Кіріспе

Қытайлық-американдық сәулетші (1917–2019)

Иео Мин Пей ( /joʊ//mɪŋ//ˈpeɪ/ ЙО Мин ПЕЙ; 26 сәуір 1917 – 16 мамыр 2019) – қытайлық-американдық сәулетші. Гуанчжоуда қытай отбасында дүниеге келген Пей, отбасының жататын ғалымдардың дәстүрлі есік-қонағы Сучжоудағы бақша үйлерінен ерте жасында шабыттанды. 1935 жылы ол АҚШ-қа көшіп, Пенсильвания университетінің сәулет мектебіне түсті, бірақ көп ұзамай Массачусетс технология институтына ауысты. Екі мектепте де сәндік сәулетке басымдық бергеніне наразы болған ол бос уақытын жаңа сәулетшілерді, әсіресе Ле Корбюзьені зерттеуге арнады. Бітірген соң Гарвардтың дизайн мектебіне (GSD) оқуға түсіп, Баухаус архитекторлары Уолтер Гропиус және Марсель Брюермен дос болады. 1948 жылы Пей Нью-Йорк қаласының жылжымайтын мүлік магнаты Уильям Зекендорфқа жұмысқа қабылданды, ол 1955 жылы тәуелсіз дизайн фирмасы I. M. Pei & Associates-ті құруға дейін жеті жыл жұмыс істеді. 1966 жылы ол I. M. Pei & Partners болып өзгерді, ал 1989 жылы Pei Cobb Freed & Partners атанды. Пей 1990 жылы толық уақытты практикадан зейнеткерлікке шықты. Зейнеткерлікте ол негізінен ұлдарының Pei Partnership Architects сәулет фирмасында архитектуралық кеңесші ретінде жұмыс істеді. Пейдің алғашқы танымалдылығы Колорадодағы Атмосфералық зерттеулер ұлттық орталығының Меса зертханасымен келді (1961 жылы жобаланып, 1967 жылы аяқталды). Оның жаңа беделі оны Массачусетс штатындағы Джон Ф. Кеннеди кітапханасының бас архитектор етіп таңдауға әкелді. Ол Даллас қалалық әкімшілік ғимаратының және Ұлттық өнер галереясының Шығыс жағын жобалады. 1975 жылы ол алғаш рет Қытайға оралып, Фрагант Хиллстегі қонақ үйді жобалады, ал он бес жылдан кейін Гонконгтегі Банк оф Чайна мұнарасын жобалады. 1980 жылдардың басында Пей Париждегі Лувр мұражайы үшін шыны мен болаттан жасалған пирамиданы жобалаған кезде дауға түсті. Ол Далластағы Мортон Х. Мейерсон симфониялық орталығын, Жапониядағы Михо мұражайын (Киотоға жақын Шигаракиде), кіші және орта мектептің капелласын: MIHO Эстетика институтын, Сучжоудағы Сучжоу мұражайын, Катардағы Ислам өнері мұражайын және Люксембургтегі Үлкен Герцог Жан қазіргі заманғы өнер мұражайын жобалады. Пей сәулет саласындағы жүлделер мен марапаттарды жеңіп алды, соның ішінде 1979 жылы AIA Алтын медалі, 1989 жылы сәулет бойынша алғашқы Praemium Imperiale және 2003 жылы Купер Хьюит, Ұлттық дизайн мұражайының өмірлік жетістіктері үшін сыйлығы. 1983 жылы ол Притцкер сыйлығын жеңіп алды, оны кейде сәулет саласындағы Нобель сыйлығы деп атайды.

Балалық шақ

И. М. Пейдің әулеті Мин әулеті дәуіріне дейін жетеді, осы кезде оның отбасы Анхуэйден Сучжоуға көшіп келген. Отбасы дәрілік шөптер сату арқылы байлық жинап, содан кейін ғалымдар мен әкімшілер қатарына қосылды. Пей Иё Мин 1917 жылдың 26 сәуірінде Цуйее мен Лиен Кунның отбасында дүниеге келді, ал бір жылдан кейін отбасы Гонконгқа көшіп кетті. Көп ұзамай отбасыда бес бала болды. Бала кезінде Пей анасына, терең діншіл буддист және шебер флейташыға өте жақын болды. Ол оны, бірақ оның бауырлары мен қарындастарын емес, медитациялық іздеулерге қатысуға шақырды. Әкесімен арақатынасы одан да аз жақын болды. Олардың қарым-қатынасы құрметті болғанмен, алыс еді. Пейдің ата-бабаларының жетістіктері отбасының қоғамның жоғары деңгейінде өмір сүруіне мүмкіндік берді, бірақ Пей әкесінің «өнер жолында тәрбиеленбегенін» айтты. Жасырақ Пей музыка мен басқа да мәдени формаларға, әкесінің банк ісіне қарағанда көбірек қызығушылық танытып, өнерді өздігінен зерттеді. «Мен өзімді өсірдім», - деді ол кейін. Пей Сент-Джон орта мектебінде оқыды, ол англикан миссионерлері басқарған Сент-Джон университетінің орта мектебі еді. Оқу тәртібі қатаң болды; студенттерге айына жарты күн ғана демалыс берілді. Пей бильярд ойнауды және Голливуд фильмдерін, әсіресе Бастер Китон мен Чарли Чаплиннің фильмдерін тамашалауды ұнататын. Ол сондай-ақ Киелі кітап пен Чарльз Диккенстің романдарын оқып, ағылшын тілінің негіздерін үйренді. Шанхайдың көптеген халықаралық элементтері оған «Шығыстың Парижі» деген ат берді. Қаланың әлемдік архитектуралық стильдері Пейге терең әсер етті, 1934 жылы салынған Бунд жағажай аймағынан Парк қонақ үйіне дейін. Ол сондай-ақ Сучжоудың көптеген бақшаларына таң қалды, онда ол жаздарды үлкен отбасымен өткізіп, жақын жердегі ата-бабалар құлпынасымен үнемі баратын. Әсіресе, Пейдің ағасы Бей Руншенгтің меншігіндегі буддалық монах 14 ғасырда салған Шизилин бақшасы үлкен әсер етті. Кейін ол бақтың табиғи және адам жасаған құрылымдардың үйлесімділігін жақсы көретінін айтты. Балалар әкелері жұмысына толыққанды берілгендіктен, үлкен отбасымен бірге тұруға жіберілді. Пей былай деді: «Әкем осыдан кейін көп ұзамай дерлік өз жеке өмірін бастады». Кейін әкесі Айлин есімді әйелге үйленді, ол өмірінің соңында Нью-Йоркқа көшіп келді.

