Кіріспе
Араб тарихшысы, жазушысы, ақыны және музыкатанушы (897–967) Әли ибн әл-Хусейн әл-Исфахани (أبو الفرج الأصفهاني), сондай-ақ Әбул Фараж деп те аталады, (толық аты: Әбу әл-Фараж ʿАли ибн әл-Хұсейн ибн Мұхаммад ибн Ахмад ибн әл-Хәйтам әл-Умави әл-Исфахани) (897–967 CE / 284–356 AH) – жазушы, тарихшы, шежіреші, ақын, музыкатанушы және көшіруші. Ол араб Құрайш руынан шыққан және негізінен Бағдатта тұрған. Ол «Ән кітабы» (Kitab al Aghani) авторы ретінде ең белгілі, бұл кітап араб музыкасының ең ерте дәуірлері (жетінші-тоғызыншы ғасырлар) және исламнан бұрынғы кезеңнен бастап әл-Исфахани заманына дейінгі ақындар мен музыканттардың өмірі туралы мәліметтерді қамтиды. Араб музыкасы тарихын құжаттауға қосқан үлесі үшін Джордж Сава әл-Исфаханиді «қазіргі этномузыкологияның нағыз пайғамбары» деп сипаттаған.
Ali ibn al Husayn al Iṣfahānī (أبو الفرج الأصفهاني), also known as Abul Faraj, (full form: Abū al Faraj ʿAlī ibn al Ḥusayn ibn Muḥammad ibn Aḥmad ibn al Ḥaytham al Umawī al Iṣfahānī) (897–967CE / 284–356AH) was a writer, historian, genealogist, poet, musicologist and scribe. He was of Arab Quraysh origin and mainly based in Baghdad. He is best known as the author of Kitab al Aghani ("The Book of Songs"), which includes information about the earliest attested periods of Arabic music (from the seventh to the ninth centuries) and the lives of poets and musicians from the pre Islamic period to al Isfahani's time. Given his contribution to the documentation of the history of Arabic music, al Isfahani is characterised by George Sawa as "a true prophet of modern ethnomusicology".
Күндері
Әл-Исфаханидің туған және қайтыс болған жылдары 897–898 және 967 жылдар деп қабылданған. Бұл деректер әл-Хатиб әл-Бағдадидің мәліметтеріне негізделген, ал ол өз кезегінде ақпаратын Әл-Исфаханидің шәкірті Мұхаммед ибн Әби әл-Фаваристің куәлігімен байланыстырған. Дегенмен, осы жылдардың дұрыстығына күдікпен қарау керек. Оның қайтысы 967 жылдан ертерек екенін ешбір дерек көрсетпейді, бірақ бірнеше дерек оны кейінірек деп көрсетеді. Бұл жылдар Әл-Исфаханиге жатқызылатын "Китаб адаб әл-ғураба" ("Шет елдік әдеп кітабы") кітабындағы 967 жылы оның жастық шағында (фи-айям әл-шабиба ва л-сиба) болғаны туралы мәліметке қайшы келеді. Оның шәкірттері мен тікелей хабардар болған адамдарының өмір сүру мерзімі арқылы шамамен туған және қайтыс болған жылдарын есептегенде, ол 902 жылдан бұрын туған және 960 жылдан кейін қайтыс болған болуы мүмкін.
Өмірбаян
Әбу әл-Фараж әл-Исфахани Персияның Исфахан қаласында (қазіргі Иран) дүниеге келді, бірақ жастық шағы мен алғашқы білімін Бағдадта (қазіргі Ирак) өткізді. Ол Омейяд халифаларының соңғысы Марван II-нің тікелей ұрпағы болғандықтан, Аль-Андалустағы Омейяд билеушілерімен байланыста болды, олармен хат алмасып, кейбір еңбектерін жіберген сияқты. Ол ерте араб ескерткіштері туралы білімімен танымал болды. Оның кейінгі өмірі ислам әлемінің түрлі аймақтарында өтті, соның ішінде Алеппода Хамданид әкімі Сайф ад-Давлахпен (оған ол "Ән кітабын" арнады) және Райда Бувайхид визирі Ибн Аббадпен бірге.
