Египеттік Мамлюк сұлтаны Қайтбай (1468-1496): өмірбаяны, билеу кезеңі, экономиканы дамыту, архитектураға қолдау көрсету туралы мақала. Тарих, Мұсылман әлемі.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Мысырдың мамлюк сұлтаны (1468–1496)
Mamluk Sultan of Egypt (1468–1496)
Сұлтан Әбу әл-Наср Сайф ад-Дин әл-Ашраф Қайтбай (السلطان أبو النصر سيف الدين الأشرف قايتباي; 1416/1418 – 7 тамыз 1496) – 872 жылдан 901 жылға дейін Мысырдың он сегізінші Буржи мамлюк сұлтаны. Ол черкес тегінен шыққан, тоғызыншы сұлтан Барсбай (1422–1438 жж.) оны сатып алған, ал кейін он бірінші сұлтан Джақмак (1438–1453 жж.) босатып жіберген. Оның билік кезеңінде мамлюк мемлекеті мен экономикасы тұрақталды, сұлтандықтың солтүстік шекарасы Осман империясымен бекітілді, сол замандағы басқа мемлекеттермен сауда қатынастары дамыды, сондай-ақ ол өнер мен сәулеттің ықпалды қолдаушысы атанды. Шындығында, Қайтбай он алты әскери жорыққа қатысқан болса да, ол өзі демеушілік еткен тамаша құрылыс жобаларымен әйгілі. Ол Мекке, Медина, Иерусалим, Дамаск, Алеппо, Александрия және Каирдің барлық аудандарында сәулетші-меценат ретінде танылды.
Sultan Abu Al Nasr Sayf ad Din Al Ashraf Qaitbay (السلطان أبو النصر سيف الدين الأشرف قايتباي; 1416/14187 August 1496) was the eighteenth Burji Mamluk Sultan of Egypt from 872 to 901 A. H. (1468–1496 C. E.). He was Circassian by birth, and was purchased by the ninth sultan Barsbay (1422 to 1438 C. E.) before being freed by the eleventh Sultan Jaqmaq (1438 to 1453 C. E.). During his reign, he stabilized the Mamluk state and economy, consolidated the northern boundaries of the Sultanate with the Ottoman Empire, engaged in trade with other contemporaneous polities, and emerged as a great patron of art and architecture. In fact, although Qaitbay fought sixteen military campaigns, he is best remembered for the spectacular building projects that he sponsored, leaving his mark as an architectural patron on Mecca, Medina, Jerusalem, Damascus, Aleppo, Alexandria, and every quarter of Cairo.
Ерте өмір
Қайтбай 1416-1418 жылдары Кавказда орналасқан Черкесияда дүниеге келген. Оның садақ ату және атқа міну шеберлігі құл саудагерінің назарын аударды, ол оны сатып алды (Қара теңіз құл саудасы) және оны жиырмадан асып кеткенде Каирге әкелді. Ол бірден биліктегі сұлтан Барсбайға сатылып, сарай күзетінің мүшесі болды. Барсбайдың ізбасары Жақмақ, Қайтбайдың Дамаск Әйюби әмірі Әл-Ашраф Мұсаның (1237 жылы қайтыс болған) ұрпағы екенін білген соң, оны босатты және үшінші бас хатшы етіп тағайындады. Сайф ад-Дин Инал, Хушкадам және Йилбайдың билігі кезінде ол мамлюк әскери иерархиясында одан әрі көтеріліп, ақырында мың мамлюкке басшылық ететін тақаддимат альф (taqaddimat alf) болды. Сұлтан Тимурбуғаның тұсында Қайтбай атабек, яғни бүкіл мамлюк әскерінің бас қолбасшысы болып тағайындалды. Осы кезеңде Қайтбай солтан болғанда патшалық қазынаны сарп етпей, көптеген игіліктер жасауға мүмкіндік беретін зор жеке байлық жинады.
