қосылады, оны атақты судья және заңгер атанған әкесінен ажырату үшін. "Аверроес" – "Ибн Рушд" есімінің орта ғасырлық латынша нұсқасы; ол түпнұсқа араб есімінің испан тіліндегі айтылуынан туындаған, онда "Ибн" сөзі "Абен" немесе "Авен" болып аударылған. Еуропа тілдеріндегі осы есімнің басқа түрлері: "Ибн Рос дин", "Филиус Росадис", "Ибн Русид", "Бен Раксид", "Ибн Рушход", "Ден Решед", "Абен Расад", "Абен Рассд", "Абен Руст", "Авенрости", "Авенриз", "Адверойс", "Бенроист", "Авенройт" және "Аверройста".

Ерте өмір және білім

Аверростың ерте өмірі туралы көп мәлімет жоқ. Мұхаммед ибн Ахмад ибн Мұхаммед ибн Рушд 1126 жылдың 14 сәуірінде (520 хижри жылы) Кордоба қаласында дүниеге келген. Оның отбасы қалада мемлекеттік қызметтерімен, әсіресе заң және дін салаларындағы еңбектерімен белгілі болған. Ол, мүмкін, мулади және бербер тегінен шыққан.

Дін мен философия арасындағы байланыс

Аверростың өмірінде философияға сунниттік ислам дәстүрі, әсіресе дәстүршіл (ханбалиттік) және ашхарилік мектептер сияқты теологиялық мектептер шабуыл жасады. Атап айтқанда, Ашари ғалымы әл-Газали (1058–1111) Ислам әлеміндегі неоплатондық философиялық дәстүрді және әсіресе Авиценнаның еңбектерін қатаң және ықпалды сынға алған «Философтардың тұспа-тұссыздығы» (Тахафут әл-Фаласифа) атты еңбегін жазды. Әл-Газали философтарды исламға сенбеушілікпен айыптады және логикалық аргументтер арқылы философтардың ілімін жоққа шығаруға тырысты. «Шешімді трактатта» Аверроус философияның – ол үшін ақыл мен мұқият әдісті қолдану арқылы жасалған қорытындыларды білдіретін – исламдағы аянға қайшы келмейтінін айтады, өйткені олар шындыққа жетудің екі түрлі әдісі болып табылады және «ақиқат ақиқатқа қайшы келе алмайды». Философияның қорытындылары аян мәтініне қайшы келетін сезілсе, Аверростың пікірінше, аянға түсіндіру немесе аллегориялық түсінік қажет. Бұл түсіндіруді «білімге бекем түбірленгендер» жасауы керек. Бұл сөз тіркесі Құраннан алынған, 3:7 аяты, және Аверроус үшін бұл оның өмірінде «білімнің ең жоғары әдістеріне» қол жеткізген философтарға қатысты. Сондай-ақ ол Құран мұсылмандарды философияны зерттеуге шақырады, себебі табиғатты зерттеу мен ой жүгірту адамның «Жаратушы» (Алла) туралы білімін арттырады деп айтады. Ол мұсылмандарды табиғат туралы ойлануға шақыратын Құран аяттарын келтіреді және оларды философия мұсылмандар үшін рұқсат етілген және, кем дегенде, оған қабілеті барлар үшін міндетті екенін көрсететін фәтва (заңдық пікір) ретінде пайдаланады. Аверроус сондай-ақ үш сөйлеу түрін ажыратады: риторикалық (сендіруге негізделген), ол қарапайым халыққа қол жетімді; диалектикалық (пікір-таластың негізінде) және көбінесе теологтар мен ғалымдар (уламалар) қолданады; және демонстративтік (логикалық дедукцияға негізделген). Аверростың пікірінше, Құран адамдарды шындыққа шақыру үшін риторикалық әдіс қолданады, бұл оған өзінің сенімділігімен қарапайым халыққа жетуге мүмкіндік береді, ал философия тек білімділерге ғана қол жетімді болған, бірақ ең жақсы түсінік пен білімді қамтамасыз ететін демонстративтік әдістерді қолданады. Аверроус сондай-ақ, әл-Газалидің философияға қатысты сын-пікірлерінің көбісі Аристотельдің емес, тек Авиценнаның философиясына қатысты екенін айту арқылы оның сынауын жоққа шығаруға тырысады, Аверроус Авиценна бұрыс жолға түскен нағыз философия деп санайды.

