Кіріспе
Американдық сәулетші Луи Генри Салливан (3 қыркүйек 1856 – 14 сәуір 1924) – американдық сәулетші, және ол "мұнаралардың әкесі" және "модернизмнің әкесі" деп аталды. Ол Чикаго мектебінің ықпалды сәулетшісі, Франк Ллойд Райттың ұстазы және "Прейри мектебі" деп белгілі болған Чикаго сәулетшілері тобына шабыт берді. Райт және Генри Хобсон Ричардсонмен бірге Салливан "американдық сәулет өнерінің танымал үштігінің" бірі болып саналады. "Форма функцияны қалайды" деген фраза оған жатқызылады, бірақ бұл идеяны Виолет ле Дюк алғаш ұсынған, ол архитектурадағы құрылым мен функция форманы анықтаудың жалғыз факторы болуы керек деп есептеген. 1944 жылы Салливан өлімнен кейін AIA алтын медалін алған екінші сәулетші болды.
Louis Henry Sullivan (September 3, 1856 – April 14, 1924) was an American architect, and has been called a "father of skyscrapers" and "father of modernism." He was an influential architect of the Chicago School, a mentor to Frank Lloyd Wright, and an inspiration to the Chicago group of architects who have come to be known as the Prairie School. Along with Wright and Henry Hobson Richardson, Sullivan is one of "the recognized trinity of American architecture." The phrase "form follows function" is attributed to him, although the idea was theorised by Viollet le Duc who considered that structure and function in architecture should be the sole determinants of form. In 1944, Sullivan was the second architect to posthumously receive the AIA Gold Medal.
Ерте өмір және мансап
Салливан швейцариялық анасы Андриен Листтен (оның ата-анасы және екі бауыры – Дженни, 1836 ж.т., және Жюль, 1841 ж.т. – бірге Женевадан Бостонға эмиграциялаған) және ирландтық әкесі Патрик Салливаннан дүниеге келді. Екеуі де 1840 жылдардың аяғында АҚШ-қа көшіп келген. Ол орта мектепті бір жыл ертерек бітіріп, Массачусетс технология институтындағы алғашқы екі жылдық оқудан бірқатар емтиханды тапсыру арқылы бас тартуға болатынын білді. Он алты жасында МТИ-ге түсіп, Салливан архитектураны қысқа ғана уақыт оқыды. Бір жыл оқығаннан кейін Филадельфияға көшіп, архитектор Фрэнк Фурнесспен жұмыс істеді. 1873 жылғы экономикалық дағдарыс Фурнесс жұмысының азаюына себеп болды, сондықтан ол Салливанды босатуға мәжбүр болды. Салливан 1873 жылы Чикагоға 1871 жылғы Ұлы Чикаго өртінен кейін басталган құрылыс шабуылына қатысу үшін көшті. Ол Уильям ЛеБарон Дженни үшін жұмыс істеді, ол алғашқы болаттан тұрғызылған ғимаратты салған сәулетші ретінде танымал. Дженнимен бір жылдан аспаған уақыт өткен соң Салливан Парижге көшіп, бір жыл бойы Эколь де Боз-Артта оқыды. Ол Чикагоға оралып, Джозеф С. Джонстон мен Джон Эдельман фирмасында суретші болып жұмыс істеді. Джонстон мен Эдельманға Мюди шатырын жобалау тапсырылды және Салливанға ішкі декоративтік фреска секко штампын (құрғақ жабынға қолданылатын штамптау техникасы) жобалау міндеті жүктелді. 1879 жылы Данкмар Адлер Салливанды жұмысқа алды. Бір жылдан кейін Салливан Адлер фирмасының серіктесі болды. Бұл Салливанның ең өнімді жылдарының басталуын білдірді. Адлер мен Салливан бастапқыда театр архитектурасымен танымал болды. Олардың көптеген театрлары Чикагода орналасқан, бірақ олардың атағы Пуэбло, Колорадо және Сиэтл, Вашингтон (салынбаған) сияқты батысқа дейін тапсырыстар жеңіп алуына мүмкіндік берді. Фирма тарихының осы кезеңінің ең маңызды жобасы – 1889 жылғы Чикагодағы Аудитория ғимараты (1886–90, кезең-кезеңмен ашылды), бұл 4200 орындық театрды, сондай-ақ 17 қабатты мұнарасы бар қонақ үй мен кеңсе ғимаратын және Конгресс және Уабаш даңғылдарына қарап тұрған коммерциялық дүкендерді қамтитын ерекше мақсаттағы ғимарат болды. 1889 жылдан кейін фирма кеңсе ғимараттарымен, әсіресе 1891 жылғы Сент-Луистегі Уэйнрайт ғимараты және Чикагодағы Шиллер (кейін Гаррик) ғимараты мен театрымен (1890) танымал болды. Басқа да жиі аталатын ғимараттарға Чикаго тауар биржасының ғимараты (1894), Буффалодағы 1895–96 жылдардағы Гарантиялық ғимарат (Пруденциалдық ғимарат деп те аталады) және Чикагодағы Стейт-стриттегі Салливанның 1899–1904 жылдардағы Карсон Пири Скотт универмагы жатады.
