Кіріспе
Исламда тозақ және өлімнен кейін күнәкарларды жазалау туралы ұғым. Ислам дінінде маңызды орын алады. Оны көбінесе «Жаханнам» деп атайды. Дегенмен, «Жаханнам» термині бір мезгілде тозақтың ең жоғарғы қабатын да білдіреді. Ислам доктринасында тозақтың маңыздылығы – ол Қиямет күнінің қажетті элементі болып табылады, ол сенімнің алты негізінің бірі (Құдайға, періштелерге, кітаптарға, пайғамбарларға, қайта тірілу күніне және тағдырға сену) «арқылы мұсылман діні дәстүрлі түрде анықталады». Құранда сипатталған оның қорқынышты азабы мен үрейі көбінесе жұмақтың (жаннат) ләззаттарымен салыстырылады. Мұсылмандардың көпшілігі тозаққа түсу мұсылмандар үшін уақытша, ал басқалар үшін мәңгілік деп сенеді, бірақ мұсылман ғалымдары тозақ өзі мәңгілікке созыла ма (көпшіліктің пікірі), әлде Алланың мейірімі оны ақырында жоюға әкеледі ме деген мәселеде келіспейді (Қиямет күнінен кейін жаратылғаннан гөрі). Тозақ түрлі ислам әдебиеттерінде әртүрлі сипатталған. Ол өлшемі зор, бірақ сонымен қатар Ас-Сират көпірінен өтетін және қайта тірілгендер жүретін үлкен шұңқыр екені де айтылады. Онда таулар, өзендер, сайлар және «тіпті мұхиттар» бар, олардың ішінде жиренетін сұйықтықтар толы. Еврей Библиясында Геи Хинном немесе Геи бен Хинном, «Хинном аңғары [Ұлының]» Иерусалимдегі балалар құрбандықтары болған деген сенімдегі қарғысқа ұшыраған аңғар. Жаңа өсиетте Иса Гееннаны «құрттар өлмейтін және от сөнбейтін» жер ретінде сипаттайды (Марқ 9:48). Б.з.д. шамамен 2 ғасырда жазылған 4 Езра кітабында Геенна жазалау орны ретінде көрінеді. Бұл өзгеріс б.з. 500 шамасында жазылған Вавилон Талмудында аяқталады. Исламдағы тозақ туралы әңгімеге адамдарды отқа тастау немесе Молохқа өртеу арқылы құрбандық шалу үлкен әсер еткен деп ойлауға болады, бұл туралы Тора Гееннада болған оқиғаларды сипаттайды (Еремия 7:32-35). Геенна тозақтың атын берген болса, құрбандық үшін қолданылған от тозақ отына, ал Молох – Құрандағы тозақтың сақшысы Мәлікке айналды (Құран 43:77).
In Islam, Jahannam is the place of punishment for unbelievers and evildoers in the afterlife, or hell. and has occupied an important place in the Muslim belief. It is often called by the proper name Jahannam. However, "Jahannam" is simultaneously a term specifically for the uppermost layer of Hell. The importance of Hell in Islamic doctrine is that it is an essential element of the Day of Judgment, which is one of the six articles of faith (belief in God, the angels, books, prophets, Day of Resurrection, and decree) "by which the Muslim faith is traditionally defined." Its excruciating pain and horror described in the Qur'an often parallels the pleasure and delights of Paradise (jannah). It is commonly believed by Muslims that confinement to hell is temporary for Muslims but not for others,|group=Note
and Muslim scholars disagree over whether Hell itself will last for eternity (the majority's view), or whether God's mercy will lead to it eventually being eliminated. (rather than being created after Judgment Day). Hell is described physically in different ways by different sources of Islamic literature. It is enormous in size, but it is also said to be a huge pit over which the bridge of As Sirāt crosses and the resurrected walk. It is said to have mountains, rivers, valleys and "even oceans" filled with disgusting fluids;]]
In the Hebrew Bible, Gei Hinnom or Gei ben Hinnom, the "Valley [of the Son] of Hinnom" is an accursed Valley in Jerusalem where allegedly child sacrifices took place. In the canonical Gospels, Jesus talks about Gehenna as a place "where the worm never dies and the fire is never quenched" (Mark 9:48). In the apocryphal book of 4 Ezra, written around the 2nd century BCE, Gehinnom appears as a transcendental place of punishment. This change comes to completion in the Babylonian Talmud, written around 500 CE. It can be thought that the narrative of Hell in Islam is largely shaped by the offerings of human sacrifices by passing it over fire or burning it to Molech, which the Torah describes as taking place in the Gehenna (Jeremiah 7; 32–35). While the Gehenna gives its name to Hell, the fire used for the offerings turns into Hellfire, and Molech turns into Malik, the guardian of Hell in the Qur'anic narrative. (Q.43:77)
Қауіпсіздер .