Білім беру және қалыптасу жылдары

Пей орта білімін аяқтаған кезде университетте оқуға түсуге бел буды. Ол бірнеше оқу орнына қабылданды, бірақ Пенсильвания университетіне оқуға түсті. Пейдің осы таңдауының екі себебі болды. Шанхайда оқып жүргенде ол әлемдегі жоғары оқу орындарының каталогтарын мұқият қарастырған. Пенсильвания университетінің сәулет бағдарламасы оған ерекше көзге түсті. Екінші маңызды фактор – Голливуд. Пейді Бинг Кросби фильмдеріндегі студенттік өмірдің бейнесі қызықтырды, ол Қытайдағы академиялық атмосферадан күрт өзгеше болды. Ол 2000 жылы: «АҚШ-тағы студенттік өмір маған көбінесе көңіл көтеру мен ойын-сауыққа толы сияқты көрінді. Мен тым жас болғандықтан, оның бір бөлігі болғым келді. Америкадағы студенттік өмір маған өте тартымды болды. Бұл шындық емес, біз мұны жақсы білеміз. Дегенмен, сол кезде маған ол қатты ұнады», – деді. Пей «Кросбидің фильмдерінің мені Англия емес, АҚШ-ты білім алу үшін таңдауыма зор ықпал еткенін» қосты. 1935 жылы Пей кемеге отырып Сан-Францискоға дейін жүзіп, содан кейін Филадельфияға пойызбен сапарлады. Ол келгеннен кейін көргендер күткенінен мүлдем өзгеше болды. Пенсильвания университетінің профессорлары оқытуды ежелгі Грекия мен Римнің классикалық дәстүрлеріне негізделген көркем өнер стилінде жүргізді. Пейді қазіргі заманғы сәулет өнері қызықтырды, сонымен қатар басқа студенттердің жобалау шеберлігінің жоғары деңгейі оны қорқытты. Ол сәулеттен бас тартып, Массачусетс технология институтының (МТИ) инженерлік бағдарламасына ауысты. Бірақ келген соң, архитектура мектебінің деканы оның дизайнға деген қабілетін байқап, Пейді бастапқы мамандығына оралуға көндірді. МТИ-дің сәулет факультеті де сәндік мектептерге баса назар берді, сондықтан Пей бұл жұмыстан шабыттанбады. Кітапханада ол швейцариялық-француздық сәулетші Ле Корбюзьенің үш кітабын тапты. Пейді жаңа Халықаралық стильдің инновациялық дизайндары әсер етті, ол қарапайым формасымен және шыны мен болат материалдарын пайдалануымен сипатталады. 1935 жылдың қарашасында Ле Корбюзье МТИ-ге келді, бұл оқиға Пейге зор әсер етті: «Ле Корбюзьемен немесе біз оны «Корбу» деп атаған екі күн менің сәулет білімімдегі ең маңызды күн болды». Пейге АҚШ сәулетшісі Франк Ллойд Райттың еңбектері де әсер етті. 1938 жылы ол Висконсин штатының Спринг-Грин қаласына Райттың танымал Талиесин ғимаратына бару үшін барды. Алайда екі сағат күткеннен кейін Райтпен кездеспей кетіп қалды. Пей көркем өнерге баса назар бергенін ұнатпаса да, оқуда жақсы нәтижелер көрсетті. «Мен МТИ-де өткізген уақытымды ешқашан өкінбеймін», – деді ол кейін. «Онда мен ғимарат салу ғылымын және техникасын үйрендім, ол сәулет өнері үшін де өте маңызды». Пей 1940 жылы BArch дәрежесін алды; оның дипломдық жұмысы «Соғыс және бейбіт уақыттағы Қытай үшін стандартталған үгіт-насихат бірліктері» деп аталды. 1930 жылдардың аяғында Нью-Йоркке барған кезде Пей Уэлсли колледжінің студенті Айлин Лоумен танысты. Олар кездесіп, 1942 жылдың көктемінде үйленді. Ол Гарвард университетінің ландшафт сәулеті бағдарламасына оқуға түсті, содан кейін Пей Гарвардтың Дизайн мектебінің (GSD) оқытушыларымен танысты. Ол бұл жердегі жанды атмосфераға қызығып, 1942 жылдың желтоқсан айында GSD-ға қосылды. Бір айдан соң Пей Гарвардтағы жұмысын тоқтатты және Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ қару-жарағының ғылыми зерттеулерін үйлестіретін Ұлттық қорғаныс зерттеулер комитетіне қосылды. Пейдің сәулет өнеріндегі тәжірибесі үлкен артықшылық деп есептелді; комитеттің бір мүшесі оған: «Егер сіз салуды білсеңіз, бұзуды да білуіңіз керек» деді. Германиямен күрес аяқталып бара жатқандықтан, ол Тынық мұхит соғысына назар аударды. АҚШ Еуропаның тас ғимараттарына қарсы қолданылған бомбаларының негізінен ағаш пен қағаздан салынған жапон қалаларына қарсы тиімсіз болатынын түсінді; Пейге өртке қарсы бомбалар бойынша жұмыс тапсырылды. Пей екі жарым жыл бойы NDRC-де жұмыс істеді, бірақ жұмысының егжей-тегжейін көп ашпады. 1945 жылы Айлин ұл тауып, оған қамқорлық жасау үшін ландшафт сәулеті бағдарламасынан шықты. Пей 1945 жылдың күзінде Гарвардқа оралды және дизайнның ассистент профессоры лауазымын алды. GSD көркем өнерге қарсылық білдірудің орталығы болып қалыптасты. Баухаус мектебінің мүшелері, модернистік дизайнды алға жылжытқан еуропалық сәулет қозғалысы, оның құрамында болды. Нацистік режим Баухаус мектебін айыптады, ал оның басшылары Германиядан кетіп қалды. Олардың екеуі, Уолтер Гропиус және Марсель Брюер, Гарвардтың GSD-де қызмет атқарды. Олардың заманауи сәулетке деген сыншыл көзқарасы Пейге ұнады, ол екеуімен де тығыз жұмыс істеді. Пейдің GSD-дегі дизайн жобаларының бірі – Шанхайдағы өнер музейіне арналған жоспар. Ол архитектурада дәстүрлі материалдар мен стильдерді пайдаланбастан, қытайлық нақтылық сезімін тудырғысы келді. Жоба тік модернистік құрылымдарға негізделген, орталық аула бағымен және жақын жерде орналасқан басқа да табиғи орталармен ұйымдастырылған. Бұл жоба жақсы қабылданды, Гропиус оны «[менің] шебер класымда жасалған ең жақсы жұмыс» деп атады.

1948-1956: Webb and Knapp компаниясында алғашқы мансабы

1948 жылдың көктемінде Пей Нью-Йорктің жылжымайтын мүлік магнаты Уильям Зекендорфтың фирмасы – Webb and Knapp компаниясының архитекторлар тобына қабылданып, елдің әр жерінде ғимараттар жобалауға кірісті. Пей Зекендорфтың мінезін өзінікінен өзгеше деп тапты; оның жаңа басшысы дауыс көкейкестігімен және қатал мінезімен танымал болды. Дегенмен, олар жақсы дос болып, Пей бұл тәжірибені жеке өсуі үшін пайдалы деп санады. Зекендорфтың саяси байланыстары күшті болды, ал Пей Нью-Йорк қаласын жоспарлаушылардың әлеуметтік ортасы туралы білуге ынталанды. Webb and Knapp компаниясы үшін оның алғашқы жобасы – 1949 жылғы Тұрғын үй туралы заңнан қаржы алған пәтерлер үйі болды. Пейдің жобасы концентрлі сақиналары бар дөңгелек мұнараны құрастырды. Қолдау тіректеріне жақын аймақтар инженерлік желілер мен қозғалыс үшін пайдаланылды, ал пәтерлер сыртқы жиекке қарай орналастырылды. Зекендорф бұл дизайнын ұнатып, тіпті Ле Корбюзьемен кездескенде көрсетті. Алайда, мұндай ерекше дизайнның құны тым жоғары болды, сондықтан ғимарат моделдеу кезеңінен ары аспады. Пей 1949 жылы Атлантадағы Gulf Oil компаниясы үшін екі қабатты кеңсе ғимаратын жобалағанда, өзінің сәулеттік идеяларының іске асуын көрді. Ғимарат 2013 жылдың ақпан айында бұзылды, бірақ алдыңғы фасады пәтерлер кешенінің бөлігі ретінде сақталды. Оның сыртқы қабырғасын мармармен әрлеуі Architectural Forum журналынан мақтау алды. Пейдің мансабының басындағы дизайндары Мис ван дер Роэнің жұмысына ұқсас болды, бұл оның 1952 жылы Нью-Йорктегі Катонадағы демалыс үйінде де көрінді. Көп ұзамай Пейге жобалар көптеп түсіп, ол Зекендорфтан көмекшілерді сұрады, оларды GSD-дегі әріптестерінен – Генри Н. Кобб пен Ульрих Франценнен таңдады. Олар түрлі ұсыныстар бойынша жұмыс істеуге кірісті, соның ішінде Лонг-Айлендтегі Рузвельт Филд сауда орталығы да бар еді. Команда сонымен қатар Вебб пен Кнап кеңсе ғимаратын қайта жобалап, Зекендорфтың кеңсесін ағаштан жасалған тік қабырғалары мен шыныдан жасалған люкстері бар дөңгелек кеңістікке айналдырды. Олар сонымен қатар кеңсесіндегі жарықты басқаруға мүмкіндік беретін басқару панелін үстелге орнатты. Жоба бір жылға созылып, бюджеттен асып кетті, бірақ Зекендорф нәтижеге риза болды. 1952 жылы Пей мен оның командасы Колорадо штатының Денвер қаласында бірнеше жобаны іске асыруды бастады. Олардың біріншісі – Майл Хай орталығы болды, ол негізгі ғимаратты жалпы алаңның 25 пайызынан кем жерге сығып, қалған бөлігін көрме залы мен фонтандармен әшекейленген алаңдармен безендірді. Бір блок қашықтықта Пейдің командасы Денвердің Сот үйі алаңын да қайта жобалады, ол кеңселер, сауда орындары мен қонақүйлерді біріктірді. Бұл жобалар Пейге сәулетті үлкен қалалық географияның бір бөлігі ретінде түсінуге көмектесті: «Мен даму процесін және қаланың тірі организм ретіндегі жай-күйін білдім». Оның айтуынша, бұл сабақтар кейінгі жобалар үшін маңызды болды. Пейдің серіктесі Аралдо Коссутта алаңдағы Солтүстік және Оңтүстік ғимараттардың бас сәулетшісі болды. 1955 жылы Пей тобы Webb and Knapp компаниясынан институционалдық тәуелсіздікке қарай қадам жасап, I. M. Pei & Associates деп аталатын жаңа фирма құрды. (Атауы кейіннен I. M. Pei & Partners деп өзгертілді.) Олар басқа компаниялармен жұмыс істеу еркіндігін алды, бірақ негізінен Зекендорфпен жұмыс істеуді жалғастырды. Жаңа фирма егжей-тегжейлі сәулеттік модельдерді қолдану арқылы ерекшеленді. Олар Манхэттеннің шығыс жағындағы Кипс Бей тұрғын ауданын иеленді, онда Пей екі үлкен, ұзын пәтерлер мұнараларын орнатты, олар көлеңке мен жеке өмірді қамтамасыз ету үшін тереңеңкіретілген терезелерімен жабдықталған және ұқыпты түрде орналасқан ағаштармен әшекейленген. Пей Кипс Бейдегі құрылыс процесіне белсенді қатысып, тіпті цемент қаптарының түсінің бір-біріне ұқсас екенін тексерді. Компания өзінің қалалық бағытын Филадельфияның орталығындағы Society Hill жобасымен жалғастырды. Пей 18 ғасырғы жергілікті ортаға кубистік дизайнды енгізген үш ғимараттан тұратын Society Hill Towers тұрғын үй блогын жобалады. Бұрынғы жобалардағыдай, жасыл кеңістіктер Пейдің көзқарасының маңызды бөлігі болды, ол классикалықтан заманауи дизайнға көшуге көмектесу үшін дәстүрлі таунхаустарды қосты. 1958 жылдан 1963 жылға дейін Пей мен Рэй Аффлек Монреальдің орталық бөлігін кезең-кезеңмен дамытты, бұл Пейдің Комонвеллдегі ең танымал құрылыстарының бірі – Royal Bank Plaza (Place Ville Marie) деп аталатын крест тәрізді мұнараны қамтыды. The Canadian Encyclopedia жазғандай: оның үлкен алаңы мен төменгі кеңсе ғимараттары, халықаралық деңгейде танымал АҚШ сәулетшісі И. М. Пейдің жобалауымен, 1960 жылдары Канададағы сәулет өнерінің жаңа стандарттарын орнатуға көмектесті. Мұнараның тегіс алюминий және шыны беті мен әшекейсіз геометриялық пішіні Пейдің 20 ғасырдың заманауи дизайнының бағытына адал екенін көрсетеді. Бұл жобалар Пейге қанағаттандырса да, ол өзінің тәуелсіз есімін қалыптастыруды қалады. 1959 жылы ол MIT-ден өзінің Жер ғылымы бағдарламасы үшін ғимарат жобалауды сұрады. Green Building Кипс Бей және Society Hill дизайнының торлы жүйесін жалғастырды. Алайда, бірінші қабаттағы жаяу жолы күрт желдің әсеріне ұшырады, бұл Пейді ұялтып жіберді. «Мен MIT-тен болдым», деді ол, «бірақ жел туннелінің әсері туралы білмедім». Сонымен қатар, ол Тайваньның Тайчуң қаласындағы Тунхай университетіндегі Люс еске алу капелласын бірлесіп жобалады. Шанхай орта мектебін басқарған ұйым тапсырыс берген бұл биік құрылым қалалық жобаларының кубистік торлы үлгілерінен күрт өзгеше болды. Бұл жобаларды үйлестіру Пейге шығармашылық тұрғысынан қиындық тудырды. Ол жаңа ғимараттарға келісімдер алуға және жоспарларын бақылауға жауапты болды. Нәтижесінде, ол шығармашылық жұмыстан алшақтағандай сезінді. «Дизайн – сіздің қолыңызбен жасау керек нәрсе», деді ол. «Менің адамдарым бір жұмыспен айналысу мүмкіндігіне ие болғанда, мен бүкіл кәсіпті бақылауға тиіс болдым». Пейдің наразылығы Зекендорфтың фирмасында қаржылық қиындықтар туған кезде өршіді. I. M. Pei and Associates 1960 жылы Webb and Knapp компаниясынан ресми түрде бөлінді, бұл Пейге шығармашылық тұрғысынан пайдалы болды, бірақ жеке өмірінде қайғыға ұшыратты. Ол Зекендорфпен жақын достық қарым-қатынас орнатқан, екеуі де ажырасуға өкінді.

