Кіріспе
Ұйымның құрылымы – бұл ұйымдық мақсаттарға жету үшін міндеттерді бөлу, үйлестіру және бақылау сияқты іс-әрекеттердің қалай ұйымдастырылғандығын анықтайды. Ұйымдық құрылым ұйымның қызметіне әсер етеді және стандартты операциялық процедуралар мен тәртіптердің негізін қалайды. Ол қай адамдардың қандай шешім қабылдау процесіне қатысатынын және олардың пікірлері ұйымның іс-қимылын қаншалықты анықтайтынын белгілейді. Ұйымдық құрылымды жеке адамдар өз ұйымдарын және оның айналасын қалай көретінінің көзі немесе тұжырымы ретінде қарастыруға болады. Ұйымның мақсаттарына қарай оны әртүрлі жолдармен құруға болады. Ұйымның құрылымы оның жұмыс істеу және нәтиже беру жолдарын анықтайды. Ұйымдық құрылым түрлі функциялар мен процестер үшін жауапкершілікті филиалдарға, бөлімдерге, жұмыс топтарына және жеке тұлғаларға бөлуге мүмкіндік береді. Ұйымдар тұрақты бәсекелестік артықшылығына қол жеткізу үшін тиімді, икемді, жаңашыл және қамқор болуы керек.
An organizational structure defines how activities such as task allocation, coordination, and supervision are directed toward the achievement of organizational aims. Organizational structure affects organizational action and provides the foundation on which standard operating procedures and routines rest. It determines which individuals get to participate in which decision making processes, and thus to what extent their views shape the organization's actions. Organizational structure can also be considered as the viewing glass or perspective through which individuals see their organization and its environment. An organization can be structured in many different ways, depending on its objectives. The structure of an organization will determine the modes in which it operates and performs. Organizational structure allows the expressed allocation of responsibilities for different functions and processes to different entities such as the branch, department, workgroup, and individual. Organizations need to be efficient, flexible, innovative and caring in order to achieve a sustainable competitive advantage.
Бюрократияға дейінгі құрылымдар
Бюрократияға дейінгі (кәсіпкерлік) құрылымдарда міндеттердің стандарты жоқ. Бұл құрылым көбінесе шағын ұйымдарда кездеседі және сату сияқты қарапайым тапсырмаларды шешуге ең қолайлы. Құрылым толығымен орталықтандырылған. Стратегиялық лидер барлық маңызды шешімдерді қабылдайды, ал коммуникацияның көп бөлігі жеке сұхбаттасулар арқылы жүзеге асырылады. Бұл, әсіресе, жаңа (кәсіпкерлік) бизнес үшін пайдалы, себебі ол негіздеушіге өсу мен дамуды бақылауға мүмкіндік береді. Олар әдетте Макс Вебердің биліктің үш түрлі жіктелуі бойынша дәстүрлі билікке немесе харизматикалық билікке негізделеді.
Бюрократиядан кейінгі
Постбюрократиялық термині ұйымдық әдебиетте екі мағынада қолданылады: бірі – жалпылама, екіншісі – әлдеқайда нақты. Жалпылама мағынада постбюрократиялық термині көбінесе 1980-ші жылдардан бері дамыған, Вебердің идеалды бюрократиясына қатысты қарсы тұратын идеялар жиынтығын сипаттау үшін қолданылады. Бұл жалпы сапаны басқару, мәдениетті басқару және матрицалық басқару сияқтылардың ішінде болуы мүмкін. Дегенмен, олардың ешқайсысы бюрократияның негізгі принциптерінен бас тартқан жоқ. Иерархиялар әлі де бар, билік Вебердің рационалды, заңды түрінде сақталады және ұйым әлі де ережелермен байланысқан. Хекшер осы бағытта пікір білдіріп, оларды бюрократиядан түбегейлі өзгешеленудің орнына, жақсартылған бюрократия деп сипаттайды. Гидеон Кунда «Тех» компаниясындағы мәдениетті басқару туралы классикалық зерттемесінде «бюрократиялық бақылаудың мәні – ережелер мен регламенттерді ресмилендіру, кодификациялау және күшімен жүзеге асыру принципі өзгермейді, назар ұйымдық құрылымнан ұйым мәдениетіне ауысады» деп мәлімдеді. Теориялық зерттеушілердің тағы бір шағын тобы постбюрократиялық ұйым теориясын әзірледі, ал Нельсон Репеннинг динамикалық ортада құрылым мен стратегияның өзара байланысын зерттеуге деген бұрынғы қызығушылықты қайта жаңғыртты.