Томассеннің айтуынша, Құранда тозақта жазаланатындар деп нақты айтылғандардың көпшілігі – имансыздар (kāfirūn). Оларға Мұхаммедтің дәуірінде өмір сүрген адамдар, көпқұдайшылар (mushrikūn) немесе Мұхаммедтің санамсыздығына табынған жаулары (Q.10:24), сондай-ақ оған қарсы соғыста қаза тапқан Мұхаммедтің "зиялылары" немесе жаулары (Q.21:70) кіреді. Бұған қоса, күнәкарлардың кең топтары да жатады: діннен қайтқандар (murtaddūn; Q.3:86–87), екі жүзділер (munafiqūn; Q.4:140), өзіне разы болғандар (Q.10:7–8, 17:18), көпқұдайшылар (mushrikūn; Q.4:48,116) және исламның маңызды негізгі қағидаларына сенбейтіндер: Құранның Алладан келгенін (Q.74:16–26) немесе Қиямет күнінің болатынын (Q.25:11–14) мойындамайтындар.
Хадис
"Үшінші/тоғызыншы ғасырдан бастап" Пайғамбардан немесе оның сахабаларынан жеткен "көптеген" риуаяттар немесе "қысқа хикаялар" бар, олар Құрандағы тозақ суретін "құнттап кеңейтеді".
Жазалау
Хадистерде Құранда айтылмаған жазалар, себептері мен уахилер келтіріледі. Құран аяттарында да, хадистерде де "тозақ" – қорқынышты жаза орны, ол әрқашан жұмақпен (парадизбен) салыстырылады. "Жұмақ" қандай қасиеттер ұсынса, "тозақ" көбінесе олардың керісін ұсынады. Көптеген хадистерде тозақтың ыстық емес, керісінше, өте суық бөлігі – Замхарир деп аталады. Бұхари риуаятынша, еріндер қайшымен тілінеді. Басқа риуаяттарда қамшылау да айтылады. Ұйғыр қолжазбасында суға батыру, таспен лақтыру және биік жерден құлау туралы да мәлімет бар. Хадистерге сүйенсек, күнәкарлар өздері жасаған күнәларына қарай белгілермен жүреді деп есептеледі.
Тұтқындар мен олардың күнәлары
Хадистерде тозаққа кіретін күнәкарлардың түрлері сипатталған. "Сахихейн" хадистерінде: "Аллаға ширк ету (көпқұдайлыққа сену немесе беделділерге табыну), сиқыршылық, Алланың тыйым салған жанды өлтіру (Ислам заңнамасында белгіленген жағдайларды қоспағанда), жетімдердің мал-мүлкін жеу, өсімді пайдаға тарту (риба), шайқастан қашу және ар-намысты, күнәсіз әйелдерді жамандау" деп жазылған. Хадис сериясына сәйкес, Мұхаммед тозақ тұрғындарының көпшілігі әйелдер болады деп мәлімдейді, себебі олар әңгіме-дүкенге, болжамдарға, күйеулерінің жасаған жақсылығына шүкірлік етпеуге және бекер сөйлеуге бейім. Салафи мұсылман ғалымы ʿUmar Sulaymān al Ashqar (2012 жылы қайтыс болған) әл-Құртубидің әйелдердің осы дүниеге байланыстылығы, өз құмарлықтарын бақылауға қабілетсіздігі туралы аргументтерін қайталайды; бірақ осыған қарамастан, көптеген әйелдер жақсы және ізгі және жұмаққа барады, ал кейбіреулері тіпті ізгілігімен көптеген еркектерден асып түседі. Дегенмен, басқа хадистерде жұмақ тұрғындарының көпшілігі әйелдер болатыны айтылған. Ерлер мен әйелдердің саны шамамен тең болғандықтан, әл-Құртуби қарама-қайшылықты хадистерді татуластыруға тырысып, жаннаттағы көптеген әйелдердің уақытша ғана болатынын және ақырында жұмақта тұратынын, содан кейін жұмақ тұрғындарының көпшілігі әйелдер болатынын айтады. Хадистерде тозаққа жататын басқа да адамдар айтылған, бірақ олармен шектелмейді: күштілер, мақтанқорлар және тәкаппарлар. Айнар Томассен бұл сөздердің Құдайға мойынсұнуға тым тәкаппар және менмен адамдарға, яғни сенімсіздерге қатысты