NCAR және оған байланысты жобалар

1961 жылы Уолтер Орр Робертс Колорадо штатының Боулдер қаласынан тыс жердегі Атмосфералық зерттеулер ұлттық орталығы үшін жаңа Меса зертханасын жобалауды ұсынғанда Пей қайтадан қолға ұстап дамытуға мүмкіндік алды. Бұл жоба Пейдің бұрынғы қалалық жұмыстарынан өзгеше болды, себебі ол Роки тауларының етегіндегі ашық кеңістікте орналасқан. Ол әйелімен бірге аймайды аралап, түрлі ғимараттарды тамашалап, табиғи ортаны зерттеді. Колорадо-Спрингстегі АҚШ Әскери-әуе академиясы оған әсер етті, бірақ ол оны «табиғаттан бөлінген» деп ойлады. Концепциялық кезеңдер Пей үшін маңызды болды, ол Баухаус дәстүрінен жаңаша шығу қажеттілігі мен мүмкіндігін көрсетті. Кейін ол сол аймақта өткізген ұзақ уақытын еске алып былай деді: «Мен кішкентай кезімде анаммен бірге көрген жерлер – тау басындағы буддалық орталықтар есімде. Колорадо тауларында мен анам үйреткендей, үнсіздікті тыңдауға тырыстым. Осы жерді зерттеу мен үшін рухани тәжірибеге айналды». Осы мақсатта ол ғимараттарды жақын маңдағы таулардың түсіне бояу үшін тас өңдеу процесін қолдануды ұсынды. Сондай-ақ ол кешенді қалаға қарай беткейге орналастырды және келу жолын ұзақ, ирек және тікелей емес етіп жобалады. Робертс Пейдің алғашқы жобаларын ұнатпады, оларды «жай ғана мұнаралар жиынтығы» деп сипаттады. Робертс бұл пікірлерін көркемдік сын емес, ғылыми тәжірибеге тән деп санады, бірақ Пей көңіліне бұзылды. Дегенмен, оның екінші әрекеті Робертстің көзқарасына толық сәйкес келді: төменгі құрылымдармен байланысқан, екі жер асты деңгейімен толықтырылған, шашыраңқы орналасқан ғимараттар. Кешенде кубистік дизайнның көптеген элементтері қолданылды, ал дәліздер әріптестердің кездейсоқ кездесу мүмкіндігін арттыру үшін жоспарланды. Зертхана салынғаннан кейін құрылыста бірнеше мәселелер анықталды. Шатырдағы ақаулар зерттеушілерге қиындық туғызды, ал ғимараттың астындағы сазды топырақтың қозғалуы қымбат жөндеуді талап ететін жарықтарға әкелді. Дегенмен, архитектор де, жоба жетекшісі де соңғы нәтижеге риза болды. Пей NCAR кешенін өзінің «жаңа қадам ғимараты» деп атады және ол Робертспен ғалым 1990 жылдың наурыз айында қайтыс болғанға дейін достығын сақтап қалды. NCAR-дың табысы Пейдің дизайн шеберлігіне қайтадан назар аударды. Ол түрлі жобаларға жұмыс істеуге шақырылды, соның ішінде Сиракуз университетінің S. I. Ньюхаус қоғамдық коммуникациялар мектебі, Нью-Йорктегі Сиракуз қаласындағы Эверсон өнер мұражайы, Нью-Йорктегі Джон Ф. Кеннеди халықаралық әуежайының Сандром терминалы және Флоридадағы Нью-Колледждің жатақханалары.

