Кіріспе

Николай Викторович Подгорный (18 ақпан 1903 [Ескі стиль бойынша 5 ақпан 1903] – 12 қаңтар 1983) – 1965 жылдан 1977 жылға дейін Жоғарғы Кеңес Президиумының төрағасы, Кеңес Одағының мемлекет басшысы болған советтік мемлекет қайраткері. Подгорный 1903 жылы 18 ақпанда Карловка қаласында украин жұмысшы отбасында дүниеге келген. Кейін 1926 жылы жергілікті жұмысшы мектебін бітіріп, 1931 жылы Киев тамақ өнеркәсібі технологиялық институтында білімін аяқтады. 1930 жылы Подгорный Кеңес Одағы Коммунистік партиясының мүшесі болды және елдің орталық жоспарланған экономикасына қызмет еткен жылдардан кейін советтік іерархияда жоғары көтерілді. 1953 жылы Подгорный Украина Коммунистік партиясының екінші хатшысы болды, ал 1957 жылдан 1963 жылға дейін Украина Коммунистік партиясының бірінші хатшысы қызметін атқарды. 1964 жылдың қазанында Подгорный советтік басшы Никита Хрущевті алмастыруға қатысқан төңкеріске қатысты. Содан кейін, ұжымдық басшылық құрамында Подгорный премьер-министр Алексей Косыгин және Бас хатшы Леонид Брежневпен бірге ресми жарияланбаған Триумвират (орыс тілінде Тройка деп те аталады) құрды. 1965 жылдың 6 желтоқсанында ол Анастас Микоянды Жоғарғы Кеңес Президиумының төрағасы лауазымынан алмастырды. 1968 жылы Прага көктемінің салдарынан Косыгиннің беделі төмендегеннен кейін Подгорный Брежневтен кейін елдегі екінші ең ықпалды тұлға ретінде көзге шықты. Содан кейін, Брежнев режимді бақылауға алуымен оның саясатқа қатысуы азайды. 1977 жылдың маусымында ол Президиум төрағасы және Политбюро мүшесі лауазымдарынан алынды. Советтік басшылықтан шеттетілгеннен кейін Подгорный белсенді саясаттан кетуге мәжбүр болды және 1983 жылы қайтыс болғанға дейін советтік істерден шеттетілді.

Ерте өмір

Николай Викторович Подгорный 1903 жылдың 18 ақпанында (ескі стиль бойынша 5 ақпан) Ресей империясының (қазіргі Украина) Карловка қаласында украиналық жұмысшы отбасында дүниеге келген. 1917 жылғы Революциядан кейін Подгорный Карловкадағы комсомол ұйымының негізін қалаушылардың бірі болды және 1921-1923 жылдары комсомол хатшысы қызметін атқарды. Подгорный 17 жасында Карловкадағы механикалық шеберханаларда студент болып жұмыс істей бастады. 1926 жылы жергілікті жұмысшылар мектебін бітірді. 1930 жылы Подгорный Кеңес Одағының басқарушы партиясы – Бүкілодақтық коммунистік партиясының (большевиктер) мүшесі болды. 1931 жылы Подгорный Киев технологиялық азық өнеркәсібі институтын бітіріп, қант өнеркәсібінде жұмыс істей бастады. 1937 жылы Подгорный Винница қаласының бас инженерінің орынбасары болып тағайындалды, ал 1939 жылы Каменец-Подольск облысының қант трестерінің бас инженері болды. 1939 жылдың соңына қарай Подгорный Украина КСР-інің азық өнеркәсібі халық комиссарының орынбасары болды. Келесі жылы Подгорный КСРО-ның азық өнеркәсібі халық комиссарының орынбасары болып тағайындалды.

Кеңес басшылығына көтерілу (19421964)