Qaitbay was born between 1416 and 1418 in Circassia, located in the Caucasus. His skill in archery and horsemanship attracted the attention of a slave merchant who purchased him (Black Sea slave trade) and brought him to Cairo when he was already over twenty years of age. He was quickly purchased by the reigning sultan Barsbay and became a member of the palace guard. He was freed by Barsbay's successor, Jaqmaq, after learning that Qaitbay was a descendant of the Ayyubid Emir of Damascus Al Ashraf Musa (d. 1237), and appointed the third executive secretary; under the reigns of Sayf ad Din Inal, Khushqadam and Yilbay, he was further promoted through the Mamluk military hierarchy, eventually becoming taqaddimat alf, commander of a thousand Mamluks. Under the Sultan Timurbugha, finally, Qaitbay was appointed atabak, or field marshal of the entire Mamluk army. During this period, Qaitbay amassed a considerable personal fortune which would enable him to exercise substantial acts of beneficence as sultan without draining the royal treasury.
Кiру
Тимурбуғаның билігі екі айдан аспады, өйткені ол 1468 жылғы 30 қаңтарда сарай төңкерісі нәтижесінде тақтан алынды. Қайтбай түрлі сарай топтарына қанағаттандыратын келісімдік кандидат ретінде ұсынылды. Көзге түскен наразылықтарға қарамастан, ол 31 қаңтарда таққа отырды. Қайтбай Тимурбуғаға, әдетте тақтан түскендерге тағайындалатын мәжбүрлі жер аударылудың орнына, құрметті зейнет беруді талап етті. Дегенмен ол төңкерістің жетекшілерін елден қуды және өзінің жақтастарынан, сондай-ақ бұрынғы билік кезінде беделді қызметтен шеттетілген тәжірибелі сарай адамынан жаңа басқару кеңесін құрды. Яшбақ мин Махди давадар, яғни бас хатшы болып тағайындалды, ал Азбақ мин Тұтқ атабақ атанды; екеуі бір-біріне деген терең жеккөрушіліктеріне қарамастан, Қайтбайдың өмірінің соңына дейін ең жақын кеңесшілері болып қалды. Жалпы алғанда, Қайтбай бәсекелестерді бірдей билікке ие лауазымдарға тағайындау саясатын ұстанған сияқты, осылайша ешбір қарастырылған адамның тым көп билікке ие болуына жол бермей, барлық дауларды өзінің жеке билігімен шешу мүмкіндігін сақтап қалды.
The reign of Timurbugha lasted less than two months, as he was dethroned in a palace coup on 30 January 1468. Qaitbay was proposed as a compromise candidate acceptable to the various court factions. Despite some apparent reluctance, he was enthroned on 31 January. Qaitbay insisted that Timurburgha be granted an honorable retirement, instead of the enforced exile usually imposed on dethroned sovereigns. He did, however, exile the leaders of the coup, and created a new ruling council composed of his own followers and more veteran courtiers who had fallen into disgrace under his predecessors. Yashbak min Mahdi was appointed dawadar, or executive secretary, and Azbak min Tutkh was named atabak; the two men would remain Qaitbay's closest advisors until the ends of their careers, despite their profound dislike for each other. In general Qaitbay seems to have pursued a policy of appointing rivals to posts of equal authority, thus preventing any single subordinate from acquiring too much power and maintaining the ability to settle all disputes via his own autocratic authority.
Ерте билік
Қайтбайдың алғашқы үлкен қиындығы – Шығыс Анатолиядағы кішкентай түрікмен әулеті, Зуль-Қадридтердің басшысы Шах Сувардың көтерілісі болды. Оған қарсы бірінші жорық күйрегенмен, Сувар Сирияға шабуыл жасаумен қорқытты. 1469 жылы Азбақ басшылығымен екінші мамлюк әскері жіберілді, бірақ ол да жеңіліске ұшырады. 1471 жылға дейін үшінші жорық, осы жолы Яшбақ басқарды, ғана Сувардың әскерін жеңіп шықты. 1473 жылы Сувар тұтқындалып, ағаларымен бірге Қаһиреге әкелінді; тұтқындар дарға асылып, төртке бөлінді, ал олардың денелері Баб Зувейла есігіне ілінді. Қайтбайдың билеуі замандас мемлекеттермен сауда жасаумен де ерекшеленді. 1800 жылдардың соңы мен 1900 жылдардың басында қазіргі Сомалидің солтүстік-батысындағы Борама маңында он төрттен астам жердегі қазба жұмыстарынан басқа да заттармен қатар, Қайтбайға тиесілі деп танылған монеталар табылды. Осы табылғандардың көпшілігі орта ғасырлық Адал сұлтандығымен байланысты және олардың табылғаннан кейін көп ұзамай Лондондағы Британ мұражайына сақтауға жіберілді.