Тіршілік ету

Аверроу "Дәлелдің әдістерін түсіндіру" атты еңбегінде Құдайдың бар екендігі және оның мәнісі туралы өз пікірлерін баяндайды. Ол Исламның төрт бағытының ілімдерін қарастырып, сынға алады: Ашариттер, Мутазилиттер, Суфилер және ол "сөздік түсіндірушілер" (әл-хашвия) деп атағандар. Олардың арасында Құдайдың бар екендігін дәлелдеуге ұсынған аргументтерін зерттеп, әрқайсысын сынға түсіреді. Аверроу Алланың бар екендігіне қатысты екі аргументті логикалық тұрғыдан дұрыс және Құранмен сәйкес деп есептейді; "қамқорлық" және "жаратылыс" аргументтері. Қамқорлық аргументі әлем мен ғаламның адам өмірін сақтау үшін өте ұқыпты құрылғанын көрсетеді. Аверроу күн, ай, өзендер, теңіздер және адамдардың Жердегі орналасуын мысалға келтіреді. Оның пікірінше, мұның бәрі адамзаттың игілігі үшін оларды жаратқан Жаратушының бар екенін көрсетеді. Ал жаратылыс аргументі жануарлар мен өсімдіктер сияқты дүниелік нәрселердің ойлап табылып жасалғандай көрінетінін айтады. Сондықтан Аверроу жаратылыстың артында бір дизайнер тұрғанын, ол – Құдай екенін дәлелдейді. Аверроудың екі аргументі де телеологиялық сипатта болып табылады және Аристотельдің және көптеген қазіргі заманғы мұсылман калам теологтарының аргументтері сияқты космологиялық емес.

Құдайдың қасиеттері

Аверроес құдайлық бірлік (таухид) ілімін қолдайды және Алланың жеті құдайлық қасиеті бар екенін айтады: білім, өмір, күш, ерік, есту, көру және сөйлеу. Ол білім қасиетіне ең көп көңіл бөледі және Құдайдың білімі адам білімінен өзгеше дейді, себебі Құдай ғаламды оның себебі болғандықтан біледі, ал адамдар ғаламды тек оның әсерлері арқылы таниды. Аверроес өмір қасиетін білімнің алғышарты ретінде және Құдайдың нәрселерді жарату ниеті болғандықтан анықтауға болатынын айтады. Күш, Құдайдың жаратылыстарды жаратуға қабілеті арқылы көрінеді. Аверроес сондай-ақ білім мен күштің сөз тудыруға сөзсіз әкелетінін мәлімдейді. Көру және сөйлеу туралы айта келе, ол Құдай әлемді жаратқандықтан, оның әр бөлігін суретші өзінің туындысын жақсы түсінгендей білуі тиіс дейді. Себебі әлемнің екі құрамы – көру және есту, сондықтан Құдайдың көру және сөйлеу қабілеттері болуы қажет. Барша құдіреттілік парадоксын алғаш рет Аверроес, ал кейін Томас Аквинский қарастырды.

Әлемнің мәңгілік алдындағы

Аверроес алдындағы ғасырларда мұсылман ойшылдары арасында әлемнің белгілі бір сәтте жаратылғандығы, немесе әрқашан болғандығы туралы пікірталас болды. Әл-Фараби мен Ибн Сина сияқты неоплатондық философтар әлемнің әрқашан бар болғанын айтты. Бұл көзқарас Ашари калам дәстүрінің дінтанушылары мен философтары тарапынан сынға алынды; әсіресе, әл-Газали өзінің "Философтардың қайшылығы" еңбегінде мәңгілікке дейінгі доктринаны жан-жақты жоққа шығарды және неоплатондық философтарды күпірлікке (куфр) айыптады. Аверроэс "Философтардың қайшылығына жауап" еңбегінде әл-Газалиге жауап берді. Біріншіден, ол екі ұстаным арасындағы айырмашылықтар күпірлік айыбын салуға жеткілікті үлкен емес екенін айтты. Сондай-ақ, мәңгілікке дейінгі доктрина Құранға қайшы келмейтінін, жаратылысқа қатысты аяттарда бұрыннан бар "арш” пен “су” туралы айтылғанын келтірді. Аверроэс Құранды мұқият оқығанда ғаламның тек "тұлғасы” ғана уақыт ішінде жаратылғаны, ал оның өзі мәңгілік болғаны көрінетінін дәлелдеді. Аверроэс сондай-ақ, калам дінтанушыларын философтар шешуі керек мәселелерге жауап беру үшін өздерінің түсіндірулерін пайдаланғаны үшін сынады.