Кеннеди кітапханасы

1963 жылғы қарашада президент Джон Кеннединің қазасынан кейін оның отбасы мен достары оған лайықты ескерткіш ретінде кітапхана салуды талқылады. Кеннедидің жесірі Жаклинге кеңес беру үшін комиссия құрылды, ол соңғы шешімді қабылдады. Комиссия бірнеше ай бойы кеңесіп, көптеген белгілі сәулетшілерді қарастырды. Кеннеди кітапхананың жобасын жасау үшін Пейді екі себеппен таңдады. Біріншіден, ол оның бұрынғы жобаларында қолданған әртүрлі идеяларын бағалады. "Ол бір мәселені бірден шеше алмайтын сияқты көрінді", - деді ол. "Ол әр тапсырманы мұқият ойлап, содан кейін әдемі нәрсе жасаудың жолын іздеді". Алайда, Кеннеди Пеймен жеке байланысына байланысты шешім қабылдады. Ол мұны "шындығында эмоционалды шешім" деп атап, былай түсіндірді: "Ол Джек сияқты, үлкен үміттермен келді; екеуі де бір жылы дүниеге келген. Онымен бірге үлкен қадам жасауды қаладым". Жобаның бастапқы кезеңдерінде көптеген қиындықтар туды. Президент Кеннеди билікке келгеннен кейін көп ұзамай кітапхананың құрылысын жоспарлай бастады және өзінің басқару кезеңінен қалған мұрағаттарды, жеке заттардан тұратын мұражайды және саяси ғылым институтын қосуды жоспарлады. Ол қаза болғаннан кейін, тізімге қайтыс болған президентке лайықты құрмет көрсетуді қосу үшін кеңейтілді. Қажетті элементтердің көптігі жобалау процесін қиындатты және маңызды кешігулерге әкелді. Пейдің алғашқы ұсынысы ішкі кеңістікті күн сәулесімен толтыратын үлкен шыны пирамиданы қамтыды, бұл Кеннеди әкімшілігінің көптеген американдықтар үшін білдірген оптимизмі мен үмітін көрсетеді. Кенеди ханымға жоба ұнады, бірақ жоба жарияланғаннан кейін, ғимарат салынуы жоспарланған Кембридж қаласында наразылықтар көтерілді. Көптеген жергілікті тұрғындар кітапхана туристерді тартады деп қорқып, жол ағлағын ушықтырады. Басқалары жобаның жақын маңдағы Гарвард алаңының сәулеттік стиліне үйлеспейді деп уайымдады. 1970 жылдардың ортасында Пей жаңа жоба ұсынды, бірақ кітапханаға қарсылар барлық әрекетке қарсылық көрсетті. Бұл оқиғалар Пейді қатты ренжітті, ол үш ұлын Гарвардқа оқытуға жіберген еді, және ол өзінің ашуын сирек білдірсе де, бұл оның әйеліне көрінді. "Күннің соңында ол есікті ашқанда қаншалықты шаршағанын байқадым", - деді ол. "Оның қадамдары баяу болды. И.М. үшін осы ғимаратты көп адам қаламағанын көру өте қиын болды". Соңында жоба Массачусетс университеті Бостонға жақын орналасқан Колумбия нүктесіне көшірілді. Жаңа орын өте қолайлы емес еді; ол бұрынғы қоқыс полигонында және үлкен кәріз құбырының үстінде орналасқан. Пейдің архитектуралық тобы құбырды жабу үшін топырақ толтырып, иістен арылу үшін күрделі желдету жүйесін жасады. Жаңа жоба ашылды, онда үлкен шаршы шыныдан жасалған ішкі аула, үшбұрышты мұнара және дөңгелек жол үйлесім тапқан. Джон Ф. Кеннедидің президенттік кітапханасы мен мұражайы 1979 жылғы 20 қазанда салтанатты түрде ашылды. Сыншылар аяқталған ғимаратты жақсы бағалады, бірақ сәулетші өзі қанағаттанбады. Соғыс пен келісімнің көп жылдары жобаның мәнін өзгертті, Пей соңғы нәтиже бастапқы құштарлығын жоғалтқанын сезінді. "Мен президент Кеннедидің естелігіне ерекше бір нәрсе сыйлағым келді", - деді ол 2000 жылы. "Бұл керемет жоба болуы мүмкін еді және болуы керек еді".

Оклахома Ситидегі "Пей жоспары"

Пей жоспары 1964 жылы Оклахома штатының Оклахома қаласының орталығын жаңартуға бағытталған сәтсіз қалалық даму жобасы болды. Жоспар бойынша жүздей ескі ғимаратты бұлып, орнына жаңа тұрақтар, кеңсе ғимараттары мен сауда орталықтары салу, сондай-ақ Мириад конгресс орталығы және Мириад ботаникалық бағы сияқты қоғамдық жобаларды іске асыру көзделген. Бұл жоспар Оклахома қаласының орталық бөлігін дамытудың басты үлгісіне айналып, 1970 жылдарға дейін қолданылды. Жоспардың нәтижелері әртүрлі болды, кеңсе ғимараттары мен тұрақтарды жаңартуда сәттілік болғанмен, күтілген сауда және тұрғын үй құрылысын тартуда сәтсіздікке ұшырады. Сонымен қатар, көптеген тарихи ескерткіштердің бұзылуына байланысты халық арасында наразылық туды. Осының салдарынан Оклахома қаласының басшылығы 1993 жылы Метрополитен аймағы жобалары (MAPS) бағдарламасы қабылданғанға дейін 1980-ші және 1990-шы жылдардың басында орталық қала үшін кең ауқымды қала құрылысы жоспарларын жасаудан бас тартты.

Провиденс соборының алаңы

Осы уақытта қалаларды жаңарту үшін Пейге жүгінген тағы бір қала – Род-Айленд штатындағы Провиденс қаласы болды. 1960 жылдардың соңында Провиденс Пейді бұрынғыда өте қарбалас, бірақ кейіннен тоқырап, бос тұрған Кафедралық алаңды қайта жобалау үшін шақырды, бұл шаһар орталығын жаңғыртудың үлкен жоспарының бір бөлігі еді. Оның жоспары бойынша Сауда палатасының ғимараты мен Екі жүз жылдық паркі салынып аяқталды. 1976 жылы Пей 1916 жылы сәулетші Уильям Ли Стоддарт жобалаған тарихи Ламар ғимаратының шатырына ерекше заманауи пентхаустың жобасын жасады. 1980 жылы Пей және оның компаниясы Аугуста азаматтық орталығын жобалады, ол қазір Джеймс Браун аренасы деп аталады.

Даллас қалалық әкімдігі

Кеннедидің қазасы Бейдің фирмасына тағы бір тапсырма алуға тікелей емес, себеп болды. 1964 жылы Даллас қаласының әкімі міндетін атқарушы Эрик Джонсон қаланың беделін жақсарту жұмысын бастады. Даллас президенттің қаза тапқан қаласы ретінде жаман танылып, ұнамайтын еді, бірақ Джонсон қаланың жаңаруын бастауға бағытталған бағдарламаны қолға алды. Оның мақсаттарының бірі – «халықтың символы» болатын жаңа қалалық әкімдік ғимараты. «Техас Инструменттері» компаниясының негізін қалаушы Джонсон Бей туралы өзінің әріптесі Сесил Говард Гриннен білген, ол MIT-тің Жер ғылымдары ғимаратының архитекторын шақырған еді. Пейдің жаңа Даллас қалалық әкімдік ғимаратына деген көзқарасы басқа жобаларымен үйлесетін болды; ол айналағы аумақты зерттеп, ғимаратты ортаға үйлестіруге тырысты. Далласта ол қала тұрғындарымен бірнеше күн кездесіп, олардың азаматтық мақтанышына тәнті болды. Сондай-ақ, қала орталығындағы бизнес-ауданның көкжайларының ең биік екенін анықтады және биік ғимараттармен қатар тұра алатын, мемлекеттік сектордың маңыздылығын көрсететін ғимарат салуға ұмтылды. Ол «коммерциялық биік ғимараттармен ашық диалог құру» туралы айтты. Өзінің әріптесі Теодор Мушомен бірге жұмыс істеп, Пей ғимараттың дизайнын төменгі бөлігіне қарағанда жоғарғы бөлігі кеңірек болатын ғимаратқа негіздеді; фасад 34 градусқа бұрылып, ғимаратты Техас қызығынан қорғайды. Ғимараттың алдында алаң орналасқан, оны тіреу бағаналары ұстап тұр. Оған Үндістанның Чандигарх қаласындағы Ле Корбюзьенің Жоғарғы сот ғимаратының әсері тиді; Пей ғимарат пен алаңды біріктіру үшін кең қалқанды пайдалануға тырысты. Жобаның құны бастапқыда күтілгеннен әлдеқайда артық шығынға түсті және оны аяқтауға 11 жыл кетті. Кіріс көзінің бір бөлігі – жер астындағы тұрақ салу арқылы қамтамасыз етілді. Қалалық әкімдіктің ішкі кеңістігі үлкен және кең; сегізінші қабаттағы төбедегі терезелер негізгі кеңістікті жарықпен толтырады. Даллас қаласы ғимаратты жақсы қарсы алды, ал жергілікті телеарна жаңа қалалық әкімдік ғимараты 1978 жылы ресми түрде ашылғанда бірауыздан мақұлданғанын анықтады. Пейдің өзі жобаны табысқа жеткені деп есептеді, тіпті оның элементтерінің орналасуы туралы алаңдады. Ол: «Бәлкім, мен қалағаннан да күштірек, нәзіктіктен гөрі күштірек» деді. Ол өзінің жетілмеген тәжірибесінің көрінісін жетілдіруге қажетті құралдарсыз қалдырғанын ойлады, бірақ қалалық әкімдік оны қайта шақыру үшін жеткілікті жақсы болды. Содан бері ол Даллас аймағында тағы бес ғимаратты жобалады.