Подгорный 1942 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Мәскеу технологиялық азық-түлік өнеркәсібі институтының директоры болды. Украина нацистік Германиядан азат етілгеннен кейін Подгорный Украина КСР-і мен Кеңес үкіметінің бұйрықтарымен Украинадағы Кеңес билігін қайта орнатты. Соғыстан кейінгі жылдары Подгорный Украина КСР-інің азық-түлік өнеркәсібі жөніндегі халық комиссарының орынбасары лауазымына оралды, бірақ 1946 жылы Украина КСР Министрлер Кеңесінің тұрақты өкілі болып тағайындалды. 1950 жылдың сәуір айында ол Украина Коммунистік партиясының Харьков облыстық комитетінің бірінші хатшысы болды. 1953 жылы Подгорный КП Орталық Комитетінің екінші хатшысы болып сайланды. 1957 жылдан 1963 жылға дейін Подгорный КПУ ОК-нің бірінші хатшысы қызметін атқарды, бұл Украинадағы ең жоғары лауазым еді. Осы қызметінде Подгорный соғыс жылдары қираған украин экономикасын қайта құру және жаңғырту жұмыстарын жүргізді. Өнеркәсіптік және ауыл шаруашылығы өндірісін арттыруға, халықтың тұрмыс жағдайын жақсартуға күш салды. Партия ұйымын күшейтуге және жаңа кадрларды даярлауға ерекше мән берді. Тарихшы Илья Земцовтың, «Черненко: Соңғы большевик: Перестройка алдындағы Кеңес Одағы» кітабының авторы айтуынша, Брежнев Хрущевтің өзінен емес, Подгорныйды ізбасар ретінде таңдағанын білгеннен кейін оған қарсы құрылыс бастады. 1964 жылы Хрущевті бірінші хатшы және премьер-министр лауазымынан ортақтас алып тастау кезінде Подгорный мен Брежнев Орталық Комитетке жүгініп, Хрущевті экономикалық кемшіліктерде кінәлады және оны еріктілікке және арсыздыққа айыптады. Брежнев пен оның жақтастарының ықпалымен, Политбюро мүшелері Хрущевті қызметтен босатуға дауыс берді.