Функционалдық құрылым
Функционалдық ұйымдық құрылым – координация, бақылау және міндеттерді бөлу сияқты қызметтерден тұратын құрылым. Ұйымның құрылымы ұйымның қалай жұмыс істейтінін анықтайды. «Ұйымдық құрылым» термині ұйымдағы адамдардың қалай топтастырылғанын және олар кімге есеп беретінін көрсетеді. Адамдарды ұйымдастырудың дәстүрлі жолы – функция бойынша. Ұйымдастырудың негізгі функцияларына өндіріс, маркетинг, адам ресурстарын басқару және есеп айыру жатады. Мұндай мамандану ұйымдастыру жұмыстың тиімділігіне алып келеді, онда қызметкерлер өздерінің білікті салаларында сарапшыларға айналады. Дегенмен, функционалдық ұйымдық құрылымның ең көп кездесетін мәселесі – компания ішіндегі байланыстың тым қатаң болуы мүмкін, бұл ұйымды жайсыз және икемсіз етеді. Сондықтан функциялар арасында көлденең байланыс маңызды, ақпарат вертикальды ғана емес, сонымен қатар көлденең бағытта таратылады. Функционалдық ұйымдық құрылымдары бар ұйымдардағы байланыс операциялардың стандартталған тәсілдері мен формализацияның жоғары деңгейіне байланысты қатаң болуы мүмкін. Жалпы алғанда, функционалдық ұйым стандартталған тауарлар мен қызметтерді үлкен көлемде және төмен құнмен өндіруге ең қолайлы. Функционалдық құрылымда міндеттерді координациялау және мамандандыру орталықтандырылған, бұл шектеулі мөлшердегі өнімдерді немесе қызметтерді тиімді және болжамды етуге мүмкіндік береді. Сонымен қатар, функционалдық ұйымдар өз қызметтерін тігінен интеграциялау арқылы өнімдерді жылдам және төмен құнмен сату мен тарату арқылы тиімділікті арттыра алады. Мысалы, шағын кәсіп өнімдерін өндіру үшін қажетті бөлшектерді өзі жасауы мүмкін, оларды сатып алудың орнына. Функционалдық бөлімдер көбінесе жоғары тиімділікпен жұмыс істесе де, олардың бір-бірімен ынтымақтастығы кейде нашарлайды. Мұндай топтар бір-бірімен тиімді жұмыс істеуде қиындықтарға тап болуы мүмкін, себебі олар өзінің аумағын қорғауға бейім және ынтымақтасуға құштарлық танытпауы мүмкін. Бөлімдер арасындағы жанжалдар кешігуге, бәсекелес мүдделерге байланысты міндеттемелердің төмендеуіне және уақыттың ысырап болуына әкелуі мүмкін, нәтижесінде жобалар кестеден қалып қоюы мүмкін. Бұл соңында жалпы өндіріс деңгейін төмендетіп, компанияның барлық қызметкерлерінің ұйымдық мақсаттарға жетуге деген ұмтылысын азайтуы мүмкін.