Qaitbay's first major challenge was the insurrection of Shah Suwar, leader of a small Turkmen dynasty, the Dhu'l Qadrids, in eastern Anatolia. A first expedition against the upstart was soundly defeated, and Suwar threatened to invade Syria. A second Mamluk army was sent in 1469 under the leadership of Azbak, but was likewise defeated. Not until 1471 did a third expedition, this time commanded by Yashbak, succeed in routing Suwar's army. In 1473, Suwar was captured and led back to Cairo, together with his brothers; the prisoners were drawn and quartered and their remains were hung from Bab Zuwayla. Qaitbay's reign was also marked by trade with other contemporaneous polities. Excavations in the late 1800s and early 1900s at over fourteen sites in the vicinity of Borama in modern day northwestern Somalia unearthed, among other things, coins identified as having been derived from Qaitbay. Most of these finds are associated with the medieval Sultanate of Adal, and were sent to the British Museum in London for preservation shortly after their discovery.
Осман-мамлюк соғысы
1480 жылы Яшбақ Солтүстік Месопотамиядағы Ақ Қоюнлу әулетіне қарсы әскер басқарды, бірақ Урфаға шабуыл жасағанда ауыр жеңіліске ұшырады, тұтқынға алынып, жазаланды. Бұл оқиғалар Анатолиядағы әлдеқайда қуатты Осман империясымен ұзақ әскери қақтығыстың бастауы болды. 1485 жылы Осман әскерлері Мамлюк шекарасына жорықтар жасады, ал Каирден оларға қарсы экспедиция жіберілді. 1486 жылы Мамлюк әскері Адана маңында күтпеген жеңіске жетті. Ұзақ емес бітімге келді, бірақ 1487 жылы Османдықтар Адананы қайта басып алды, алайда Мамлюк әскері оларды тағы да жеңді. Осман империясының Батыс Жерорта теңізінде кеңеюі Испанияның католик монархтарына қауіп келтіргендіктен, Арагонның Фердинанд II 1488 жылдан 1491 жылға дейін Осман империясына қарсы Мамлюктермен уақытша одақ құрды, бидай жіберіп, Осман империясына қарсы 50 каравельден тұратын флот ұсынды. 1491 жылы Қайтбай мен Осман сұлтан Баязид II билік еткен қалған жылдарға дейін сақталатын соңғы бітімге қол қойылды. Қайтбайдың мұсылман әлемінің ең қуатты әскери күшімен бейбітшілік орнату қабілеті оның ел ішінде де, сыртта да беделін арттырды.
In 1480 Yashbak led an army against the Aq Qoyunlu dynasty in Northern Mesopotamia, but was soundly defeated while attacking Urfa, taken prisoner, and executed. These events foreshadowed a longer military engagement with the far more powerful Ottoman Empire in Anatolia. In 1485 Ottoman armies began to campaign on the Mamluk frontier, and an expedition was dispatched from Cairo to confront them. These Mamluk troops won a surprising victory in 1486 near Adana. A temporary truce ensued, but in 1487 the Ottomans reoccupied Adana, only to be defeated once more by a massive Mamluk army. As the concomitant Ottoman expansion in the western Mediterranean represented an increased threat to the Catholic Monarchs of Spain, Ferdinand II of Aragon made a temporary alliance with the Mamluks against the Ottomans from 1488 until 1491, shipping wheat and offering a fleet of 50 caravels against the Ottomans. In 1491 a final truce was signed that would last through the remaining reigns of Qaitbay and the Ottoman Sultan Bayezid II. Qaitbay's ability to enforce a peace with the greatest military power in the Muslim world further enhanced his prestige at home and abroad.