Отбасы
Аль-Исфахани деген лақап Иран жотасындағы Исфахан қаласына сілтеме жасайды. Аль-Исфаханидің туған жерін көрсететін орнына, бұл лақап Аль-Исфахани отбасына тән сияқты. Аль-Исфахани өз әкесінің туыстарына жасайтын әрбір сілтемеде «Аль-Исфахани» деген сөз қолданылады. Ибн Хазмның (994–1064) мәлімдемесіне сәйкес, Аль-Исфаханидің бабасы болған соңғы Омейяд халифасы Марван ибн Мұхаммедтің (691–750) кейбір ұрпақтары Исфаханға қоныстанған. Дегенмен, Аль-Исфахани отбасының тарихы туралы ең ертегі мәліметтер оның арғы атасы Ахмад ибн әл-Хайтамның ұрпағына ғана қатысты, ол 835–6 және 847 жылдар аралығында Самарраға қоныстанған. Аль-Исфаханидің «Китаб әл-Ағани» (әрі қарай – Ағани) кітабындағы сілтемелеріне сүйенсек, Ахмад ибн әл-Хайтам Самаррада ерекше жағдайда өмір сүрген, ал оның ұлдары сол кездегі Аббасид астанасының элитасымен жақсы қарым-қатынаста болған. Оның ұлы, Абд әл-Азиз ибн Ахмад, «Аль-Мутаваккилдің (847–861 жылдары билеген) тұсындағы ең көрнекті хатшылардың бірі» (мин кибар әл-куттаб фи айям әл-Мутаваккил) болған. Тағы бір ұлы, Мұхаммед ибн Ахмад (яғни Аль-Исфаханидің әкесі), Аббасид шенеуніктерімен, уәзир Ибн әл-Зайятпен (847 жылы қайтыс болған), хатшы Ибрахим ибн әл-Аббас әл-Сулимен (792–857 жылдары өмір сүрген) және уәзир Убайдалла ибн Сүлейменмен (901 жылы қайтыс болған), сондай-ақ Бану Хашимнің басшысы болған әл-Хусейн ибн әл-Хусейн ибн Зайд сияқты Талибидтермен байланыста болған. Аббасид сарайымен тығыз байланыс Мұхаммедтің ұлдары әл-Хасан мен әл-Хусейн (Аль-Исфаханидің әкесі) арқылы жалғасты. Ағаниде Аль-Исфахани әл-Табабадан шыққан Яхья ибн Мұхаммед ибн Табабаны анасының әжесі деп атайды. Әл-Табаба отбасы шиит болғандықтан, олардың сектанттық бейімділіктерін Аль-Исфаханиге мұра еткен деген пікір жиі айтылады. Алайда, әл-Табаба отбасының шииттер ретінде танылуы тек Якуттың (1178–1225) еңбегінде кездеседі. Аббасид халифаты кезінде жұмыс істеген көптеген элиталық отбасылар шииттерге бейім болғанымен, тіпті Алидтермен немесе олардың жақтастарымен одақтас болғанымен, әл-Табаба отбасының мүшелері шииттіктің экстремалды түрін қабылдағандығына ешқандай дәлел жоқ. Қорыта айтқанда, Аль-Исфахани Аббасид элитасының желілеріне терең сіңген отбасынан шыққан, оның ішінде шенеуніктер мен Алидтер де бар. «Аль-Исфахани» лақабына қарамастан, Исфахани отбасының Исфахан қаласымен тығыз байланысы болмаған сияқты. Керісінше, отбасы негізінен Самаррада, Ахмад ибн әл-Хайтамның ұрпағынан бастап, содан кейін Бағдадта қоныстанған. Халифаттың орталықтарында Аль-Исфахани отбасының бірнеше мүшесі басқа хатшылармен, уәзирлермен және беделді адамдармен достық немесе одақ орнатып, хатшы ретінде жұмыс істеген. Көптеген сарай элитасы сияқты Аль-Исфахани отбасы да Әлидің ұрпақтарымен достық қарым-қатынас жасап, әл-Табаба отбасы сияқты отбасылармен одақтасып, Әли мен Алидтерді құрметтеген. Алайда, Аль-Исфахани отбасы туралы ақпараттың жеткіліксіздігі мен сол кездегі сектанттық белгілердің өзгеруін ескере отырып, Алидтерге деген осындай құрметті сектанттық сәйкестік тұрғысынан анықтау қиын.