Бөлімшелік құрылым
Бөлімшелік немесе өнімдік құрылым өздігінен жұмыс істейтін бөлімдерден тұрады. Бөлім – өнім шығаратын функциялардың жиынтығы. Ол сондай-ақ, жеке бизнес немесе пайда табу орталығы ретінде бәсекелесу және жұмыс істеу жоспарын қолданады. Zainbooks.com сайтының мәліметінше, АҚШ-та бөлімшелік құрылым бүгінгі таңдағы ұйымдардың екінші ең көп таралған құрылымы болып саналады. Белгілі бір нарық қызметтеріне немесе өнім түрлеріне жауапты қызметкерлер олардың икемділігін арттыру үшін бөлімшелік құрылымға орналастырылады. Бөлімдерге мысалдар: аймақтық (АҚШ бөлімі және ЕО бөлімі), тұтынушылар түрі (компаниялар үшін бір бөлім және үй шаруашылықтары үшін бір бөлім) және өнім түрі (көліктер үшін бір бөлім, жол талғамайтын көліктер үшін екінші бөлім, жеңіл автокөліктер үшін үшінші бөлім). Бөлімдердің өздерінің маркетинг, сату және инженерлік сияқты бөлімдері болуы мүмкін. Бөлімшелік құрылымның артықшылығы – өкілеттік беру арқылы әр топтың нәтижесін тікелей өлшеуге мүмкіндік береді. Бұл менеджерлердің жақсы жұмыс істеуіне және қызметкерлердің жоғары моральдық жағдайына әкеледі. Бөлімшелік құрылымды пайдаланудың тағы бір артықшылығы – ол әртүрлі бөлімдер арасындағы жұмысты үйлестіруде тиімдірек және нарықтағы өзгерістерге жылдам жауап беруге мүмкіндік береді. Сонымен қатар, компания бизнестің көлемін өзгерту қажет болғанда, бөлімдерді қосу немесе алып тастау арқылы процесті жеңілдетеді. Бөлімшелік құрылым қолданылғанда топтардың ішінде мамандану деңгейі артады. Егер бөлімшелік құрылым өнім бойынша ұйымдастырылса, тұтынушылар үшін, әсіресе қызметтер немесе өнімдердің саны аз болғанда және олар бір-бірінен ерекшеленгенде, қосымша артықшылықтар пайда болады. Нарықтар немесе географиялық аймақтар бойынша ұйымдастырылған бөлімшелік құрылымдар әдетте ұқсас функцияларды орындайды және әртүрлі аймақтарда немесе нарықтарда орналасқан. Бұл бизнес шешімдері мен іс-шараларды жергілікті деңгейде үйлестіруге мүмкіндік береді. Бөлімшелік құрылымның кемшілігі – бөлімдер арасындағы дені салмаған бәсекелестікті тудыруы мүмкін. Мұндай құрылым әр бөлім үшін білікті менеджерлерді қажет ету арқылы шығындарды арттыруы мүмкін. Сонымен қатар, ұйымдық мақсаттарға қарағанда бөлімшелік мақсаттарға көбірек назар аударылады, бұл ресурстар мен күш-жігердің, персонал және материалдық-техникалық базаның қайталануына әкеледі.
Матрицалық құрылым
Матрицалық құрылым қызметкерлерді бір мезгілде функция және өнім бойынша топтастырады. Матрицалық ұйым жұмысты орындау үшін қызметкертер командаларын жиі пайдаланады, функционалдық және децентрализацияланған формалардың күшті жақтарын пайдалану және әлсіз жақтарын толықтыру мақсатында. Мысалы, екі өнім шығаратын компанияны қарастырайық: «А» және «В» өнімдері. Матрицалық құрылымды қолдану арқылы компаниядағы функциялар келесідей ұйымдастырылады: «А өнімі» сату бөлімі, «А өнімі» клиенттерге қызмет көрсету бөлімі, «А өнімі» есеп бөлімі, «В өнімі» сату бөлімі, «В өнімі» клиенттерге қызмет көрсету бөлімі, «В өнімі» есеп бөлімі. Әлсіз/функционалдық матрица: Жобаның функционалдық аспектілерін қадағалауға шектеулі өкілеттікпен жоба жетекшісі тағайындалады. Функционалдық менеджерлер өздерінің ресурстары мен жобалық аймақтарын бақылауды сақтайды. Теңгерілген/функционалдық матрица: Жобаны қадағалау үшін жоба жетекшісі тағайындалады. Билік жоба жетекшісі мен функционалдық менеджерлер арасында тең бөліседі. Бұл функционалдық және жобалық ұйымдардың ең жақсы жақтарын біріктіреді. Дегенмен, билікті бөлісу нәзік мәселе болғандықтан, бұл жүйені сақтау ең қиын. Күшті/жобалық матрица: Жоба жетекшісі жобаға негізгі жауапкершілікті көтереді. Функционалдық менеджерлер техникалық сараптама ұсынады және қажет болған