Ханкок мұнарасы, Бостон

Пей мен Мушо Даллас жобасын үйлестіріп жатқанда, олардың серіктесі Генри Кобб Бостондағы тапсырысқа жетекшілік етті. Джон Хэнкок сақтандыру компаниясының төрағасы Роберт Слейтер I. M. Pei & Partners компаниясын өзінің бәсекелесінің салған Prudential Tower-ін басып өтетін ғимаратты жобалау үшін шақырды. Фирманың алғашқы жоспары кеңірек кеңселерге қажеттілік туғандықтан қабылданбады, содан кейін Кобб үшбұрыштың биік параллелограмын жасады, ол Тринити шіркеуінен қашыққа бұрылып, тар жақтарына ойықтармен безендірілді. Көріністі әсерді азайту үшін ғимарат үлкен, жарық шағылыстыратын шыны панельдермен қапталды; Кобб мұны ғимаратты айналағы ескі құрылыстардың «фоны мен әшекейі» ететінін айтты. 1976 жылы Хэнкок мұнарасы аяқталғанда, ол Жаңа Англиядағы ең биік ғимарат еді. Бірақ іске асыру кезінде бірден қиындықтар пайда болды. 1973 жылы құрылыс кезіндегі жел дауылынан көптеген шыны панельдер жарылып кетті. Бірнешесі түсіп, ешкімге зиян келтірмеді, бірақ Бостон тұрғындарының арасында алаңдаушылық тудырды. Мұнараның барлық шыны панельдері кішкентайрақ панельдермен ауыстырылды, бұл шығындарды күрт арттырды. Хэнкок шыны өндіруші компания Libbey Owens Ford-ты, сондай-ақ I. M. Pei & Partners компаниясын «жарамсыз және сапасыз» жоспар ұсынғаны үшін сотқа берді. LOF компаниясы Пеидің фирмасын өз материалдарын дұрыс пайдаланбағаны үшін қарапайым жала жапқандық үшін Хэнкокқа қарсы сотқа берді; I. M. Pei & Partners компаниясы жауап ретінде LOF компаниясын сотқа берді. 1981 жылы үш компания да соттан тыс келісімге келді. Бұл жоба Пейдің фирмасы үшін ауыр жүк болды. Пейдің өзі көп жылдар бойын бұл туралы әңгімелеуден бас тартты. Жаңа тапсырыстар азайды және фирманың сәулетшілері мүмкіндіктерді шетелде іздеуге кірісті. Кобб Австралияда жұмыс істеді, ал Пей Сингапур, Иран және Кувейтте жұмыс істеді. Бұл барлығына қиын уақыт болғанымен, Пей кейінірек осы оқиғаны сабырмен еске алды. «Бұл сынақ бізді шынықтырды», - деді ол. «Бұл бізді серіктес ретінде нығайтуға көмектесті; біз бір-бірімізге сенімді болдық».

Ұлттық галереяның шығыс ғимараты, Вашингтон, округ

1960 жылдардың ортасында Вашингтондағы Ұлттық өнер галереясының директорлары жаңа ғимараттың қажеттігін жариялады. Галереяның басты демеушісі және құрылыс комитетінің мүшесі Пол Меллон, оның көмекшісі Дж. Картер Браунмен (1969 жылы галерея директоры болған) бірге сәулетші іздеуге кірісті. Жаңа құрылым бастапқы ғимараттың шығысына орналасады және екі мақсатты қамтиды: түрлі танымал коллекцияларды тамашалау үшін кеңістік ұсыну; сондай-ақ кеңселерді және ғылыми зерттеулер үшін мұрағаттарды орналастыру. Олар жаңа нысанның масштабын Александрия кітапханасымен салыстырды. Айова штатындағы Де-Мойн өнер орталығындағы және Корнелл университетіндегі Джонсон мұражайындағы Пейдің жұмыстарын қарастырғаннан кейін, оған тапсырма берді. Пей жобаға ынтамен кірісті және фирмаға жақында қабылдаған екі жас сәулетші – Уильям Педерсен мен Ян Веймутпен жұмыс істеді. Олардың алғашқы қиындығы – құрылыс алаңының ерекше пішіні, Конституция және Пенсильвания даңғылдарының қиылысында орналасқан трапеция тәрізді жер болды. 1968 жылы Пейге қағазға екі үшбұрыштан тұратын сызба салу ойы келді. Үлкен ғимаратта қоғамдық галерея, ал кішігірім ғимаратта кеңселер мен мұрағаттар орналасатын болады. Бұл үшбұрышты пішін сәулетші үшін бірегей көрініске айналды. Құрылыс басталу күні жақындағанда, Педерсен басшысына құрылысты жеңілдету үшін басқа тәсілді ұсынды. Пей күлімсіреп: «Ешқандай компромисске бармаймыз» деді. Өнер музейлерінің өсуі архитектура үшін ерекше қиындықтар тудырды. Меллон мен Пей жаңа ғимаратқа көп адам келеді деп күтті және олар соған сәйкес жоспарлады. Осы мақсатта Пей үлкен шатырлы және үлкен люкстермен жабдықталған кең вестибюльді жобалады. Жеке галереялар периферияда орналасқан, бұл келушілерге әр көрмеден кейін кең негізгі залға оралуға мүмкіндік береді. Кейіннен американдық суретші Александр Кальдердің үлкен мобильді мүсіні вестибюльге қосылды. Пей вестибюльдің Нью-Йорктегі Гуггенхайм мұражайының орталық залы сияқты жұртшылықты қызықтырады деп үміттенеді. Ол кейінірек қазіргі заманғы музейдің «білім беру жауапкершілігіне, әсіресе жастарға көбірек мән беруі керек» деді. [[File:Nga fg04. Үлкен ашық цементтік бөлмеде бірнеше адам еденде, алыс жердегі балконның астында орналасқан. Бірнеше ағаштар бетон еденге отырғызылған, ал жоғарыдан күн сәулесін өткізетін мөлдір терезелер бар.|Шығыс ғимараттың «шоқтығу ойын-сауық үйінің атмосферасы» туралы сыншы Ричард Хеннесси Artforum журналында шағымданып жазды. Шығыс ғимарат 1978 жылдың 30 мамырында, ашылуына екі күн бұрын, атақты адамдардың, саясаткерлердің, демеушілердің және суретшілердің қатысуымен қара галстукпен өткізілді. Ғимарат ашылғанда, көпшілік ризашылық білдірді. Жаңа мұражайға көптеген адам келді, ал сыншылар көбінесе мақұлдауларын білдірді. Ада Луиза Хакстебл The New York Times газетінде Пейдің ғимараты «заманауи өнер мен сәулеттің шығармашылық үйлесімдігінің салтанатты мәлімдемесі» екенін жазды. Кіші ғимараттың өткір бұрышы көпшілік үшін ерекше мақтауға ие болды; жылдар өте келе ол келушілердің қолынан тозығып, боялды. Алайда кейбір сыншылар ерекше дизайнына наразылық білдірді және ғимараттағы үшбұрыштарға көптеген сүйенуді сынады. Басқалары үлкен вестибюльге, әсіресе кездейсоқ келушілерді тартуға тырысуына келіспеді. Artforum журналындағы шолуында сыншы Ричард Хеннесси «шоқтығу ойын-сауық үйінің атмосферасы» мен «Ежелгі Римнің меценаттығының аурасы» туралы айтты.

Қымбат иісті қыраттар, Қытай

1972 жылы АҚШ президенті Ричард Никсон Қытайға тарихи сапар жасағаннан кейін екі ел арасында кең ауқымды алмасулар басталды. Олардың бірі – 1974 жылы Америка Сәулетшілер Институтының делегациясы болды, оған Пей де қатысты. Бұл оның 1935 жылы Қытайдан кеткеннен кейінгі алғашқы сапары еді. Ол жылы күтіліспен қабылданды, оған жағымды жауап қайтарылды, содан кейін бірнеше лекциялар оқылды. Пей бір лекциясында 1950 жылдардан бері қытай сәулетшілері батыс стильдерін ғана көшірумен айналысқанын айтты және тыңдаушыларын Қытайдың бай дәстүрлерінен шабыт алуға шақырды. Суретке қараңыз: ақ ғимарат әшекейленген терезелерімен көлге қарап тұр, көлдің айналасында тасты құрылымдар орналасқан. Айналасында ағаштар бар. Пей Қытайдағы «Жұпарлы төбелердегі» қонақ үйдің дәстүрлі дизайнына қоғамның наразылығына таң қалды. «Көптеген адамдар мені консерватор деп ойлады», – деді ол. 1978 жылы Пейден туған жері үшін жоба бастау сұралды. Бірнеше орнына барып қайтқаннан кейін Пей бұрын патшалық бақша және аң аулау алабы болған «Жұпарлы төбелер» деп аталатын аңғарға ғашық болды. Онда тозығы жеткен қонақ үй орналасқан еді, Пей оны бұзып, жаңасын салуға шақырылды. Әдеттегідей, ол жобаға контекст пен мақсатын мұқият қарастыра отырып кірісті. Сондай-ақ, ол модернистік стильдерді бұл орынға лайықсыз деп санады. Сондықтан, оның айтуынша, «үшінші жолды» табу қажет еді. Сучжоудағы ата-бабаларының үйіне барғаннан кейін Пей дәстүрлі қытай тұрғын үйлеріндегі қарапайым, бірақ ерекше техникаларға негізделген жоба жасады. Олардың арасында кең бақшалар, табиғатпен үйлесімділік және жабық және ашық кеңістіктер арасындағы қатынасты ескеру болды. Пейдің жобасында Ұлттық галереяның Шығыс корпусындағы үлкен орталық кеңістікке ұқсас, шыны панельдермен жабылған үлкен орталық атриум болды. Қабырғалардағы әртүрлі пішіндес терезелер қонақтарға сырттағы табиғат көрінісін тамашалауға мүмкіндік берді. Пейдің кубистік стильдегі жұмыстарын күткен жас қытай сәулетшілері көңілі қалды, бірақ жаңа қонақ үй үкіметтік шенеуніктер мен сәулетшілер арасында көбірек қолдауға ие болды. 325 қонақ бөлмесі мен төрт қабатты орталық атриумы бар қонақ үй табиғи ортамен үйлесімді болу үшін жобаланған. Аймақтағы ағаштарға ерекше мән берілді, мүмкіндігінше аздап кесілуіне барынша күш салынды. Ол Сучжоудан келген сарапшымен бірге алғашқы қонақ үйден сақталған және елдегі бес қонақ үйдің бірі болатын су лабиринтын қалпына келтірді. Пей қонақ үйдің артындағы бақтағы заттардың орналасуына да ерекше назар аударды, тіпті табиғи сәнге сәйкес келу үшін Оңтүстік-Батыс Қытайдан тастар тасымалдауға бұйрық берді. Пейдің серіктесі кейін ол архитекторды жобаға осылай терең бой салғанын ешқашан көрмегенін айтты. Құрылыс кезінде бірқатар қателіктер елдің технологиялық жетілмеушілігімен қатар сәулетшілер мен құрылысшылар арасындағы қарым-қатынасты шиеленістірді. АҚШ-та осындай ғимаратты салу үшін шамамен 200 жұмысшы жұмыс істесе, «Жұпарлы төбелер» жобасында 3000-нан астам жұмысшы жұмыс істеді. Бұл негізінен құрылыс компаниясының басқа елдерде қолданылатын жетілдірілген машиналарының болмауына байланысты болды. Проблемалар бірнеше ай бойы жалғасты, содан кейін Пей қытайлық шенеуніктермен кездесу кезінде ерекше эмоциялық жағдайға түсті. Кейін ол өзінің ішіндегі ашуын жасыра алмағанын, «қайқайлап, үстелге соққандарын» айтты. Кездесуден кейін бригаданың жұмыс істеу әдісінде өзгеріс байқалды. Алайда ашылуға жақындағанда Пей қонақ үйді әлі де жұмыс істеуге болатынын анықтады. Ол әйелімен бірге еденді сүрді, ал балаларына төсек-орын жасап, еденді сыпыруды тапсырды. Жобаның қиындықтары Пей отбасына ауыр тиді. «Жұпарлы төбелер» қонақ үйі 1982 жылдың 17 қазанында ашылды, бірақ көп ұзамай тозығы жетті. Пейдің қызметкері бірнеше жылдан кейін қонақ үйге барып, оның қираған күйін растады. Олар мен Пей мұны елдің сәнді ғимараттарға бейімделмеуімен байланыстырды. Сол кездегі қытай сәулетшілер қауымдастығы бұл құрылысқа көп көңіл бөлмеді, өйткені олардың қызығушылығы Майкл Грейвс сияқты американдық постмодернистердің жұмысына аударған еді.