Білім және мансап
Исфахани отбасының кең байланыс желісі әл-Исфаханидің дереккөздерінде көрініс тапқан. Әл-Исфахани өз еңбектерінде келтірген тікелей ақпарат берушілердің арасында өз отбасының мүшелері болған, олар басқа да белгілі отбасылармен – әл-Тәуба, Бану Мунаджим, Язидилер, Сулилер, Бану Хамдун, Тахиридтер, Бану әл-Марзубан және Талибидтермен байланысты болған. Әл-Исфахани мен оның отбасы шамамен 10-ғасырдың басында Бағдадқа қоныстанғандықтан, ол сол қаланың тұрғындарымен немесе қонақтарымен, соның ішінде: Жәхза (936), әл-Хаффаф, Әли ибн Сүлейман әл-Ахфаш (927/8), Мұхаммед ибн Жарир әл-Табари (922) қарым-қатынаста болды. Өз заманының басқа ғалымдары сияқты, әл-Исфахани да білім іздеу үшін саяхаттар жасады. Оның саяхаттарының уақытын анықтауға жеткіліксіз мәлімет болғанымен, әл-Исфахани әрбір баяндамада дәйекті және мұқият келтіретін тізбектерге (асанид, жекеше – иснад) сүйенсек, ол Антакиядағы ʿAbd al Malik b. Maslama және ʿĀṣim b. Muhammad; Ахваздағы ʿAbdallāh b. Muhammad b. Ishaq; және Раккадағы Яхья ибн Ахмад ибн әл-Жаундан білім алғаны анық. Егер Кітап Адаб әл-ғұрабаның авторы әл-Исфахани екенін қабылдасақ, ол бір кезде Басраға, сондай-ақ Хисн Махдиге, Маттут пен Баджстраға барған. Дегенмен, бұл қалалардың ешқайсысы да Куфа мен Бағдад сияқты әл-Исфаханиге күшті әсер етпеген сияқты. Әл-Исфаханидің Бағдадтық ақпарат берушілері өздерінің білімі және діни-теологиялық бағыттары бойынша әртүрлі болса, оның Куфалық дереккөздерін шиит немесе Әли мен оның отбасына жақсылық тілейтін естеліктерді сақтауға және таратуға құштар деп сипаттауға болады. Мысалы, Ағани мен Мақатилде еске алынған Ибн ʿУқда (944) әрқашан Әлидтер мен олардың қасиеттері туралы мәліметтер үшін келтірілген. Әл-Исфаханидің білім іздеу сапары өз заманының деңгейімен салыстырғанда ерекше болмауы мүмкін, бірақ оның дереккөздерінің мамандықтары мен білімінің алуан түрлілігі таң қалдырады. Оның ақпарат берушілерін келесі бір немесе бірнеше санатқа бөлуге болады: филологтар мен грамматиктер; әншілер мен музыканттар; кітап сатушылар мен көшірушілер (сахафун немесе варракун, жекеше – сахаф немесе Уарак); достар; ұстаздар (муʾаддибун, жекеше – муʾаддиб); жазушылар (кұттаб, жекеше – қатиб); имамдар немесе уағыздаушылар (хутабаʾ, жекеше – хатиб); діни ғалымдар (хадистер, Құран оқулары мен түсіндірмелері немесе заңгерлер); ақындар; және ахбарилер (генеалогиялық, тарихи және анекдоттық есептерді қоса алғанда, барлық түрдегі есептерді жеткізушілер). Айтушылардың әртүрлілігі мен олардың әңгімелері әл-Исфаханидің