жағдайда ресурстарды бөледі. Матрицалық құрылымның артықшылықтары мен кемшіліктері бар. Кемшіліктерінің кейбіреулеріне анархияға бейімділік, билік күресі және топтық және бөлімдік деңгейге «түсіп кету» жатады. Матрицалар командалық тізбектің күрделілігін арттырады, бұл функционалдық менеджерлер мен жоба менеджерлері арасындағы ерекшеліктерден туындаған проблемаларды тудыруы мүмкін. Бұл өз кезегінде қызметкерлерге командалық тізбекте келесі басшы кім екенін түсінуді қиындатады. Матрицалық құрылымның тағы бір кемшілігі – қызметкерлердің өзара қайшылықтағы адалдығына әкелетін менеджерлер мен жұмыскерлер арасындағы жоғары қатынас. Алайда, матрицалық құрылымның маңызды артықшылықтары бар, олар оны компаниялар үшін құнды етеді. Матрицалық құрылым функционалдық басқарудың «сило» сын-тегесін жақсартуға мүмкіндік береді, себебі ол функционалдық құрылымның тік пішінін азайтуға және тапсырма шекаралары бойынша ақпарат таралуын жеделдетуге мүмкіндік беретін көлденең құрылымды құруға бағытталған. Бұл мамандықты тереңдетуге және жобаның қажеттіліктеріне сәйкес адамдарды таңдауға мүмкіндік береді. Starbucks – стратегиясын қолдап, матрицалық құрылымды сәтті дамытқан көптеген ірі ұйымдардың бірі. Оның құрылымы функционалдық және өнімге негізделген бөлімдерді біріктіреді, ал қызметкерлер екі басшыға есеп береді. Кейбір сарапшылар Procter & Gamble, Toyota және Unilever сияқты жаһандық компанияларда кең таралған көпұлттық дизайнды да атап көрсетеді. Бұл құрылым матрицаның күрделі түрі ретінде қарастырылуы мүмкін, өйткені ол өнімдер, функциялар және географиялық аймақтар арасындағы үйлестіруді сақтайды. Интернеттің және оның ұйымның барлық деңгейлеріне цифрлық құралдар арқылы ақпарат пен байланысқа қол жеткізуімен бірге, билік құрылымдары жіктес деңгейлер ретінде біріктіре бастады, билік пен өкілеттіктің ағыны иерархиялық деңгейлерге емес, ақпаратқа, сенімге, беделге және нәтижелерге негізделді. Жалпы, соңғы он жылда жаһандану, бәсекелестік және клиенттердің жоғары талаптары арқасында көптеген компаниялардың құрылымы тегіс, аз иерархиялық, икемді және тіпті виртуалды болып келе жатқаны анық көрінеді.
Пәтерлік ұйым
Flat ұйым шағын компанияларда (кәсіпкерлік стартаптар, университеттердің ұйымдастырылған бөлімдері) жиі кездеседі. Компаниялар өскен сайын олар күрделене түседі және иерархиялық болады, бұл кеңейтілген құрылымға, көп деңгейлер мен бөлімдерге алып келеді. Дегенмен, Valve, GitHub, Inc. және 37signals сияқты сирек жағдайларда ұйым өсе келе де тегіс болып қалады, орта буын менеджерлерін қабылдамайды. (Алайда, GitHub кейіннен орта буын менеджерлерін енгізді). Аталған ұйымдардың барлығы технология саласында жұмыс істейді, бұл маңызды болуы мүмкін, себебі бағдарламалық жасақтаманы дамытушылар заңгерлер сияқты жоғары білікті мамандар. Заң фирмалары көбінесе серіктестік ретінде құрылады, сондықтан жоғары лауазымды заңгерлер де дербестікке ие, бұл иерархиялық бюрократия емес. Есептесу компаниялары және жалпы медициналық практикалар сияқты кәсіби ұйымдардың басқа да түрлері көбінесе серіктестік ретінде құрылады.
Бюрократия
Көп жағдайда өсім бюрократияға алып келді, бұл бұрынғыдағы ең көп таралған құрылым. Дегенмен, ол бұрынғы Кеңес Республикаларында, Қытайда және әлемдегі көптеген мемлекеттік ұйымдарда қазір де маңызды. Shell Group бұрынғы бюрократияның классикалық мысалы болатын: басқарушылық деңгейі жоғары және иерархиялық. Онда көптеген басқару деңгейлері және әртүрлі аймақтардағы дубликаттық қызметтер компаниялары болды. Бұлдың бәрі Shell компаниясын нарықтағы өзгерістерге сезімтал етуге, оның одан әрі өсуі мен дамуына кедергі келтірді. Осы құрылымның тиімсіздігі компанияның матрицалық құрылымға өтуінің басты себебі болды.