Саясат

Аверро өз саяси философиясын Платонның «Мемлекет» атты түсіндірмесінде баяндайды. Ол өзінің ойларын Платонның идеяларымен және ислам дәстүрімен үйлестіреді; ол идеалды мемлекетті ислам заңына (шариғатқа) негізделген мемлекет деп есептейді. Оның Платонның философ-патшасын түсіндіруі әл-Фарабидің философ-патшаны имам, халифа және мемлекет заң шығарушысымен теңеген көзқарасын ұстанады. Аверростың философ-патшаның қасиеттерінің сипаттамасы әл-Фарабидің сипаттамаларымен ұқсас: білімге құштарлық, жақсы жад, оқуға деген сүйіспеншілік, шындыққа ұмтылыс, сезімдік ләззаттарға қарсылық, байлық жинауға деген теріс көзқарас, жомарттық, батылдық, тұрақтылық, шешендік және «орташа нәрсені жылдам табу» қабілеті. Аверроу, егер философтар билік жүргезе алмаса – оның өмірінде Альморавидтер мен Альмохадтар империяларында болғандай – философтар билеушілерге идеалды мемлекетті іске асыруға ықпал етуге тырысуы керек деп жазады. Аверроудың пікірінше, азаматтарға ізгіліктерді үйретудің екі жолы бар: көндіру және мәжбүрлеу. Көндіру – риторикалық, диалектикалық және дәлелдеу әдістерінен тұратын табиғи жол; бірақ кейде, көндіруге келмейтін адамдарға, мысалы, мемлекет жауына мәжбүрлеу қажет. Сондықтан ол соғысты соңғы шара ретінде ақталады, оны Құран аяттарымен де қолдайды. Осылайша, ол билеушіде басқару мен мемлекетті қорғау үшін қажетті даналық пен батылдық болуы керек деп санайды. Платон сияқты, Аверроу әйелдерді мемлекеттік басқаруға ерлермен бірге қатысуға шақырады, оның ішінде әскер, философ және билеуші ретінде қатысуға шақырады. Ол замандас мұсылман қоғамдарының әйелдердің қоғамдық рөлін шектегеніне өкінеді; ол бұл шектеу мемлекеттің игілігіне зиян келтіреді дейді. Аверроу Платонның идеалды мемлекеттің құлдырауы туралы идеяларын да қабылдады. Ол ислам тарихынан мысал келтіреді, онда Рашидун халифаты – суннит дәстүрінде «тура жолмен басшылық еткен халифалар» басқарған идеалды мемлекет болды, бірақ Муавия, Омейя әулетінің негізін қалаушының тұсында династиялық мемлекетке айналды. Ол сондай-ақ Альморавидтер мен Альмохадтар империялары шариғатқа негізделген идеалды мемлекеттер ретінде басталып, кейін тимократияға, олигархияға, демократияға және тирандыққа құлдырады деді.

Ислам заңдарының әртүрлілігі

Сотник және заңгер ретінде Аверроес негізінен өз заманында Аль-Андалуста және батыс ислам әлемінде басым болған ислам заңдарының Малики мектебіне сәйкес үкім шығарды және фетвалар берді. Алайда, ол жиі "өз білгісімен" әрекет етті, кейде дәстүрлі Малики позициясының бірі – "Медина халқының бірауыздан келісімі" аргументін қабылдамады. Ислам заңнамасына қосқан маңызды үлестерінің бірі – "Бидайят әл-Муджатахид" кітабында ол ислам заңдарының түрлі мектептері арасындағы айырмашылықтарды ғана емес, сонымен қатар осы айырмашылықтардың себептерін және олардың неге туындайтынын теориялық тұрғыдан түсіндіруге тырысты. Ислам заңдарының барлық мектептері түпкілікті түрде Құран мен хадистерге негізделгенімен, "айырмашылықтарға себеп болатын жағдайлар" бар (әл-асбаб әл-ләти әужабат әл-ихтилаф). Оларға жазбаларды жалпы немесе нақты мағынада түсіндірудегі айырмашылықтар, жазбалардағы бұйрықтарды міндетті немесе ұсынылған деп түсіндірудегі, ал тыйымдарды қарапайым ескерту немесе толық тыйым салу ретінде түсіндірудегі келіспеушіліктер, сондай-ақ сөздер мен тіркестердің мағынасындағы беймаздық жатады. Аверроес сондай-ақ қияс (аналогия арқылы ойлау) қолданылуы әртүрлі құқықтық пікірлерге әкелуі мүмкін екенін жазады, себебі заңгерлер нақты аналогиялардың қолданылуы туралы келіспеушілікке ұшырауы мүмкін, ал түрлі аналогиялар бір-біріне қайшы келуі мүмкін.