екендігіне сенімді. Имам Маликтің (711–795) хадистер жинағы "Муватта" бойынша Мұхаммед: "Шын мәнінде, адам маңызды емес сөздерді айтады және олардың арқасында ол тозақ отына түседі" деді. Әл-Бухари 72:834 кітабында: "Алладан ең ауыр жаза алатын адамдар – сурет салатындар" деп, тозақ тұрғындарының тізіміне қосты. Сондай-ақ, асыл металдан жасалған ыдыстарды пайдалану оның иесін тозаққа жіберуі мүмкін: "Күміс ыдыстан ішкен адам тозақ отын қарнына сала береді". Мысықты аштан өлтіру де мүмкін: "Бір әйел мысықты аштан өлгенше құлыптап қойғаны үшін азапталды және тозаққа тасталды". Сонымен қатар, кемінде бір хадис иманның тозақтан сақтаудағы маңыздылығын көрсетеді, яғни: "Жүрегінде бір атомдай да иман жоқ адам тозаққа кірмейді".
According to the hadith collection Muwaṭṭaʾ of Imam Mālik (711–795), Muhammad said: "Truly a man utters words to which he attaches no importance, and by them he falls into the fire of Jahannam." Al Bukhari in book 72:834 added to the list of dwellers in Jahannam: "The people who will receive the severest punishment from Allah will be the picture makers". Use of utensils made of precious metals could also land its users in Jahannam: "A person who drinks from a silver vessel brings the fire of Jahannam into his belly". As could starving a cat to death: "A woman was tortured and was put in Hell because of a cat which she had kept locked till it died of hunger." At least one hadith indicates the importance of faith in avoiding hell, stating: " no one will enter Hell in whose heart is an atom's weight of faith."
Тұтқындар мен олардың күнәлары
Сондай-ақ, шарап ішу, зина, содомия, өз-өзіне қол жұмсау, атеизм (дахрия) сияқты дәстүрлі күнәлер жасағандармен қатар, намаз оқып жатып ұйықтағандар (немесе оның ішінде дүниелік мәселелер туралы сөйлегендер), немесе қадарды жоққа шығарғандар, немесе толық еркін қабілетті (қадаршылар) жақтағандар тозақта жазаланады. Тағы бір хабар бойынша, тозақтың жеті қабатына "зиярат еткен" жеті түрлі ислам ғалымы жіберіледі. Үкімет билігін ұстағандарға да тозақ қорқытылады, бірақ көбінесе "көрсетілмейтін" жолдармен.
Қуыс
Сот Күнінің маңызды ерекшелігі – тозақтың деңгейлері ғана емес, ол Әс-Сират көпірінің үстімен өтетін үлкен шұңқыр, оның жиегі (шафир) және концентрлі шеңберлер орталық шұңқырға (қаʿр) қарай төмендейді. Бірақ тозақта шұңқыр мен деңгейлермен қатар таулар, өзендер, аңғарлар және тіпті "мұхиттар" да бар, олар "от, қан және иіс"пен толтырылған.
Сезімталдық
Ал Ғаззали мен XIII ғасыр мұсылман ғалымы Әл-Құртуби сияқты кейбір ғалымдар тозақты бір орын емес, алып, сезімтал жаратылыс ретінде сипаттайды. Имам әл-Құртубидің "Жәннат пен тозақ оттарында" Құртуби былай деп жазды: "Қиямет күні тозақ жетпіс мың тізгінмен келтіріледі. Бір тізгінді жетпіс мың періште ұстайды". 67:7 және 50:30 аяттарға сүйенсек, Жаханнам дем алады және "тыныс-тезгісі" бар. Islamicity сайты "Оттың" Құранның 25:12 аятындағы "жануарлық табиғатын" атап көрсетеді: "От оларды алыстан көргенде, олар оның ашуын және дауысын естиді". 50:30 аятында Алла Жаханнамға: "Толып қалдың ба?" - деп сұрайды. Жаханнам: "Тағы да келсе ше?" - деп жауап береді.