Команда
ХХ ғасырда дамыған ең жаңа ұйымдық құрылымдардың бірі – команда және оған байланысты команданы дамыту немесе команда құру тұжырымдамасы. Шағын бизнесте командалық құрылым бүкіл ұйымды анықтауы мүмкін. Ұйым жаңа белестерге жету үшін жеке құзыреттіліктерін үйлестіретін адамдар жиынтығы ретінде құрылғанда, ұйымдық құрылымның сапасы командалардың жиынтық құзыреттіліктеріне байланысты болады. Командалар функционалдық командалық құрылым, жеңіл командалық құрылым, ауыр командалық құрылым және автономды командалық құрылым деп жіктелуі мүмкін. Мысалы, АҚШ-тағы ең ірі табиғи тағамдар дүкені Whole Foods Market-тің әр дүкені, нақты стратегияны дамыта отырып, орта есеппен 10 өзін-өзі басқаратын командадан тұратын автономды пайда орталығы болып табылады, сонымен қатар әр дүкендегі және әр аймақтағы команда жетекшілері де команда құрайды. Ірі бюрократиялық ұйымдар да командалардың икемділігінен пайда көре алады. Xerox, Motorola және DaimlerChrysler компаниялары тапсырмаларды орындау үшін белсенді түрде командаларды пайдаланады. Дегенмен, зерттеулер көрсеткендей, бұл құрылым ұйым үшін қиындықтар тудыруы мүмкін. Командалық ұйымдардың шашыраңқы табиғаты оларға шекаралар арқылы ақпарат алмасуды және білім алмасуды қиындатады, командалар мен мүдделі тараптар арасындағы білім алмасу командалық ұйымдастыру қалыпты жағдайға айналғанда маңызды болады. Алайда, бұл мәселені олардың ішкі міндеттеріне, сондай-ақ фирманың ішкі және сыртқы байланыстарындағы көптеген мүдделі тараптармен қарым-қатынастары мен байланыстарына назар аудару арқылы шешуге болады.
Желілік
Тағы бір заманауи құрылым – желі. Желілерді "пайда табу мақсатындағы ерекше, бірақ байланысты ұйымдар арасындағы ұзақ мерзімді мақсатты келісімдер" деп сипаттауға болады, бұл олардың құрамындағы фирмаларға бәсекеге қабілетті артықшылықты алуға немесе сақтауға мүмкіндік береді, мұнда әртүрлі деңгейдегі адамдар арасындағы байланыс тік командалық басқаруға қарағанда кейінірек кеңесуге көбірек ұқсайды. Желілік ұйымдар басқа құрылымдарға тән иерархиялық ерекшеліктерден мүлдем құрылған және бірегей командаларды құру және белгілі бір жобаларды аяқтау немесе ортақ мақсаттарға жету үшін біріге келетін өзара байланысты командалар мен жеке тұлғалардың кластерлерімен сипатталады. Қатысушы агенттер ұйым ішіндегі өздерінің мамандануымен және атқаратын рөлімен шектеледі, бірақ олардың ықпалы жобалар мен командалардың дамуы мен тарауына байланысты өзгереді. Мысалы, ұйымда әрқайсысы дербес жұмыс істейтін жеке сату және маркетингтік топтары болуы мүмкін, бірақ кейбір жобаларды жүзеге асыру үшін сол топтардың өкілдері бірлесіп жұмыс істеуге және жобаның мерзімі бойында серіктестік құруға мүкіндік алады. Бұл іскерлікке кең ауқымда таралады, онда ұйым ішіндегі командалардың орнына желі нарықтағы ұйымдардан тұрады. Ірі бизнес компаниялары алдын ала әрекет ету үшін (мысалы), тиімді әрекет ету және жауап беру үшін тым ауыр болып кету қаупі бар болса, желілік ұйым кез келген бизнес-функцияны жақсырақ немесе арзанырақ орындау үшін сырттан тартуға болады. Ақиқатында, осы типтегі желілік құрылымдардың менеджерлері уақытының көп бөлігін сыртқы қатынастарды үйлестіруге және бақылауға жұмсайды, әдетте электрондық тәсілдер арқылы. H&M киімдерін 700 жеткізушіге аутсорсингке тапсырады, олардың үштен екісі төмен құнға ие Азия елдерінде орналасқан. Өз зауыттарына ие болмағандықтан, H&M көптеген басқа саудагерлерге қарағанда шығындарын төмендетуде икемдірек, бұл оның төмен баға стратегиясына сәйкес келеді.