Нью-Йорк, Джавиц конгресс орталығы

Қалада қараңғы түсті шыныдан салынған ғимарат көше үстінде тұр. Ғимараттың бұрыштары 45 градус бұрышта тегістелген. Пей Джейкоб К. Джавиц конгресс орталығы туралы: «Қиындықтар менің күтілгенімнен де асып кетті» деді. Фрагант Хилл жобасы аяқталуға жақын келгенде, Пей Нью-Йорктегі Джейкоб К. Джавиц конгресс орталығында жұмыс істей бастады, онда оның серіктесі Джеймс Фрид бас дизайнер болып тағайындалды. Манхэттеннің батыс жағындағы сол кездегі тоқыраған ауданда жандара қоғамдық орталық құруды көздеген Фрид, бір-бірімен байланысты металл таяқшалар мен шарлардың күрделі кеңістіктік қаңқасы бар шынымен қапталған құрылысты жобалады. Конгресс орталығы бастапқыда бюджеттік мәселелермен және құрылыс қателіктерімен күресті. Қалалық ережелер бас мердігерге жобаға толық жауапкершілік беруге тыйым салғандықтан, сәулетшілер мен бағдарлама менеджері Ричард Кахан көптеген құрылысшылар, сантехниктер, электриктер және басқа да жұмысшыларды үйлестіруге мәжбүр болды. Кеңістіктік қаңқада қолданылатын ұнтақталған болат шарлар сызаттармен және басқа да кемшіліктермен келді: 12 000-ы қабылданбады. Осы және басқа да мәселелер апатты Ханкок мұнарасымен салыстыруларға әкелді. Нью-Йорк қаласының бір шенеунігі қиындықтар үшін Каханды айыптады, ғимараттың сәулеттік безендірулері кешігулерге және қаржылық дағдарыстарға себеп болғанын мәлімдеді. Джавиц орталығы 1986 жылдың 3 сәуірінде ашылды және көбінесе жағымды пікірлерге ие болды.

Париждегі Үлкен Лувр

Орнаментальді дизайны бар классикалық ғимарат шағын көпшіліктің үстінен көтеріледі. Пейи өзінің айтуынша, "Париж тарихы Луврдің тастарына сіңгенін" жақсы білген. 1981 жылы Франсуа Миттеран Франция президенті болып сайланғанда, ол әртүрлі құрылыс жобалары үшін амбициялы жоспар ұсынды. Солардың бірі Лувр мұражайын жаңарту болды. Миттеран оны бақылауға Фр. деген мемлекеттік қызметкерді тағайындады. Еуропа мен АҚШ-тағы мұражайларды, соның ішінде АҚШ Ұлттық галереясын аралағаннан кейін, ол Пейден командаға қосылуын сұрады. Сәулетші жобаның жүзеге асу мүмкіндігін анықтау үшін Парижге үш рет құпия сапар жасады; мұражайдың бір ғана қызметкері оның неге келгенін білді. Пей кейін мұражайдың болашағы үшін жаңа құрылыс жобасы ғана емес, қажет екенін шешті. Осылайша ол Луврде жұмыс істеген алғашқы шетелдік сәулетші болды. Жаңа жобаның негізі ғимараттардың ортасындағы Cour Napoléon-ды жаңарту ғана емес, сонымен қатар интерьерді өзгертуді де қамтыды. Пей орталық кеңістікті қоршаған үш негізгі қанатты байланыстыратын Ұлттық галереяның Шығыс ғимаратының вестибюліне ұқсас орталық кіреберіс ұсынды. Төменде зерттеу, сақтау және техникалық қызмет көрсету үшін қосымша қабаттар кешені орналасады. Ауланың ортасында ол кіреберіс және антреумалық шырақ ретінде қызмет ету үшін Кеннеди кітапханасымен бірге алғаш рет ұсынылған шыны және болаттан жасалған пирамиданы жобалады. Ол батысқа қарай кері бұрылған пирамидамен айналдырылды, бұл кешенге күн сәулесін шағылыстыру үшін. Бұл жобалар француз ландшафт архитекторы Андре Ле Нотрдің қатаң геометриясына құрмет көрсету болды. Пей пирамида пішінін тұрақты ашықтық үшін ең қолайлы деп тапты және оны "Луврдің архитектурасымен, әсіресе оның шатырларының қырлы жазықтығымен" ең үйлесімді деп санады. Француз жұртшылығының кейбір бөліктері де жобаға қатты қарсылық білдірді, көбінесе ұсынылған пирамиданың себебінен. Бір сыншы оны "ұлы, қиратушы құрылғы" деп атады; екіншісі Миттеранды Парижге "азап" тигізгені үшін "деспотизм" деп айыптады. Кейбір айыптаулар ұлтшылдық сезімдермен байланысты болды. Бір қарсылас: "Мен таңғаламын, Франция астанасының тарихи орталығымен айналысу үшін Америкада қытайлық сәулетшіні іздеуге бола ма?" [[Файл:Лувр мұражайы Wikimedia Commons.jpg|thumb|left|alt=Көне ғимараттармен қоршалған ауланың ортасында сұр пирамида тұр.|Пей пирамиданың Луврдегі басқа құрылыстармен "ең үйлесімді" екенін шешті, олардың шатырларының қырлы жазықтығын толықтырады. Пей шыны өндірісінің таза шыны панельдерді жасауын талап етті. Пирамида құрылыс кезеңінде қиындықтар туғызған төменгі жер асты деңгейлерімен бір уақытта салынды. Жұмыс істеген кезде құрылысшылар 25 000 тарихи заттарды қамтитын тастап кетілген бөлмелерді тапты; олар жаңа көрме аймағын қосу үшін құрылымның қалған бөлігіне енгізілді. Жаңа Cour Napoléon 1988 жылдың 14 қазанында көпшілікке ашылды, ал Пирамида кіреберісі келесі наурыз айында ашылды. Бұл кезде халықтың қарсылығы әлсіреген еді; сауалнама бойынша пирамиданы 56 пайыз адам мақұлдаса, 23 пайызы әлі де қарсылық білдірді. Le Figaro газеті Пейдің дизайнын қатты сынға алды, бірақ кейін пирамидада өзінің журналының қосымшасының он жылдығын атап өтті. Британияның Чарльз ханзадасы жаңа нысанды қызығушылықпен қарап шығып, оны "тамаша, өте қызықты" деп жариялады. "Le Quotidien de Paris" газетінің бір жазушысы: "Қатты қорқынышпен күткен пирамида сүйкімді болып шықты", - деп жазды. Пирамида Дэн Браунның "Да Винчи Коды" романының аяғындағы сюжеттегі және одан кейінгі экрандалудың соңғы сахнасындағы орталық рөлі үшін халықаралық танымалдылыққа ие болды. Лувр пирамидасы Пейдің ең танымал құрылысына айналды.