Соңғы жылдар
Қайтбайдың билігінің соңы әскерлері арасындағы наразылықтың күшеюімен және оның жеке денсаулығының нашарлауымен байланысты болды, соның ішінде ол бірнеше күнге комада жатқан аттан құлау оқиғасы да болды. Оның ең сенімді шенеуніктерінің көпшілігі қайтыс болды және олардың орнына әлдеқайда адалсыз жаңа адамдар келді, нәтижесінде сарайда ұзаққа созылған интригалар орын алды. 1492 жылы оба Каирге қайта келді және 200 000 адамның өмірін алды деген хабар тарады. 1494 жылы Қайтбайдың денсаулығы күрт нашарлады, ал оның ордасы, енді орталық биліктен айырылып, ішкі талас-тартысқа, топтасуға және тазалауларға ұшырады. Ол 1496 жылдың 8 тамызында қайтыс болды және өмірінде салған Каирдің Солтүстік зиратындағы мешітіне іргелес әсем кесенеге жерленді. Оның орнын ұлы Насыр Мұхаммед басып алды (осы есімді 14 ғасырдың танымал сұлтанынан шатастырмау керек).
The end of Qaitbay's reign was marred by increasing unrest among his troops and a decline in his personal health, including a riding accident that left him comatose for days. Many of his most trusted officials died, and were replaced by far less scrupulous upstarts; a long period of palace intrigue ensued. In 1492 the plague returned to Cairo, and was reported to have claimed 200,000 lives. Qaitbay's health became markedly poor in 1494, and his court, now lacking a figure of central authority, was wracked by infighting, factionalism, and purges. He died on 8 August 1496 and was interred in the spectacular mausoleum attached to his mosque in Cairo's Northern Cemetery which he had built during his lifetime. He was succeeded by his son, an Nasir Muhammad (not to be confused with the famed 14th century sultan of the same name.)
Отбасы
Оның бір әйелі Сұлтан Сейф ад-Дин Иналдың қызы болды. Тағы бір әйелі – шаркес Хаванд Аслбай, Сұлтан Әбу Саид Кансухтың қарындасы. Ол оның ұлы, Сұлтан Ан Насыр Мұхаммедтің анасы болды. Қайтбай қайтыс болғаннан кейін ол Сұлтан Әл-Ашраф Жанбалатқа үйленді. Қайтбай қайтыс болғаннан кейін ол Сұлтан I Туманбайға да үйленді. Ол 1504 жылдың 6 маусымында қайтыс болды.
One of his wives was the daughter of Sultan Sayf ad Din Inal. Another wife was Khawand Aslbay, a Circassian, and sister of Sultan Abu Sa'id Qansuh. She was the mother of his son, Sultan Sultan An Nasir Muhammad. After Qaitbay's death, she married Sultan Al Ashraf Janbalat. After Qaitbay's death, she married Sultans Tuman bay I She died on 6 June 1504.
Мұра
Қайтбайдың билігі дәстүрлі түрде Буржи мамлюк әулетінің "сәнді аяқталуы" ретінде қарастырылады. Бұл кезең бесiз теңдесi жоқ саяси тұрақтылық, әскери жетістіктер және гүлдену дәуірі болды, ал Қайтбайдың замандастары оны дәстүрлі мамлюк құндылықтарының қорғаушысы ретінде құрметтеді. Сонымен қатар, оны консервативтілігі үшін де, жаңа сын-қатерлерге жауап беруде жаңашылдық танытпағаны үшін де сынға алуға болады. Қайтбайдың қайтысынан кейін мамлюк мемлекеті бес жылға созылған билік күресіне ұшырады, одан кейін әл-Әшраф Кансух әл-Гаури таққа отырды.
Qaitbay's reign has traditionally been seen as the "happy culmination" of the Burji Mamluk dynasty. It was a period of unparalleled political stability, military success, and prosperity, and Qaitbay's contemporaries admired him as a defender of traditional Mamluk values. At the same time, he may be criticized for his conservatism, and for his failure to innovate in the face of new challenges. Following Qaitbay's death, the Mamluk state descended into a prolonged succession crisis lasting for five years until the accession of Al Ashraf Qansuh al Ghawri.