Кейінгі мансабы мен құлдырауы
1890 жылы Салливан АҚШ-тың он сәулетшісінің бірі болды, олардың бесеуі шығыстан, бесеуі батыстан таңдалып, 1893 жылы Чикагода өткен Дүниежүзілік Колумбия көрмесінің "Ақ қаласы" үшін маңызды құрылыс салуға шақырылды. Салливанның алып көлемді Көлік ғимараты мен үлкен аркалы "Алтын есік" сол кездегі Боз-ар стилінен мүлдем өзгеше болып, "Ақ қаланың" жалғыз көп түсті фасадымен көзге түсті. Салливан мен көрменің директоры Дэниел Бернхэм бір-біріне наразылықтарын жасырмады. Кейін Салливан (1922) көрменің американдық сәулет өнерін "күндерінен бастап кемінде жарты ғасырға, тіпті одан да ұзаққа" кері тартқанын мәлімдеді. Оның ғимараты Америкадан тыс кеңінен танылды, келесі жылы француздық Union Centrale des Arts Decoratifs ұйымынан үш медаль алды. Барлық американдық сәулетшілер сияқты, Адлер мен Салливан да 1893 жылғы экономикалық дағдарыстың басталуымен қызметтерінің күрт төмендеуіне тап болды. Сол кезде кеңседе жұмыс істеген Чарльз Беббтің айтуынша, Адлер қызметкерлердің жалақысын төлеу үшін ақша қарызға алды. Бірақ 1894 жылы қаржылық қиындықтарды еңсерудің жолы көрінбегендіктен, Адлер мен Салливан серіктестіктен шықты. "Гарантия" ғимараты фирманың соңғы маңызды жобасы саналды. Адлер өзінің темпераменті мен байланыстары арқасында серіктестікке жаңа тапсырыстар әкелді, ал серіктестік ажырасқаннан кейін Салливан "Карсон Пири Скотт" дүкенінен кейін көп тапсырыс алмады. Ол жиырма жыл бойы қаржылық және эмоционалдық құлдырауға ұшырады, оған тапсырыстардың жетіспеуі, созылмалы қаржы проблемалары мен алкоголизм әсер етті. Ол шағын қалалардағы Орта Батыс банктерінен бірнеше тапсырыс алды (төменде қараңыз), кітаптар жазды және 1922 жылы Реймонд Худтың "Трибьюн Тауэр" конкурсындағы жеңімпаз жобасын сынады. 1922 жылы Салливанға Америка Сәулетшілер институтының журналында жарияланатын өмірбаянын жазу үшін айына 100 доллар төленді. Салливан журнал редакторы Чарльз Харрис Уитакермен бірге жұмыс істеді, ол оған "материалды кезеңдер бойынша жоспарлауды" кеңес берді. "Бір идеяның өмірбаяны" 1922 жылғы маусымда Америка Сәулетшілер институтының журналында жарияланды және толыққаннан кейін кітап ретінде басылды. Ол 1924 жылдың 14 сәуірінде Чикагодағы қонақүй бөлмесінде қайтыс болды. Ол әйелі Мэри Азона Хаттабогтан ажырасқан еді. Оның соңғы бейіті Чикагоның Uptown және Lake View аудандарындағы Graceland зиратында қарапайым қабір тасымен белгіленген. Кейін Салливанның құрметіне оның қабір тасынан бірнеше метр қашықтықта ескерткіш орнатылды.