Билік үшін күрес

Хрущевтің орнынан алынғаннан кейін, Брежневтің бірінші хатшы, Алексей Косыгиннің үкімет басшысы, ал Анастас Микоянның мемлекет басшысы болған тройка ретінде белгілі ұжымдық басшылық құрылды. Мемлекет басшысы болғанға дейін Подгорный партияның екінші хатшысы болып жұмыс істеді, сондықтан партияның ұйымдастыру бөлімін басқарды. Осы лауазымда Подгорный Брежневтің бірінші хатшы лауазымына қауіп төндірді, себебі қажет болған жағдайда Ұйымдастыру бөлімін партия ішіндегі өзінің күш ортасына айналдыруы мүмкін еді. Осы қауіптің алдын алу үшін Брежнев КГБ төрағасы Александр Шелепинмен одақтасып, Подгорный мен Косыгинге қарсы шықты. Подгорныйдың лауазымы Брежнев пен оның одақтастары тарапынан үнемі қауіп-қатерге ұшырады. 1965 жылдың ақпан айында «Экономическая газета» газетінде жарияланған мақалада бұрын Подгорный басқарған Харьков партия ұйымы және оның экономиканы басқаруы сынға алынды. Подгорныйды тікелей айтпаса да, сынға алып, мақала оның кеңестік басшылықтың жетекші мүшесі ретіндегі біліктілігіне күмән тудырды. Подгорный 1965 жылы Бакуде, Әзербайжан КСР-інде сөйлеген сөзінде қарсы шабуыл жасады, онда ол Кеңес басшылығының ауыр индустриялық саясатын сынады. Бұл оның өмір бойы өкінетін қадамы болды. Ол тек Брежнев пен Шелепинге ғана емес, басшылықтың барлық консервативті қанатына ренжітті. Подгорныйдың жағдайын одан бетер нашарлатқан Михаил Суслов, қақтығыстан тыс қалған болатын, Брежневтің жағына шығып, оның көзқарастарын «ревизионистік» деп сипаттады. 1965 жылдың желтоқсанында Подгорный Хатшылықтағы орнынан бас тартып, Микоянның орнын Жоғарғы Кеңес Президиумының төрағасы ретінде иеленді. Илья Земстовтың сөзіне сәйкес, Хатшылықтан кетуі оның Бірінші хатшы лауазымын иелену ниетінен бас тартқанын көрсетті. Брежневтің саяси бюро мүшелерінің көпшілігі консервативті коммунистерден құралды. Дегенмен, Подгорный Тұрақсыздық дәуіріндегі ең либералды ойлы мүшелердің бірі болды. Саяси бюроның басқа да либералды мүшелері Косыгин мен Андрей Кириленко болды. 1960-шы жылдардағы Кеңес басшылығындағы фракциялық күрес Подгорныйдың белсенділігін арттырды; ол Мәскеуде бірнеше сөз сөйледі және Брежнев пен Косыгиннің беделіне нұқсан келтіре отырып, көптеген мемлекеттік сапарлар жасады. Кеңес қоғамында Подгорный Косыгинді премьер-министр ретінде немесе тіпті Брежневті бас хатшы ретінде алмастыруға тырысып жатыр деген пікірлер тарады, өйткені 1960-шы жылдардың соңында оның ықпалы артып кетті. 1971 жылы 24-ші партия съезі Брежнев пен Косыгиннің басшылықтағы ең жоғары лауазымды тұлғалар екенін растады, бірақ Подгорный сол жылы Қытай мен Солтүстік Вьетнамға делегацияларды жетектеп, совет саясатындағы маңызды ойыншы екенін көрсетті. Брежнев либералды ұстанымдар қабылдаған кезде Подгорный Югославияға қатысты келісімшілдік позициясына, Батыспен қарусыздану келісімдеріне және Шығыс Германияны Берлин келіссөздеріне мойынсұнуға мәжбүрлеуіне қарсы шығып, консервативті коммунистердің қолдауын алды. 1971 жылы Подгорный екі мемлекеттік сапар жасады, біріншісі Қытай Халық Республикасына (ҚХР), екіншісі Солтүстік Вьетнамға; Косыгин Канадаға, ал Брежнев Югославияға барды. Подгорный Вьетнам соғысы кезінде кеңестік-вьетнамдық қарым-қатынастарды талқылау үшін Солтүстік Вьетнамға жиі сапарлар жасады. 1973 жылы Подгорный Финляндияға және Мохаммад Дауд Ханның Ауғанстанға барды. Брежнев 1970 жылдың өзінде Подгорныйды лауазымынан оқуға тырысты. Себебі қарапайым: кеңестік дипломатиялық протокол бойынша Брежнев үшінші, ал Подгорный бірінші орында тұрды. 1970 жылдың қыркүйегінен бастап Брежнев Подгорныйды лауазымынан оқу үшін Политбюрода оппозиция құруға тырысты. Time журналының мәліметінше, «Мәскеуде Брежнев Подгорныйды лауазымынан оқуға қол жеткізе алмаса, Шығыс Германиядағы (Штатсрат), Болгария Халық Республикасындағы және Румыния Социалистік Республикасындағы институттар үлгісіндегі Мемлекеттік кеңес құрмақ» деген болжамдар айтылды. Мемлекеттік кеңес төрағасы лауазымы Брежневке КСРО-дағы ең жоғары мемлекеттік және партиялық лауазымды беретін еді. Брежневтің қолдаушылары 1970 жылғы Орталық Комитет пленумында Подгорныйды мемлекет басшысы лауазымынан оқуға тырыспады және оларға мұндай мүмкіндік болмады. Брежнев тек бес дауысқа ие болды, ал тағы жеті Политбюро мүшесі Брежневке көбірек билік беруге қарсы болды. Мұндай жағдайда Подгорныйды лауазымынан оқу ұжымдық басшылық принципін бұзғаны үшін кеңестік элита тарапынан айыпталар еді.

Кейінгі қызмет мерзімі

1970 жылдардың басында Брежнев премьер-министр Косыгиннің есебінен Подгорныйдың беделін арттырып, Президиумға атқару билігін берді. Осы өзгерістердің нәтижесінде Президиум Төрағасының лауазымы көбінесе құрметті ғана лауазымнан КСРО-дағы екінші маңызды лауазымға айналды. Жоғарғы Кеңестің өкілеттіктерін кеңейтуге қуанған Подгорный өзінің лауазымына ешқандай қауіп төндірмейтінін сезінді, тіпті 1971 жылғы Орталық Комитет қаулысы Кеңестердегі партия қызметін кеңейтуді талап еткенімен де. Бірақ Подгорныйдың білмегені, Брежнев өзінің жаңа билігінен қорқып, Константин Черненкоға 1936 жылғы Кеңес Конституциясын зерттеп, Подгорныйдың беделін әлсіретудің жолын табуды тапсырды. Алайда, қолданыстағы кеңес заңдары бойынша мұндай мүмкіндік жоқ екені анықталды. Мемлекет басшысы ретінде Подгорный Брежневтің өкілеттіктерін шектеуге бағытталған кез келген шарасын тоқтатуға құқылы болды. Черненконың осы қиын жағдайды шешу жолы – партия басшысының Президиум Төрағасы болуын заңдастыру болды. Осы мақсатта жаңа конституция әзірленді. 1977 жылдың 7 қазанында Кеңес басшылығы Кеңес қоғамында партияның басымдығын бекіткен 1977 жылғы Кеңес Конституциясын бекітті. 1977 жылғы Кеңес Конституциясының бекітілуі Подгорный үшін соңғы қадам болды.

