Кіріспе
Жүз жыл, 801 жылдан 900 жылға дейін. 9 ғасыр – Юлиан күнтізбесі бойынша 801 жылдан (Рим цифрларымен DCCCI) 900 жылға (CM) дейінгі кезең. Осы кезеңде Каролингтік қайта өрлеу және викингтердің шабуылдары болды. Таяу Шығыста Аббасидтер Бағдадында "Даналық үйі" құрылып, көптеген ғалымдарды қалаға тартып, білім орталығына айналдырды. Алгебра ғылымын мұсылман ғалымы әл-Хорезми қалады. Ең танымал ислам ғалымы Ахмад ибн Ханбал Аббасид халифасы әл-Мутасим мен халифа әл-Ватиқ билік еткен кезде Аббасид шенеунігі Ахмад ибн Әби Дуадтан азап шекті және түрмеге қамалды. Оңтүстік-Шығыс Азияда Матарам патшалығы өркендеп, ал Бирмада Паган патшалығы құрылды. Тан әулетінің Қытай империясы император Сянцзунның тиімді басқаруымен ғасырды бастап, Хуан Чао көтерілісімен аяқтады. Америкада майялардың орталық аймағында кең ауқымды саяси құлдырау орын алды, нәтижесінде ішкі соғыстар, қалалардың тасталуы және халықтың солтүстікке қарай жылжуы болды.
The 9th century was a period from 801 (represented by the Roman numerals DCCCI) through 900 (CM) in accordance with the Julian calendar. The Carolingian Renaissance and the Viking raids occurred within this period. In the Middle East, the House of Wisdom was founded in Abbasid Baghdad, attracting many scholars to the city. The field of algebra was founded by the Muslim polymath al Khwarizmi. The most famous Islamic scholar Ahmad ibn Hanbal was tortured and imprisoned by Abbasid official Ahmad ibn Abi Du'ad during the reign of Abbasid caliph al Mu'tasim and caliph al Wathiq. In Southeast Asia, the height of the Mataram Kingdom happened in this century, while Burma would see the establishment of the major kingdom of Pagan. Tang China started the century with the effective rule under Emperor Xianzong and ended the century with the Huang Chao rebellions. In America, the Maya experienced widespread political collapse in the central Maya region, resulting in internecine warfare, the abandonment of cities, and a northward shift of population.
Оңтүстік-шығыс Нигерия
9 ғасырдың шамамен уақтында қазіргі Нигерияның оңтүстігіндегі игбо халқы адамдардың, жануарлардың және мифологиялық жаратылыстардың қоладан құйылған бейнелерін жасады. Бұл қола туындылары ыдыстар, амулеттер, әшекейлер және құрбандық шалу құралдары ретінде пайдаланылған. Осы заттардың көп бөлігі игбо жерінің солтүстік бөлігіндегі ақсүйектердің жерлеу орындарында табылған.
Гана империясы
Гана (Вагаду) империясы (шамамен 830 жылдан 1235 жылға дейін) қазіргі Мавританияның оңтүстік-шығысы мен Малидің батысында орналасқан. Ол Сахель аймағындағы патшалықтардың біріншісі саналады, және олардың кейбір нысандары 20 ғасырдың басына дейін сақталды.
Ұлыбритания мен Ирландия
Британия 9 ғасырда викингтердің көптеп келуіне куә болды, өйткені викингтер дәуірі алдыңғы ғасырдан жалғасты. Гептархияның патшалықтарын даниялықтар біртіндеп басып алды және әр патшалықта англосаксондық марионетка билеушілерді орнатты. Бұл басып алу Ұлы жәрмендер армиясы деп белгілі үлкен әскери күш арқылы жүзеге асырылды, оған Ивар Сүйексіз, Хальфдан Рагнарсон және Гутрум жетекшілік етті. Бұл даниялық әскер алғаш рет 865 жылы Шығыс Англияға келді. Сол патшалықты бағындырғаннан кейін, әскер Йорк қаласын (Йорвик) жаулап алып, Йорвик патшалығын құрды. Даниялықтар Нортумбрия патшалығын бағындырып, Мерсияның батыс бөлігінен басқа барлық жерін басып алды. Уэссекс патшалығы – Гептархиядан қалған жалғыз патшалық еді. Ұлы Альфред өзінің Уэссекс патшалығын сақтап, викингтердің шабуылдарын кері қайтарды және 878 жылы Этандун шайқасында оларға қарсы жеңіс одісінен кейін көршілес патшалықтарды даниялықтардың қауіпінен құтқартты. Альфред Мерсияның батыс жартысына