Астрономия

Авемпес пен Ибн Туфайл сияқты Аверроос философиялық аргументтерді қолдана отырып, Птолемей жүйесін сынап, Айдың, Күннің және планеталардың көрінетін қозғалыстарын түсіндіру үшін эксцентриктер мен эпициклдерді пайдаланудан бас тартады. Ол бұл денелердің Аристотельдік принциптерге сәйкес, Жерді айналып, біркелкі және қатаң шеңбермен қозғалатынын айтты. Ол планеталық қозғалыстың үш түрі бар екенін жобалады: жалаң көзбен көрінетін, бақылау үшін құралдар қажет болатын және философиялық ой-өріс арқылы ғана білуге болатын. Аверроос Айдың кейдегі опақ түстерінің себебі оның қалыңдығындағы өзгерістер екенін айтады; қалың бөліктері Күннен көбірек жарық алып, сондықтан жұқа бөліктеріне қарағанда көбірек жарық шығарады. Бұл түсіндірме 17 ғасырға дейін еуропалық ғалымдар Галилейдің Ай бетіндегі дақтарды байқауын түсіндіру үшін қолданылды, содан кейін 1668 жылы Антуан Гудин сияқты ғалымдар бұл байқаудың Айдағы таулардан болуы ықтимал екенін мойындады. Ол Ибн Баджамен бірге Күн мен Жер арасындағы Венера мен Меркурийдің өтуін байқады. 1153 жылы ол Марракеште астрономиялық байқаулар жасады, онда туған Испаниясының ендік дәрежесінде көрінбейтін Канопус жұлдызын (арабша: Сухайл) байқады. Ол бұл байқауды Аристотельдің Жердің шар тәрізді екенін дәлелдеуіне қолдау көрсету үшін пайдаланды. Аверроос өз заманының араб және андалусиялық астрономдарының "математикалық" астрономияға ден қойғанын білді, ол есептеулер арқылы нақты болжамдар жасауға мүмкіндік берді, бірақ ғаламның қалай жұмыс істейтіні туралы толыққанды физикалық түсіндірме бермеді. Оның сөзіне сүйенсек, "қазіргі заманғы астрономия шындықты ұсынбайды, тек есептеулермен сәйкес келеді, бірақ шындықпен сәйкес келмейді". Ол физика, әсіресе Аристотельдің физикасымен үйлесімді болуы үшін астрономияны реформалауға тырысты. Оның Аристотельдің "Метафизикасы" туралы ұзақ түсіндірмесі реформаға жасаған әрекеттерінің принциптерін сипаттайды, бірақ өмірінің соңында ол әрекеттері сәтсіз аяқталғанын мәлімдеді. Ол планеталық қозғалысты Аристотельдік принциптермен сәйкестендіру үшін жеткілікті уақыты мен білімі болмағанын мойындады. Сонымен қатар, ол Эвдокс пен Каллипптің еңбектерін білмегендіктен, Аристотельдің астрономиялық еңбектерінің кейбір контексін түсінбеді. Дегенмен, оның еңбектері астроном Нур ад-Дин әл-Битруджиге (1204 ж. қайтыс болған) әсер етті, ол оның реформалық принциптерінің көп бөлігін қабылдады және Аристотельдік физикаға негізделген ерте астрономиялық жүйені ұсынуға сәттілікке жетті.

Физика

Физикада Аверроэс Ислам әлемінде Аль-Бируни дамытып жатқан индуктивті әдісті қабылдамады және қазіргі физикаға жақын болды. Керісінше, ғылым тарихшысы Рут Гласнердің сөзімен айтқанда, ол бұрынғы мәтіндерді, әсіресе Аристотельдің еңбектерін талқылау арқылы табиғат туралы жаңа тезистер жасаған "түсіндірмелік" ғалым болды. Осы тәсілінің арқасында ол көбінесе Аристотельдің ойдан шығармасыз ізбасары ретінде бейнеленді, бірақ Гласнер Аверростың еңбегі физиканың өте жаңа теорияларын ұсынғанын, әсіресе Аристотельдің ең кішкентай табиғи бірліктері (minima naturalia) туралы түсіндірмесі мен қозғалысты ағын формасы (forma fluens) ретінде кеңейтуі Батыста қабылданып, физиканың жалпы дамуына үлкен үлес қосты деп санайды. Аверроэс сондай-ақ күштің анықтамасын "материалдық дененің кинетикалық жағдайын өзгертуде атқарылған жұмыстың жылдамдығы" деп ұсынды – бұл қазіргі физикадағы қуаттың анықтамасына жақын.