әдеби шығармашылығын байытты, ол көңіл көтеруші әңгімелерден бастап Әлидтердің шейіт болуына дейінгі тақырыптардың кең ауқымын қамтиды. Оның білімділігін Әбу Әли әл-Мухассин әл-Танухидің (941–994) мына сөзі жақсы көрсетеді: «Музыка, музыканттар, поэзия, ақындар, шежіре, тарих және басқа да пәндер туралы энциклопедиялық білімімен әл-Исфахани өзін білімді ғалым және мұғалім ретінде танытты». Ол сондай-ақ жазушы болған, бұл таңқаларлық емес, өйткені оның отбасы жазушылармен байланыста болған, бірақ оның қатиб қызметі туралы мәліметтер өте ашық емес. Әл-Танухи мен әл-Бағдади екеуі де әл-Исфаханиды қатиб деп атаса да, оның қайда жұмыс істегені немесе кім үшін жұмыс істегені туралы ештеңе айтпайды. Оның жазушы ретінде жұмыс істегендігі туралы мәліметтер тек кейіннен, Якут арқылы пайда болды, оның әл-Исфахани туралы көптеген мәліметтері күмәнді болып шықты. Мысалы, Якуттан алынған бір хабарда әл-Исфахани Рукн әл-Дауланың (976 ж. қайтыс болған) жазушысы болғандығы және оның Әбу әл-Фадл ибн әл-ʿАмидке (970 ж. қайтыс болған) деген наразылығын айтқандығы жазылған. Алайда, дәл осы хабарламаны Абу Хайян әл-Тавхиди (10-ғасырда өмір сүрген) өзінің «Ахлақ әл-вазирин» кітабында келтірген, онда Рукн әл-Дауланың жазушысы Абу әл-Фараж Хамд ибн Мұхаммед деп аталады, Абу әл-Фараж әл-Исфахани емес. Сондықтан әл-Исфаханидың қатиб ретінде қалай және қайда қызмет еткенін нақты білу қиын. Дегенмен, әл-Исфаханидің уәзир Әбу Мұхаммад әл-Мухаллабимен (903–963) байланысы жақсы құжатталған. Екі ел арасындағы достық 950 жылы әл-Мухаллабидің уәзирі болуынан бұрын басталды. Олардың арасындағы берік қарым-қатынасты әл-Исфаханидің әл-Таалиби жинаған поэзиясы растайды: он төрт өлеңнің жартысы әл-Мухаллабиге арналған мақтаулар. Сонымен қатар, әл-Исфаханидің «әл-Имағ әл-шауаир» («Поэзия жазған құл әйелдер») атты еңбегі әл-Мухаллабиге арналған. Оның қазір сақталмаған «Манажиб әл-хисян» («Асыл евнуктер») әл-Мухаллабиге тиесілі екі кастрацияланған еркек әншісіне арналған. Оның «Ағани» атты үлкен еңбегі де әл-Мухаллабиге арналған болуы мүмкін. Ал Танухидің айтуынша, әл-Исфахани әдеби еңбектері үшін уәзирден жиі сыйлықтар алған. Сонымен қатар, олардың ұзақ жылдық достығы мен әл-Исфаханидің генийіне деген құрметінің арқасында әл-Мухаллаби әл-Исфаханидің әдепсіз мінез-құлқы мен нашар жеке гигиенасын ерекше түрде көтерген. Көздер әл-Мухаллаби қайтыс болғаннан кейін әл-Исфаханидың тағдыры туралы ештеңе айтпайды. Оның шәкірті Мұхаммед ибн Әби әл-Фауаристің айтуынша, ол қарттықтан (халлата) зардап шеккен.