англосаксондық билікті қайта орнатты, ал Дан заңы бекітілді, ол Мерсияны екіге бөліп, шығыс жартысы даниялықтардың бақылауында қалды. Ирландия да Солтүстік теңіз арқылы викингтердің кеңеюіне ұшырады. Жағалау бойында кең ауқымды шабуылдар жасалды және 841 жылы Дублин сияқты тұрақты қоныстар құрылды. Бұл шабуылдардың басты нысанасы Ирландияның батыс жағалауындағы монастырлар болды, себебі олар тонау үшін бай көздерді ұсынды. Мұндай шабуылдар кезінде викингтер уақытша лагерьлер құрды, ирландтар оларды лонгпорттар деп атады – Ирландия жағалауларындағы викингтердің шабуылдарының осы кезеңі осы типтегі қоныстардың атымен аталды. 9 ғасырдағы Ирландия туата деп аталатын кішігірім патшалықтардың бірігуінен құралды. Кейде бұл патшалықтар бірігіп, бір провинциялық билеуші басқарды. Егер билеуші осы туаталардың бір бөлігіне билік ете алса және оны сақтап қала алса, оған Жоғарғы патша атағы берілуі мүмкін еді. Шотландия да 9 ғасырда викингтердің маңызды шабуылдарына ұшырады. Викингтер жағалау аймақтарында, әсіресе Солтүстік Шотландияда және Оркней мен Шетланд сияқты солтүстік аралдарда бекінді. Шотландияға викингтердің басып кіруі мен қоныстануы сол кезде Шотландияның көп бөлігін мекендеген пикттер патшалығының құлауына себеп болды. Пикттердің патшалықтары жойылды немесе қатты әлсіреді, сонымен қатар викингтердің басып кіруі мен қоныстануы сол кездегі Дал Риата патшасы Кеннет МакАлпиннің қозғалысына себеп болған болуы мүмкін. Дал Риата патшалығы Шотландияның батыс жағалауында орналасқан, ал викингтердің шабуылдары оны бұрынғы патшасы Аэд мак Боантаның 839 жылы қайтыс болуынан кейін жойды. Бұл жаңа патша Макалпиннің шығысқа жылжуына және пикттердің қалдықтарын басып алуына себеп болған болуы мүмкін. МакАлпин 843 жылы пикттердің патшасы болды, ал кейінгі патшалар Альба королі немесе Шотландия королі деп аталатын.
Өнер
9-ғасырдағы өнер көбінесе Жақсы Жаңалыққа арналды және Рим православие шіркеуінің қасиетті қызметтерінің негізгі құралдары ретінде пайдаланылды. Мыңдаған алтын заттар жасалды: қасиетті кеселер, ыдыстар, қасиетті қалдықтар сақталатын жәшіктер, тәждер, дұға таспалары, алтарлық бейнелер және Құдай ана мен баласы немесе Әулиелердің мүсіндері – бәрі батыс өнерінің отын сөндірмей сақтады. 9-ғасырға қарай Батыста сәулет өнері қандай да бір деңгейде қайта жандана бастады, түрлі шіркеулер мен ғимараттар бой көтерді, ал Рим дәуірінен бері алғашқы қамалдар қарапайым «қоршау мен ішкі аула» түрінде немесе қарапайым «бекініс» мұнаралары түрінде, көп емес әшекейлеумен салына бастады.
Күні белгісіз
Шарль Ұлының билігі және Батыс Еуропадағы Каролингтік қайта жаралудың (даулы түрде аталған) бір мезгілі. Майя классикалық дәуірінің құлдырауына себеп болған белгісіз оқиға. Беовульф осы ғасырда жазылған болуы мүмкін, немесе ол 8-ші ғасырда да жазылған болуы мүмкін. Еуропаға кең ауқымды викингтердің шабуылдары басталып, көптеген адамдардың қаза болуына әкелді. Озеберг кемесі жерленді. Мадьярлар Паннонияны (қазіргі Венгрия) жаулауды бастайды, бұл процеске бірнеше онжылдық уақыт қажет болды. Туколорлар Сенегал өзені аңғарында қоныстанды. Мадагаскардың солтүстік-батыс және оңтүстік-шығыс бөліктеріне мұсылман саудагерлері қоныстанды. Италияда кейбір қалалар еркін республикаларға айналды, мысалы, 889 жылы Форли. Христиандық Нубия патшалығы өркендеуінің және әскери күшінің шыңына жетті. (Суданның ерте тарихы). Харальд Әдемі Шафрсфьорд шайқасында жеңіске жетіп, Норвегияны бірыңғай патшалыққа біріктірді. Орта ғасырлық жылы кезең басталады. Копт дәуірі, ең кең мағынасында, аяқталады. Сирияда жасалған, куфи әрпімен жазылған Құран беті (II:286 сүре және III сүренің атауы). Қазір Нью-Йорктегі Метрополитен өнер мұражайында сақтаулы.