Мұра
Салливанның мұрасы қайшылыққа толы. Кейбіреулер оны алғашқы модернист деп есептейді. Оның болашаққа бағытталған жобалары модернизмнің кейбір мәселелерін және шешімдерін болжайды; алайда, оның безендіруге құштарлығы оның үлесін 1920 жылдары қалыптасып, «Халықаралық стиль» деп танылған қазіргі заманғы қозғалыстан ерекшелендіреді. Салливанның салынған жұмыстары оның керемет жобаларының тартымдылығын көрсетеді: Уэйнрайт ғимаратындағы тік жолақтар, Карсон Пири Скотт дүкенінің бұрыштық кіреберісіндегі әсем арт-нуво темір жұмыстары, Юнион Траст ғимаратындағы (жоғалған) терракота грифондары мен терезелері және Байард ғимаратының ақ періштелері – Салливанның Нью-Йорктегі жалғыз туындысы. Оның ұзақ жылдар бойы суретші болған Джордж Грант Элмслидің кейбір жобаларынан және Колорадо штатының Пуэбло қаласындағы Шмидт, Гарден және Мартиннің Бірінші Ұлттық банкінен (Адлер мен Салливанның Пуэбло опера үйінің қарсы бетінде салынған) басқа, Салливанға жасалған сирек құрмет көрсетулерден өзге, оның стилі бірегей. Қазір Чикаго өнер институтында сақталатын Чикаго қор биржасының сауда залына бару, оның таңдаулы қолданған әшекейлерінің күшін бірден сезінуге мүмкіндік береді. Ол қайтыс болғаннан кейін Салливанды батыл сәулетші деп атады: «Ол көшіру мен еліктеудің барлық теориясына және «прецедент» деген сөзге батыл түрде қарсы шығып, сәулет өнерінің табиғаты бойынша тірі және шығармашылық екенін жариялады». Салливанның түпнұсқа суреттері мен басқа да мұрағаттық материалдары Чикаго өнер институтының Райерсон және Бернхам кітапханаларында, сондай-ақ Колумбия университетінің Эйвери сәулет және көркем өнер кітапханасының суреттер мен мұрағаттар бөлімінде сақтаулы. Салливан ғимараттарының фрагменттері әлемнің көптеген көркем және дизайн музейлерінде де сақталған.
Сақтау
Соғыстан кейінгі қалаларды жаңарту дәуірінде Салливанның туындылары құрметтен төмендеп, көптегені бұзылды. 1970 жылдары осы ғимараттарға қоғамдық назар ауып, көптегендері сақталды. Ең белсенді қарсылас Ричард Никель болды, ол архитектуралық маңызы бар ғимараттарды бұзуға қарсы наразылықтарды ұйымдастырды. Никель және басқалар кейде бұзылатын ғимараттардан әшекей элементтерін құтқарып, бұзу кезінде жасырын кіретін. Никель Салливанның биржа ғимаратында бірнеше элементті алып кетуге тырысқанда, оның үстіндегі қабат құлап, қаза тапты. Никель Адлер мен Салливан және олардың көптеген архитектуралық тапсырмалары туралы кең зерттеулер жинақтады, оларды кітап түрінде басып шығаруды жоспарлаған. Никельдің өлімінен кейін 1972 жылы оның кітабын аяқтау үшін Ричард Никель комитеті құрылды, ол 2010 жылы жарық көрді. Кітапта Адлер мен Салливанның барлық 256 тапсырысы келтірілген. Кітаптың негізі болған фотосуреттер мен зерттеулердің кең архиві Чикаго өнер институтының Райсон және Бернхам кітапханаларына сыйға берілді. Олардың веб-сайтында 1300-ден астам фотосуретті көруге болады, ал 15 000-нан астам фотосурет Чикаго өнер институтының қорында сақталады. Соңында жарық көрген «Адлер мен Салливанның толық архитектурасы» кітабының авторлары – Ричард Никель, Аарон Сискинд, Джон Винчи және Уорд Миллер. Салливанның мұрасын қорғауда белсенділік танытқан тағы бір архитектор – Кромби Тейлор (1907–1991), Crombie Taylor Associates. Чикагода жұмыс істегеннен кейін, ол 1950 және 1960 жылдардың басында Оңтүстік Калифорнияға көшіп, бұрынғы «Дизайн институтының» (кейін Иллинойс технология институты – IIT) басшысы болған. Ол Айова штатының Клинтон қаласындағы Ван Аллен ғимаратын бұзудан сақтап қалуға жетекшілік етті. Тейлор эстетикалық кеңесші ретінде Чикагодағы Аудитория ғимаратын (қазіргі Рузвельт университеті) қайта жаңарту жұмысына қатысты. Клинтон қаласындағы ғимаратты бұзу туралы мақала оқығаннан кейін, ол отбасын Оңтүстік Калифорниядағы үйінен Айоваға көшірді. Иллинойс штатындағы Оук Парк сияқты көршілес ауданды құруды көздеген ол ғимаратты сақтап қалу үшін коммерциялық емес ұйым құрды және ол оны құтқаруға жетті. Салливан ғимараттары мен Райт құрылыстарын қорғауда белсенділік танытқан тағы бір жақтас – Джек Рэндалл, ол Миссури штатының Сент-Луис қаласындағы Уэйнрайт ғимаратын өте қиын кезде сақтап қалуға күш салды. Ол отбасын Нью-Йорк штатының Буффало қаласына көшіріп, Салливанның Гарантиялық ғимаратын және Франк Ллойд Райттың Дарвин Мартин үйін бұзу қаупінен құтқарып қалды. Оның күш-жігері Сент-Луис пен Буффалода да сәтті аяқталды. Салливанның архитектуралық әшекейлерінің жинағы Оңтүстік Иллинойс университетінің Эдвардсвиллдегі Лавджой кітапханасында тұрақты түрде көрсетіледі. Сент-Луис өнер мұражайында да Салливанның архитектуралық элементтері бар. Сент-Луистегі қалалық мұражайда Салливанның әшекейлерінің үлкен коллекциясы қойылған, оның ішінде бұзылған Чикаго биржасының бір жағы 29 фут, екінші жағы 13 фут, биіктігі 9 фут болатын қорнизі де бар. Баффалодағы Guaranty Building Interpretive Center, қазір заң фирмасы Hodgson Russ, LLP иелігіндегі және орналасқан ғимараттың бірінші қабатында 2017 жылы ашылды. Көрме кеңістігі Hodgson Russ, LLP компаниясымен қаржыландырылып, Flynn Battaglia Architects және Hadley Exhibits компаниялары бірлесіп жобалады. Онда Альфредтегі Нью-Йорк мемлекеттік университетінің инженерлік ғылымдарының профессоры Дэвид Дж. Карли жасаған ғимараттың масштабты моделі көрсетілген. Орталықтың экспонаттары Preservation Buffalo Niagara қорына сыйға берілді. Бұл орталық – Салливанға арналған жалғыз мұражай, ол көпшілікке ашық.