Артықшылықтар
Күрделі желілер теориясындағы соңғы жетістіктер ұсынған басқару мүмкіндіктері, өнімді жобалау және дамыту, сондай-ақ нарықтар мен салалардағы инновациялық мәселелер сияқты қолданыстар арқылы көрсетілді. Бұл пайдаларды іске асыру үшін желі құрылымы ортақ құндылықтар мен нормалар арқылы сенімге негізделуі керек, соның ішінде кедергі тудыру және пайдакүнемдік тәуекелдерінен белсенді түрде сақтануы тиіс. Мұндай желі құрылымы туындауы мүмкін тиімсіздіктерден аулақ бола алады.
Кемшіліктер
Алайда, желілік ұйымдық құрылымды қабылдаған кәсіпорындар үшін ықтимал кемшіліктерге негіссіз жобалау, жеткіліксіз бақылау және нашар байланыс мүмкіндігі жатады. Желі құрылымына қажетті түрлі қатынастар тым күрт өзгеше болса, шатасуға, кешігуге және қажетсіз күрделілікке алып келуі мүмкін. Желі құрылымы көптеген түрлі адамдардың немесе командалардың тәуелсіз жұмыс істеуіне байланысты болғандықтан, жауапкершіліктен қашу немесе пайда табуға ұмтылуды болдырмау үшін тиімді бақылау қажет. Сондай-ақ, кейбір адамдар мен командалар нашар үйлеседі, нәтижесінде байланыс үзілісі мен түсініспеушіліктер туындайды, бұл міндеттердің орындалуын тежейді.
Виртуалды
Виртуалды ұйым өз жеткізушілерімен тығыз байланыста және клиенттерімен де тығыз байланыста болып, бизнес процестерді басқаратын адамдар үшін кімнің қайда басталып, аяқталысының маңызы болмайды. Шекарасыз ұйымның ерекше түрі – виртуалды ұйым. Хедберг, Дальгрен, Ханссон және Ольве (1999) виртуалды ұйымның физикалық жағынан бар еместігін, бірақ бағдарламалық құралдардың арқасында мүмкін болатынын айтады. Виртуалды ұйым одақтар желісінде, интернетті пайдалана отырып жұмыс істейді. Бұл ұйымның ядросы шағын болғанымен, компания өз нишасында әлемдік көшбасшы бола алады дегенді білдіреді. Андерсонның сөзіне сүйенсек, вебтің шексіз мүмкіндіктерінің арқасында нишалық тауарларға қол жеткізу құны күрт төмендеді. Олардың ешқайсысы көп сатылмаса да, осындай тауарлардың саны көп болғандықтан, бірлесіп үлкен пайда әкеледі, және осының арқасында Amazon.com компаниясы өте табысты болды.