Психология

Аверроэс психология туралы ойларын Аристотельдің «Жан туралы» атты еңбегіне жазған үш түсіндірмесінде баяндайды. Аверроэс философиялық әдістерді қолданып, Аристотельдің идеяларын түсіндіре отырып, адам ақылының мәнін ашуға қызығушылық танытады. Оның осы тақырыптағы көзқарасы мансабы бойында, ойлары дамыған сайын өзгеріп отырды. Үш еңбектің алғашқысы – қысқа түсіндірмесінде Аверроэс Ибн Баджаның «материалдық ақыл» деп аталатын нәрсе адамның кездесетін нақты бейнелерді сақтайтын теориясын қабылдайды. Бұл бейнелер әмбебап «агент ақылдың» «бірлестіруіне» негіз болады, ол орын алғаннан кейін адамға осы ұғым туралы әмбебап білім алуға мүмкіндік береді. Орташа түсіндірмесінде Аверроэс әл-Фараби мен Авиценнаның идеяларына жақындап, агент ақыл адамдарға әмбебап түсіну қабілетін сыйлайды, ол – материалдық ақыл дейді. Адам белгілі бір ұғыммен жеткілікті эмпирикалық тәжірибе алғаннан кейін, бұл қабілет белсенділеніп, әмбебап білім береді (логикалық индукцияны да қараңыз). Соңғы түсіндірмесінде – «Ұзын түсіндірме» деп аталатынында ол «ақылдың бірлігі» теориясы ретінде танымал болатын жаңа теория ұсынады. Онда Аверроэс барлық адамдар үшін ортақ, адам денесімен араласпайтын жалғыз ғана материалдық ақыл бар екенін дәлелдейді. Әр түрлі адамдардың әр түрлі ойлары болуын түсіндіру үшін ол «фикр» деп аталатын ұғымды қолданады, латын тілінде «cogitatio» деп белгілі, бұл процесс адам миында жүріп, әмбебап білімді емес, адамның кездесетін «нақты нәрселерді белсенді түрде қарастыруын» қамтиды. Бұл теория Аверроэстің еңбектері христиандық Еуропаға енген кезде қырқыстар тудырды; 1229 жылы Фома Аквинский Аверроизмге қарсы «Ақылдың бірлігі туралы» деген толыққанды сын еңбегін жазды.

Медицина

Оның медицинадағы еңбектері өз заманының медицинасы бойынша терең теориялық білімді көрсеткенмен, ол дәрігер ретінде шектеулі тәжірибеге ие болған және өзінің бір еңбегінде "өзімнен, туыстарымнан немесе достарымнан басқа көп тәжірибе жинамағанмын" деп мәлімдеген. Ол патшалық дәрігер болып қызмет еткенімен, оның біліктілігі мен білімі көбінесе теориялық болды. Аверростың "Ал Куллият фи ал Тибб" атты медициналық еңбегінің көп бөлігі екінші ғасырдағы ықпалды грек дәрігері және жазушысы Галеннің медициналық доктринасын ұстанады, ол төрт юморға – қанға, сары өтке, қара өтке және шырышқа – негізделген, олардың тепе-теңдігі адам ағзасының денсаулығы үшін қажет. Аверростың түпкілікті үлесіне оның торлық қабықшаға жасаған байқаулары кіреді: ол, мүмкін, алғаш рет торлық қабықшаның көздің жарықты сезуге жауапты бөлігі екенін, линза емес екенін анықтаған. Қазіргі ғалымдар оның "Куллият" еңбегінде осыны айтқан-айтпағанын таластырады, бірақ Аверроус Аристотельдің "Сезім және сезімталдық" еңбегіне түсіндірме бергенде де осыған ұқсас пікір білдірген: "көздің ең ішкі қабаттары [торлық қабықша] көздің сұйықтықтарынан [линзадан] жарық қабылдауы керек, дәл сол сияқты сұйықтықтар ауадан жарық алады". Оның Галеннен және сол кездегі медициналық теориялардан айырмашылығының тағы бірі – оның инсультті мидың тудыратыны және жүректен миға баратын артериялардың бітелуінен туатыны деп сипаттауы. Бұл түсінік ауруды қазіргі заманғы түсінуге жақын, ал Галеннің түсінігі жүрек пен периферия арасындағы бітелуге байланысты. Сондай-ақ, ол Паркинсон ауруының белгілерін және көріністерін "Куллият" кітабында алғаш рет сипаттаған, бірақ ауруға есім қоймаған.