Мейерсон симфониялық орталығы, Даллас

Лувр пирамидасының ашылуы Пейдің басқа төрт жобасымен бірге орын алды, бұл сәулет сыншысы Пол Голдбергерді «Нью-Йорк Таймс» газетінде 1989 жылды «Пейдің жылы» деп жариялауға итермеледі. Сондай-ақ, бұл Пейдің фирмасының атын Пей Кобб Фрид & Партнерлер деп өзгерткен жыл болды, бұл оның серіктестерінің артыққан беделі мен мәртебесін көрсетеді. 72 жасында Пей зейнетке шығу туралы ойлана бастады, бірақ өзінің жобаларын іске асыру үшін тынымсыз жұмыс істеді. Пей көбінесе қолмен жобаласа да, Далластағы Мортон Х. Мейерсон симфониялық орталығының «кеңістігін нақтылау» үшін компьютерді пайдаланды. Жобалардың бірі Пейді Далас, Техасқа, Мортон Х. Мейерсон симфониялық орталығын жобалауға алып барды. Қаланың өнер қайырмашыларының, әсіресе дирижер Эдуардо Мата басқарған Даллас симфониялық оркестрінің жетістігі қала басшыларын Еуропадағы ең жақсы залдармен бәсекелесе алатын заманауи музыкалық орталық құруға қызықтырды. Ұйымдастыру комитеті 45 сәулетшімен байланысқа түсті, бірақ Пей бастапқыда жауап бермеді, себебі ол Даллас қалалық әкімшілігіндегі жұмысының жағымсыз әсер қалдырғанын ойлады. Алайда, сол жобадағы әріптестерінің бірі оны комитетпен кездесуге көндірді. Ол кездесті және бұл оның алғашқы концерт залы болғанымен, комитет бірауыздан оған тапсырыс беруге дауыс берді. Комитет мүшелерінің бірі: «Біз әлемдегі ең ұлы сәулетші өзінің ең жақсы қадамдарын басатынына сенімді болдық» деді. Залдың басты мақсаты тікелей музыка орындау болғандықтан, дизайн алдымен акустикаға, содан кейін көпшіліктің кіруіне және сыртқы сәндігіне бағытталған болуы керек еді. Осы мақсатта, ішкі кеңістікті жобалау үшін кәсіби дыбыс инженері шақырылды. Ол Амстердам Концертгебуы және Вена Музикверен сияқты Еуропаның үздік симфониялық залдарының дизайнында қолданылған «жәшік тәрізді» аудиторияны ұсынды. Пей өз түзетулері үшін неміс сәулетшісі Иоганн Балтазар Нойманның, әсіресе Он төрт қасиетті көмекшінің базиликасының жобаларынан шабыт алды. Ол сондай-ақ Шарль Гарнье салған Париж операсының кейбір ерекшеліктерін енгізуге тырысты. Пейдің дизайнында «жәшік тәрізді» зал айналасындағы көшелерге бұрышта орналасқан, солтүстік жағында ұзын тіктөртбұрышты кеңсе ғимаратына жалғасқан және ортасынан түрлі шеңберлер мен конустармен кесілген. Дизайн филигран сияқты дәстүрлі элементтердің акустикалық және визуалды функцияларын заманауи ерекшеліктермен қайта жаңартуға тырысты. Жоба тәуекелге толы болды: оның мақсаттары жоғары еді және зал аяқталғаннан кейін кез келген күтпеген акустикалық ақауларды түзетуге мүмкін болмас еді. Пей барлық нәрсенің қалай жиналатынын толық білмейтінін мойындады. «Мен бұл ғимараттың кеңістігінің 60 пайызын ғана көре аламын», - деді ол жобаның басында. «Қалғаны мен үшін де, басқалар үшін де күтпеген жағдайлар тудырады». Жоба дамыған сайын шығындар артып, кейбір демеушілер қолдауларын кері тартуды ойлады. Миллиардер Росс Перот 10 миллион АҚШ долларын сыйға тартты, бірақ оның есімі Даластағы өнерге ұзақ жылдар бойы демеушілік көрсеткен Мортон Х. Мейерсонның құрметіне берілді. Ғимарат ашылып, бірден кеңінен мақтауға ие болды, әсіресе оның акустикасы үшін. Бір апта бойы залдың концерттеріне қатысқан «Нью-Йорк Таймс» газетінің музыка сыншысы осы оқиға туралы құлшыныспен мақала жазып, сәулетшілерді құттықтады. Пейдің серіктестерінің бірі ашылу алдындағы кеште симфониялық залдағы «өте жетілген ғимарат» екенін айтты; ол күлімсіреп: «А, бірақ мен осы уақытқа дейін күтуге тиіс едім бе?» - деп жауап берді.