Алып тастау

1977 жылы Подгорныйның қызметтен алынуы Брежнев дәуірінің соңындағы билік алмасудың ең айқын мысалы болды. Роберт Винсент Дэниелстің сөзіне сәйкес, Подгорный, оны қызметтен алуға дейін, Кеңес Одағындағы ең ықпалды екінші адам болды, Брежневтен кейін, бірақ премьер-министр Косыгиннің алдында. Кейбір советтік зерттеушілер Подгорныйның құлауын болжағанмен, оны Политбюродан шығару туралы шешім әлемді таң қалдырды. 1977 жылдың 24 мамырында Григорий Романов Подгорныйды Политбюродан шығаруды ұсынғаннан кейін Орталық Комитет бірауыздан дауыс берді. Дауыс беру Подгорныйды күтпеген жағдайға түсірді, ол дауыс беруден кейін бірден Политбюродағы орнынан тұрып, қатардағы мүшелермен бірге отырды. Подгорный формальды түрде Президиум төрағасы болып қалды, бірақ оның басшылығы аяқталды. Политбюродан алынғаннан кейін Подгорныйдың аты кеңестік БАҚ-тан мүлдем жоғалып кетті. Кеңес БАҚ халыққа ол детанстың қарсыласы болғаны және тұтыну тауарларын көбейтуді жақтағаны туралы мәлімдеді. Политбюродан алынғаннан кейін жиырма үш күн өткен соң, Подгорный 1977 жылдың 16 маусымында Президиум төрағалығынан айырылды. Брежневтің шамадан тыс жасы болғандықтан, ол мемлекет басшысының кейбір функцияларын орындауға тым қарт деп есептелді. Жоғарғы Кеңес, Брежневтің бұйрығымен, Жоғарғы Кеңес Президиумының бірінші орынбасары лауазымын құрды, бұл лауазым вице-президенттікке тең болды. 76 жастағы Василий Кузнецов Жоғарғы Кеңес Президиумының бірінші орынбасары болып бірауыздан бекітілді.

Зейнетақыға шығу, қайтыс болу және мойындау

Подгорныйдың отставкадан кейінгі өмірі толыққанды құжатталмаған. Советтік БАҚ-та оның соңғы рет еске алынуы – Финляндия президенті Урхо Кеконенмен болған кездесуі. Кеңес билігі оның жағдайына ешқандай түсіндірме берген де жоқ, айыптаған да жоқ. Подгорный құлдырағаннан кейін де Жоғарғы Кеңестегі өкілдігін сақтап қалды. 1978 жылғы қарашада Кремльдің салтанатты сарайында Октябрь революциясының 61 жылдығына арналған қабылдау кезінде оны Жапонияның КСРО-дағы елшісі Токичиро Уомото көреді. Уомотоның айтуынша, Подгорный Брежневпен, Косыгинмен, содан кейін Андрей Громыкомен сөйлесіпті, ал олардың барлығы Подгорныйдың қатысуынан ұялыпты. Осы оқиғадан кейін Подгорный Жоғарғы Кеңестегі өкілдігінен айырылды. Третьяков галереясында Дмитрий Налбандян салған 1977 жылғы Қызыл алаңдағы совет басшыларының суретінен Подгорный алынып тасталды, ол бұрын Брежнев пен Косыгиннің арасында тұрған болатын. Подгорный 1983 жылғы 12 қаңтарда Киевте рактан қайтыс болды және Мәскеудегі Новодевичье бейіштесіне жерленді. Басқа да көптеген жоғары лауазымды советтік шенеуніктер сияқты, Подгорный да бірнеше наградалармен марапатталды. Ол бес Ленин орденімен, бір Қызыл Ту орденімен және бірнеше медальдармен, сондай-ақ Бангладеш, Болгария Халық Республикасы, Моңғол Халық Республикасы, Чехословакия Социалистік Республикасы және Финляндиядан бірнеше шетелдік мемлекеттік сыйлықтармен марапатталды.