Иерархиялық-қоғамдық фенотиптік модель
21-ші ғасырда, тіпті көптеген ұйымдар, егер барлығы болмаса, таза иерархиялық құрылымға ие болмаса да, көптеген менеджерлер өз ұйымдарындағы жалпақ қауымдастық құрылымының бар екенін әлі де мойындамайды. Бизнес енді тек жұмыс істеу орны ғана емес. Көптеген қызметкерлер үшін фирма оларға тиесілілік және жекелік сезімін сыйлайды – фирма олардың «ауылына», қауымдастығына айналды. 21-ші ғасырдың фирмасы тек тиімділікті және пайданы максималды деңгейде қамтамасыз ететін иерархия ғана емес; ол адамдардың тиесілігін сезінетін және бірге дамитын, олардың эмоционалдық және жаңашылдық қажеттіліктері қанағаттандырылатын қауымдастық та. Лим, Гриффитс және Самбрук (2010) генетикадан алынған фенотип тұжырымын пайдаланып, Ұйымдық құрылымның Иерархиялық қауымдастық фенотипі моделін жасады. «Фенотип – организмнің байқалатын сипаттамалары. Ол организмнің гендерінің өрнегінен және қоршаған ортаның ықпалынан туындайды. Организмнің гендерінің өрнегі әдетте аллельдер жұбымен анықталады. Аллельдер – геннің әртүрлі формалары. Біздің модельде әр қызметкердің ұйымдағы ресми, иерархиялық қатысуы және бейресми, қауымдастық қатысуы, оның ортасына әсер ете отырып, ұйымның жалпы байқалатын сипаттамаларына (фенотипіне) үлес қосады. Басқаша айтқанда, организмнің генетикалық материалындағы барлық аллельдер жұбы организмнің физикалық сипаттамаларын анықтайтыны сияқты, ұйымдағы барлық қызметкерлердің формалды иерархиялық және бейресми қауымдастық қатысуының біріктірілген өрнегі ұйымдық құрылымды құрайды. Қызметкерлердің формалды иерархиялық және бейресми қауымдастыққа қатысуының мүмкін болатын кең ауқымына байланысты, әр ұйым таза иерархия мен таза қауымдастық (жазық) ұйымдық құрылымы арасындағы спектрде бірегей фенотип болып табылады». Бұдан әрі, Сантана мен Альбареда жүргізген зерттеу орталықтандырылмаған автономды ұйымдардың құрылуы екі маңызды құрылымдық өзгеріске негізделгенін көрсетеді: (1) цифрлық платформалар мен орталықтандырылмаған ұйымдардың эволюциясы және (2) жаңа әлеуметтік-материалдық араласуға мүмкіндік беретін, соңғы үлгідегі ақпараттық технологиялардың пайда болуы.
Тарих
Ұйымдық құрылымдар ежелгі заманнан бері аңшылар мен жинаушылардың тайпалық ұйымдарынан бастап, жоғары патшалық және дін қызметкерлерінің билік құрылымдары арқылы өнеркәсіптік құрылымдарға және бүгінгі постөнеркәсіптік құрылымдарға дейін дамып келген. Лоренс Б. Мордың айтуынша, ұйымдық құрылымның алғашқы теоретиктері Тейлор, Файол және Вебер «құрылымның тиімділік пен нәтижелілік үшін маңызды екенін түсініп, қажет болған кез келген құрылымды адамдар қалыптастыра алады деп санады. Ұйымдық құрылым таңдау мәселесі ретінде қарастырылды. 1930-шы жылдарда адамдармен қарым-қатынас теориясы деп аталған бағыт пайда болғанда, құрылымды артефакт ретінде жоққа шығару болған жоқ, керісінше, қызметкерлердің қажеттіліктері, білімі және пікірлері ескерілетін басқаша құрылымды құру жақталып, жаңа түрткіс алды». Алайда, 1960-шы жылдардағы басқа көзқарас ұйымдық құрылымның «сыртқы факторлардың нәтижесінде туындайтын құбылыс, артефакт емес, соның өнімі» екенін ұсынды. XXI ғасырда Лим, Гриффитс және Самбрук (2010) сияқты ұйымдық теоретиктер ұйымдық құрылымның дамуы басқару мен жұмыскерлердің стратегиялары мен мінез-құлқының, олардың арасындағы билік таралуымен шектелгендігіне және олардың қоршаған ортасы мен нәтижелеріне тәуелді екенін қайтадан дәлелдеді. Сонымен қатар, Уокер және т.б. жүйелі командалық жұмыс (EAST) әдісін әскери басқару және бақылау тәсілінің бірі ретінде қарастырады, ол жүйелік құрамдастардың (адам және техникалық) күрделі өзара әрекеттесуінен туындайтын жүйелік деңгейдегі жаңа ерекшеліктерді сипаттауға мүмкіндік береді. Олар міндеттер, әлеуметтік және ұсыныс желілері арқылы модельдендіріледі және біріктірілген әдістемелік тәсілдерді пайдалана отырып ұсынылады. Ұйымдық құрылымдар процестердің талаптарына бейімделуге тиіс, күш-жігер мен кіріс арақатынасын шығысқа қатысты оңтайландыруға бағытталған болу керек.