Қытай банкі, Гонконг

1982 жылы Пейге Қытай үкіметінен жаңа ұсыныс келіп түсті. 1997 жылы Гонконгтың британдықтардан тәуелсіздігіне байланысты, Қытай билігі Қытай банкінің жергілікті бөлімшесі үшін жаңа мұнара салуға Пейдің көмегін сұрады. Қытай үкіметі сыртқы әлеммен жаңа қарым-қатынас орнатуға дайындалып, заманауилық пен экономикалық күшті бейнелейтін мұнара іздеді. Пейдің коммунистер билікке келгенге дейін банкпен болған байланысын ескере отырып, үкімет өкілдері Нью-Йорктегі 89 жастағы ағасына барып, ұлының қатысуына рұқсат алуға тырысты. Содан кейін Пей әкесімен ұсыныс туралы ұзақ әңгімелесті. Архитектор Fragrant Hills тәжірибесімен ренжігенімен, тапсырманы қабылдауға келісті. Гонконгтың Орталық ауданындағы ұсынылған жер тиімді болмады, үш жағынан тас жолдармен қоршалған. Бұл аймақта Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жапондық әскери полициясының штабы орналасқан және тұтқындарды азаптаумен танымал болды. Жердің кішкентай бөлігі биік мұнараны қажет етті, ал Пей мұндай жобалардан әдетте сақтанды; әсіресе Гонконгтағы көкжиектерде архитектуралық ерекшелік болмады. Шабыт таппай, ғимаратқа қалай қарасу керектігін білмей, Пей Нью-Йорктің Катона қаласындағы отбасылық үйіне демалысқа кетті. Ол жерде ол бірнеше таяқтармен тәжірибе жасап, біртіндеп тізбектей орналасқан нұсқаға тапты. Пей «Банк-оф-Чайна» мұнарасының дизайны «қытай халқының ұмтылысын» көрсетуі керек деп ойлады. Ол жобалаған бұл бұлтқыш ғимарат сыртқы түрімен ғана емес, сонымен қатар қаланың желге қарсы тұру стандарттарына сай болды. Ғимарат төрт үшбұрышты шахтадан тұрады, олар төртбұрышты негізден көтеріледі, негіздің төрт бұрышына күшті бөлетін көрінетін фермалық құрылыммен қолдау көрсетіледі. Пей өзінің танымал шағылыстыратын әйнегін пайдаланып, фасадын диагональды тіреулермен құрылым мен форманың үйлесімділігінде ұйымдастырды, бұл жоспардағы үшбұрышты мотивті қайталады. Жоғарғы бөлігінде ғимараттың эстетикасына сәйкес келетін еңкейтілген шатырларды жобалады. Гонконг пен Қытайдағы фэн-шуйдің белгілі жақтастары дизайнды сынады, ал Пей мен үкімет өкілдері шағын түзетулер жасады. Құрылыс аяқталуға жақын қалғанда, Пей 1989 жылы Тяньаньмэнь алаңындағы бейбіт шерушілерге жасалған қанауды көріп, қатты ойға келді. Ол «Нью-Йорк Таймс» газетіне «Қытай ешқашан бұрынғыдай болмайды» деген мақала жазып, қаза тапқандардың «елдің болашағына үміт артып отырған ұрпақтың жүрегін жаралағанын» айтты. Бұл оқиға бүкіл отбасын терең қынжырға толтырды, ол «Қытайдың абыройы тапталды» деп жазды. Кіреберіс үшін Лувр пирамидасына ұқсас шыны қабырғаны пайдаланып, Пей негізгі ғимараттың сыртын ақ металлмен қаптады және орындау кеңістігі ретінде тар тұғырға үлкен цилиндр орнатты. Пейдің айтуынша, ортасынан шығып тұрған орамалар мен бұрышты қабырғалар «жастық шақтағы дүрбелеңді энергияны, бүлікшілдікті, шапшаңдықты» сезіндіру үшін жасалған. Ғимарат 1995 жылы ашылды және орташа мақтауға ие болды. «Нью-Йорк Таймс» газеті оны «жақсы ғимарат» деп атады, бірақ Пей нәтижеге көңілі толмағандардың бірі болды. Нью-Йорктегі мұражайдың алғашқы қадамдары мен оның нақты миссиясының болмауы жоба жетекшілері арасында қажетті талаптарды анық түсінуге кедерілді. Кливленд қаласы жаңа туристік нысаннан үлкен пайда көріп, Пей оған риза болмады. 1995 жылы Пей Берлиндегі Немец тарихи мұражайына қосымша құрылыс жобалауға шақырылды. АҚШ Ұлттық галереясының Шығыс ғимаратының мәселесіне оралып, Пей классикалық негізгі құрылыммен модернистік тәсілді біріктіруге тырысты. Ол шыны цилиндрлік қосымшаны «маяқ» деп сипаттады және оның үстіне күн сәулесінің көп түсуіне мүмкіндік беретін шыны шатыр орнатты. Пейге жобада неміс үкіметінің өкілдерімен жұмыс істеу қиын болды, олардың практикалық көзқарасы оның эстетикалық құштарлығымен қақтығысты. «Олар мені тек қиындықтар туғызамын деп ойлады», - деді ол. Пей сонымен қатар Синдзи Шумекай атты жаңа жапон діни қозғалысының екі жобасында жұмыс істеді. Оған қозғалыстың рухани жетекшісі Кайшу Кояма жүгінді, ол сәулетшіні өзінің шыншылдығымен және оған көркемдік еркіндік беруге дайындығымен таң қалдырды. Ғимараттардың бірі шамсен сияқты дәстүрлі аспаптарда ойнағанда қолданылатын бахиға ұқсатып жасалған қоңырау мұнарасы болды. Пей қозғалыстың наным-сенімдерімен таныс болмаса да, мұнарада мағыналы нәрсені бейнелеу үшін оларды зерттеді. Оның айтуынша: «Бұл техникалық емес өрнектерді табуға бағытталған ізденіс болды». Сурет: Таудың ішінен өтетін қисық дөңгелек туннель, биік еңкейген шатыры және алдыңғы есігінде дөңгелек терезі бар ғимаратқа апарады. Пейдің Михо мұражайына апаратын тау арқылы жасаған туннелі 4 ғасырлық қытай ақыны Тао Юаньминнің әңгімесінен шабыттанды. Бұл тәжірибе Пейге ұнады және ол осы топпен қайта жұмыс істеуге бірден келісті. Жаңа жоба Кайшу Кояманың шай ішу артефактілерін көрсетуге арналған Михо мұражайы болды. Пей Шига префектурасындағы нысанды барып көрді және олардың әңгімелері барысында Кояманы коллекциясын кеңейтуге көндірді. Ол бүкіл әлемді аралап, Жібек жолының тарихын көрсететін 300-ден астам заттарды сатып алды. Басты қиындық мұражайға қалай жеткені болды. Жапондық команда тауға апаратын қисық жолды ұсынды, бұл Колорадодағы NCAR ғимаратына апаратын жолға ұқсас. Оның орнына Пей таудың жанынан тесік жасап, 96 стальной кабельге ілінген және тауға орнатылған тіреуге сүйенген көпір арқылы басты жолға қосылуын бұйырды. Мұражайдың өзі таудың ішіне салынды, ғимараттың 80 пайызы жер астында орналасқан. Сыртқы дизайнын жобалағанда, Пей жапон ғибадатханаларының дәстүрінен, әсіресе жақын жердегі Киотодағы ғибадатханалардан шабыт алды. Ол француз әктасымен оралған және шыны шатырмен жабылған ықшам кеңістік құрылымын жасады. Пей кіреберіс лоббисіндегі 350 жылдық кейаки ағашынан жасалған ойып бедерленген скамейка сияқты әрлеу бөлшектерін де бақылады. Кояманың мол байлығының арқасында ақша көбінесе кедергі тудырмады, аяқталу кезінде жобаның құны 350 миллион АҚШ долларына жететіні болжанып еді. 2000 жылдардың басында Пей балалық шағына жақын жердегі Сучжоу мұражайы сияқты әртүрлі ғимараттарды жобалады. Ол сондай-ақ Әл-Тани отбасының сұрауымен Катардың Доха қаласындағы Ислам өнері мұражайын жобалады. Бұл бастапқыда Доха шығанағының бойындағы жолға жоспарланған, бірақ Пей жоба координаторларын қажетті кеңістік беру үшін жаңа арал салуға көндірді. Содан кейін ол аймалды аралап, Испания, Сирия және Тунис қалаларындағы мешіттерді зерттеді. Ол әсіресе Қайырдағы Ибн Тулун мешітінің қарапайымдылығына қатты әсерленді. Пей тағы да ғимарат орналасқан жерге ең қолайлы классикалық эстетикамен жаңа дизайн элементтерін біріктіруге тырысты. Құм түсті тіктөртбұрышты қораптар біртегіс айналып, әктасқа енгізілген кішкентай аркалық терезелерді жасады. Ішінде галереялар үлкен атриумның айналасына орналасқан, жоғарыдан жарықтандырылған. Мұражай координаторлары жобаға риза болды, оның ресми сайты «күнде сәуледе ашылған шынайы сұлулық» деп сипаттайды және «ислам архитектурасының мәніне құрмет көрсеткен түстердің ойыны мен көлеңкелердің өзара әрекеті» туралы айтады. Сурет: I. M. Pei компаниясымен бірлесіп жасалған Macao Science Center. Макао ғылым орталығы I. M. Pei компаниясымен бірлесіп жасалған. Ғылым орталығын салу жобасы 2001 жылы ұсынылып, құрылысы...

Марапаттар мен құрметтер

Биографының сөзі бойынша, Пей өзінің өнерінде маңызды барлық сыйлықтарды жеңіп алды, сондай-ақ 2010 жылы Британдық сәулетшілер институтының Корольдік алтын медалін алды. 1983 жылы ол Притцкер сыйлығымен марапатталды, оны кейде архитектура саласындағы Нобель сыйлығы деп атайды. Қазылар алқасы өз шешімінде: "Иео Минг Пей осы ғасырға ең әдемі интерьерлер мен экстерьер формаларын сыйлады. Оның материалдарды пайдаланудағы жан-жақтылығы мен шеберлігі поэзия деңгейіне жақындап келеді" деді. Сыйлықпен бірге 100 000 АҚШ доллары сыйлықталды, оны Пей қытайлық студенттерге АҚШ-та архитектураны оқуға стипендия беру үшін пайдаланды, олар Қытайға оралып жұмыс істеуі керек еді. 1986 жылы ол "Еркіндік медалімен" марапатталған он екі адамның бірі болды. 2003 жылы Ұлттық құрылыс мұражайының Генри К. Тернер сыйлығын алған кезде, мұражай кеңесінің төрағасы Каролин Броди оның құрылыс инновацияларына тигізген әсерін жоғары бағалады: "Оның тамаша жобалары инженерлерді жаңа құрылымдық шешімдер табуға шақырды, ал құрылыс сапасына қойған қатаң талаптары мердігерлерді жоғары стандарттарға жетуге ынталандырды". 1992 жылдың желтоқсан айында Пейге президент Джордж Буш аға президентінің "Азаттық медалі" табысталды. 1996 жылы Пей Қытай инженерлік академиясының шетелдік мүшесі болып сайланған алғашқы адам атанды. Пей сонымен қатар Америка өнер және ғылым академиясының және Америка философиялық қоғамының сайланған мүшесі болды.

Жеке өмір

2014 жылдың 20 маусымында Пейдің әйелі Айлин Лоу қайтыс болды. Олардың үш ұлы болды: Тинг Чун (1945–2003), Чиен Чун (1946–2023; Диди деп аталды) және Ли Чун (1949 ж.т.; Санди деп аталды); сондай-ақ, қызы Лиан (1960 ж.т.). 2015 жылы Пейдің үйдегі күтімшісі Этер Николаишвили Пейдің оң жақ қолтығын ұстап, бұрып жіберіп, көгалдану мен қан кетуге, содан кейін ауруханада емделуге себеп болды. Пей Николаишвили туралы полицияға шақырумен қорқытқан кезде осы шабуыл болғанын айтты. Николаишвили 2016 жылы кінәсін мойындауға келісті. Пей 2017 жылдың 26 сәуірінде 100 жылдық мерейтойын тойлады. 2019 жылдың 16 мамырында 102 жасында Манхэттендегі пәтерінде қайтыс болды.

Құжаттамалық фильмдер

"Таудағы мұражай" (1998) "Овация" телеарнасында көрсетілді. 60 минуттық деректі фильмде И. М. Пей Жапонияда Михо мұражайының дизайны туралы сұхбат берді. "I. M. Pei: Таудағы мұражай" (2003) деп аталатын 2 сағаттық үй видео деректі фильміне қосылды. "Бірінші тұлғада" (1997) PBS телеарнасында көрсетілді. 90 минуттық деректі фильмде И. М. Пейдің әлем бойынша жасаған жұмыстары туралы сұхбаттар топтастырылды. "I. M. Pei: Таудағы мұражай" (2003) деп аталатын 2 сағаттық үй видео деректі фильміне қосылды.