Салливан Айн Рэндтің "Шығанақ" романында
Айн Рэндтің 1943 жылғы «Фонтанхед» романындағы Генри Кэмеронның ойдан шығарылған кейіпкерінің нақты Салливанға ұқсас екені, тіпті тоқырап кеткен сәтте бір журналисттің айтуынша, көзге түскен. Рэндтің күнделік жазбаларында Салливанға тікелей қатысты бар болғаны 50 жол болғанымен, оның 1924 жылғы «Бір идеяның өмірбаяны» туралы «Біз тіріміз» (1936 жылы жарық көрген, архитектурамен байланысы жоқ) романының 25 жылдық мерейтойына арналған кіріспе сөзінен оның өмірі мен мансабымен жақсы таныс екені анық көрінеді. Рэндтің романында ешқайда кездеспейтін «Фонтанхед» термині Салливанның автобиографиясында екі рет қолданылады («фонтанхед» және кейін «фонтанхед») – екеуі де метафоралық мағынада. Романдық Камерон, Салливан сияқты, оның дене бітіміне сәйкес келеді, 19 ғасырдың соңындағы аспан қыртыстарын салудың алғашқы новаторы, 1920 жылдардың ортасында кедейленіп, ашуланып қайтыс болады. Камеронның тез құлдырауы 1893 жылғы Колумбия көрмесінен кейін архитектурадағы классикалық грек-римдік қайта жандану толқынымен байланысты, дәл сол сияқты Салливан өзінің өмірбаянында өзінің құлдырауын да сол оқиғаға байланыстырған. Роман мен нақты өмір арасындағы басты айырмашылық – Камеронның қорғаушысы Говард Роаркпен қарым-қатынасының уақыты, романның батыры ақырында оның көзқарасын құтқарады. Рорктың келісімсіз жекелейлігі мен архитектурадағы инновациялық органикалық стилі Франк Ллойд Райттың өмірі мен шығармашылығынан алынғаны Рэндтің күнделік жазбаларынан, хат алмасуынан және замандас әңгімелерінен көрінеді. Бірақ, романда 23 жастағы Роарк, нақты Райттан бір буын жас, 1920 жылдардың басында, Салливанның құлдырау кезеңінде Камеронның шәкіртіне айналады. Ал жас Райт, керісінше, Салливанның жеті жыл бойы шәкірті болды, бұл 1887 жылы басталды, сол кезде Салливан өзінің атақ-даңқы мен билігінің шыңында еді. Екі сәулетші 1894 жылы Салливанның Райттың келісімшартты бұзып, басқа жұмыс істеуіне ашуланып, байланыстарын үзіп қойды, бірақ Райт өмірінің соңына дейін Салливанды «lieber Meister» («сүйікті ұстаз») деп атады. Он жылдықтар бойы ажырасып жүрген Райт 1920 жылдардың басында, Роарк романдық кедей Камеронның тәрбиесіне алғаш рет түскен кезде, енді мұқтаж Салливанмен қайтадан жақындасты. Алайда, Райт енді елуден асып кеткен еді. Дегенмен, жас Роарк пен орта жастағы Райт сол кезде ортақ нәрсеге ие болды – екеуі де алдағы он жылдық күреске дайын еді. Мансабының алғашқы кезеңдеріндегі табыстарынан кейін Райт 1930 жылдардың екінші жартысында Fallingwater және Johnson Wax Headquarters сияқты жобаларымен қайта өркендегенше, «өткен заманның адамы» ретінде қарастырыла бастады.