Яһуди дәстүрінде

Маймонид (1204 ж. қайтыс болды) Аверростың еңбектерін құлшыныспен қабылдаған ерте яһуди ғалымдарының бірі болды, ол "Аверростың Аристотельдің еңбектері туралы жазғандарының бәрін жақында алды" және Аверростың "өте дұрыс" екенін айтты. XIII ғасырдың яһуди жазушылары, оның ішінде Самуил ибн Тиббон өзінің "Философтар пікірі" еңбегінде, Яһуда ибн Соломон Коэн өзінің "Даналықты іздеу" және Шем Тов ибн Фалакера еңбектерінде Аверростың мәтіндеріне көп сүйенді. 1232 жылы Иосиф Бен Абба Мари Аверростың "Орган" бойынша түсіндірмелерін аударды; бұл толық еңбектің яһуди тіліне жасалған алғашқы аудармасы болды. 1260 жылы Мұса ибн Тиббон Аверростың түсіндірмелерінің көп бөлігінің және оның медицинаға қатысты кейбір еңбектерінің аудармасын жариялады. Яһуди Аверроизмі XIV ғасырда өркендеді; осы кезеңде Аверростың аудармаларын жасаған немесе оның ықпалында болған яһуди жазушыларының қатарында Францияның Арль қаласынан Калоним бен Калоним, Арль қаласынан Тодрос Тодроси, Кандиядан Элия дель Медиго және Лангедоктан Герсонид болды.

Латын дәстүрінде

Аверростың христиандық Батысқа тигізген негізгі әсері Аристотель туралы жасаған кең ауқымды түсіндірмелері арқылы болды. Батыс Рим империясы құлағаннан кейін, Батыс Еуропа мәдени құлдырауға ұшырады, нәтижесінде классикалық грек ғалымдарының, оның ішінде Аристотельдің зияткерлік мұрасының көбі жоғалып кетті. Аверростың түсіндірмелері латын тіліне аударылып, XIII ғасырда Батыс Еуропаға енді, Аристотельдің мұрасы туралы сарапты мәліметтер берді және оны қайта қолжетімді етті. Оның түсіндірмелерінің ықпалы латын тіліндегі христиан жазбаларында Аверросты атымен емес, жай ғана "Түсіндіруші" деп атауға әкелді. Ол кейде "еркін ойдың және күдіктің әкесі" және "рационализмнің әкесі" деп сипатталады. Хорхе Луис Борхестің 1947 жылғы "Аверростың іздеуі" (lang es) атты әңгімесінде Аверростың тірі театр өнері дәстүрі жоқ мәдениетте Аристотельдің "Поэтикасын" түсінуге жасаған тырысыстары көрсетілген. Әңгіменің соңында Борхес: "Мен сезімтал болдым, [әңгіме] мені мазақтап, жеңіске жеткізбеді, менің жолымды қиындатты. Театр дегенді ешқашан білмеген адам пьесаның не екенін елестеуге тырысқан Аверростың жағдайы, менің Аверросты елестеуге тырысып, Ренан, Лейн және Асин Паласиостан алынған бірнеше үзінділерден басқа ештеңесі жоқ жағдайымнан гөрі ақылға сыймас емес" деді. Аверроус 1997 жылы Юсеф Шахиннің "Тағдыр" атты египет фильмінің басты кейіпкері де болды, бұл фильм оның қайтыс болғанына 800 жыл толуына арналған. Аверроа туысына жататын өсімдіктер (жұлдыз жемісі мен билимби олардың ішінде), Ай кратері ибн Рушд және 8318 Аверроэс астероиды оның құрметіне аталған. Маэль Малихабадидің урду тіліндегі тарихи ойдан шығарылған романы "Фалсфи ибн Рушд" оның өміріне арналған.