Сәулетшіліктің меценаты
Бүгінде Қайтбай кең ауқымды архитектуралық демеушілігімен ең танымал, ол әл-Насыр Мұхаммед ибн Калавуннан кейін екінші орында тұрды. Оның билігі кезінде 230-нан астам ескерткіш, қазіргі күнгі сақталғандары немесе замандас дереккөздерде айтылғандары бар. Мысырда Қайтбайдың құрылыстары бүкіл Каирде, сондай-ақ Александрия мен Розеттада кездеседі; Сирияда ол Алеппо мен Дамаскідегі жобаларды қолдады; сонымен қатар, ол Иерусалим мен Газадағы медреселер мен фонтандардың салынуына жауапты болды, олар әлі де тұр – ең танымалдары Қайтбайдың фонтаны (сабил) және әл-Ашрафия медресесі. Арабия түбегінде Қайтбай мешіттерді қалпына келтіруге және Мекке мен Мединада медреселер, фонтандар мен қонақ үйлер салуға демеушілік жасады. 1481 жылы Мединадағы Пайғамбар мешітіне ауыр өрт салдарынан, Пайғамбардың қабірі де қоса, ғимарат Қайтбайдың демеушілігімен кеңінен жаңартылды. Қайтбайдың Каирдегі ең ірі құрылыс жобаларының бірі – Солтүстік зираттағы жерлеу кешені, онда оның мазары, мешіт/медресе, мақ’ад (қабылдау залы) және оған қосылған түрлі қосымша құрылымдар мен функциялар бар. Бұл кешен Мамлюктер архитектурасының соңғы шедеврі саналады және бүгінде Мысырдың 1 фунттық банкнотасында бейнеленген. Оның Каирдегі басқа да еңбектеріне Баб әл-Насрдағы викала, әл-Азхар мешітінің жанындағы викала сабил куттаб, Салиба көшесіндегі сабил куттаб, Калат әл-Кабштегі медресе мешіті, Рода аралындағы мешіт және қазір Байт әл-Раззаз сарайының құрамына енген сарай кіреді. Оның билігінде басқа әмірлер мен демеушілер де Әмір Қижмас әл-Ишақи мешіті сияқты көрнекті жобалар салды, ол оның заманының осы талғамды архитектуралық стиліне ие. Александрияда ол бұрынғы Pharos орнында, қазір Қайтбайдың цитаделі (немесе бекінісі) деп аталатын бекініс салды.
Today Qaitbay is perhaps best known for his wide ranging architectural patronage, which was second only to al Nasir Muhammad ibn Qalawun. At least 230 monuments, either surviving or mentioned in contemporary sources, are associated with his reign. In Egypt, Qaitbay's buildings are found throughout Cairo, as well as in Alexandria and Rosetta; in Syria he sponsored projects in Aleppo and Damascus; in addition, he was responsible for the construction of madrasas and fountains in Jerusalem and Gaza, which still stand – most notably the Fountain (sabil) of Qayt Bay and al Ashrafiyya Madrasa. On the Arabian peninsula, Qaitbay sponsored the restoration of mosques and the construction of madrasas, fountains and hostels in Mecca and Medina. After a serious fire struck the Mosque of the Prophet in Medina in 1481, the building, including the Tomb of the Prophet, was extensively renewed through Qaitbay's patronage. One of Qaytbay's largest building projects in Cairo was his funerary complex in the Northern Cemetery, which included his mausoleum, a mosque/madrasa, a maq'ad (reception hall), and various auxiliary structures and functions attached to it. It is considered a masterpiece of late Mamluk architecture and is featured today on Egypt's 1 pound note. His other contributions in Cairo include a Wikala at Bab al Nasr, a Wikala Sabil Kuttab near al Azhar Mosque, a Sabil Kuttab on Saliba street, a madrasa mosque at Qal'at al Kabsh, a mosque on Rhoda Island, and a palace that is now incorporated into the Bayt Al Razzaz palace. Other amirs and patrons also built notable projects under his reign, such as the Mosque of Amir Qijmas al Ishaqi, which feature the same refined architectural style of his time. In Alexandria he notably built a fortress on the site of the ruined Pharos, now known as the Citadel (or Fort) of Qaitbay.