Жын, шайтан және періштелер
Ислам дінінде джинндер құдайлық заңға (шариғатқа) бағынуға міндетті. Адамдар мен джинндердің Алланың үкіміне тартылуы Құрандағы «әл-инс уа-л-жинн» («адамдар мен джинндер») деген сөз тіркесінде белгіленген. Екеуі де Аллаға «ғибадат ету» үшін жаратылған (51:56), екеуі де ізгілік пен жамандыққа қабілетті (11:119). Құран Кәрімде айтылғандай, тозақ күнәлі адамдармен де, күнәлі джинндермен де толады. Шайтанның тағдыры одан да белеңдеу. Кейбіреулер оның және оның ұрпақтарының тозақта (Сижжин) тізгінталғанын айтады, ал басқалары оның және оның әскерлерінің тозаққа бірінші болып кіретінін, үшіншілері болса, қиямет күні шайтандардың бәрі де жойылатынын айтады. Шайтан мен шайтандар оттан жаратылғандықтан, кейбір ғалымдар олардың отта жанып кетпейтінін, бірақ қатты суықтан (Замхарирден) азап шегетінін болжайды. Шиалар арасында Махди Ібілісті өлтіретіні жиі айтылады. Ислам эсхатологиясының кейбір кітаптарында, Алланың періштелері Ібілісті ұстап алып өлтіреді делінеді. Күнәлілерді жазалайтын және тозақ есіктерін күзетіп тұратын шайтандар емес, періштелер. Олар Алланың құлдары ретінде сипатталады, сондықтан олардың жазасы әділ. Шайтандардың тағдыры туралы пікірталас болғанымен, көпшілік олардың тозаққа лайық екеніне келіседі. Мүржиалар болса, тіпті шайтан да бұрынғы мәртебесіне қайта оралуы мүмкін дейді.
Суфизм
Көптеген танымал суфилер «Құдайға деген сүйіспеншіліктің басты маңызын» уағыздады, олар үшін мәңгілік сыйға назар аудару «адасуға» себеп болатын нәрсе еді. Басралық Раби’а әл-Адавия (801 жылы қайтыс болды) жолдан өтушілерге былай деді: «Уа, Аллам! Егер мен тозақтан қорқып Саған құлшылық етсем, онда мені тозаққа таста. Егер мен жұмаққа кіру үмітімен Саған құлшылық етсем, онда мені жұмақтан шығар. Бірақ егер мен Саған Өзің үшін ғана құлшылық етсем, мәңгілік сұлулығыңды маған бермейін». Бәйәзид Бастами (234/848 ж. қайтыс болған) «Құдайдың махаббаты» тозақ отынан мың есе күштірек жағады деп мәлімдеді. Ал басқалары Құрандағы жұмақ пен тозақ туралы аяттарды, имандыларға ләззат сыйланатын, күнәкарларға азап берілетін нақты орындар деп түсінбеді. Ибн Араби айтуынша, тозақ пен жұмақ – жанның денеден айырылғаннан кейін танылатын психологиялық жағдайлар. Ол тозақ пен жұмақтың қайта тірілгендердің санасындағы Құдайдан алыстау немесе жақындау ғана екеніне сенді. Зұлымдардың күнәлі құштарлықтарына беріліп, Құдайдан басқа нәрсенің бар екендігіне илануынан туындайтын тозақтағы азабы – олардың Құдайдан алыс екендігінің сезімі. Бірақ Құдайдан алыстау да тек қана иллюзия, себебі Құдайдан басқаның бәрі – иллюзия, өйткені «барлық нәрсе – Құдайдың барлығының дәрежелерінің бір түрі». Сондықтан тозақ пен жұмақ қазіргі әлем сияқты нақты, бірақ Құдаймен салыстырғанда олар нақты емес. Ибн Арабиге тән көптеген идеялар уахабилер тарапынан қабылданбады. Мысалы, Ахмад ибн Идрис сол кездегі уахаби Насыр әл-Кубайбимен өзінің және оның шәкірттерінің жасаған күнәлары мен Ибн Араби таратып кеткен деп айтылатын ауытқулар туралы пікір алмасты. Ол Пайғамбардан басқа ешкімнің күнәдан қорғалмағанын, ал жеке амалдар Құран мен Сүннетке сәйкес бағалануы керек екенін түсіндірді. Ибн Араби туралы ол Ибн Арабидің дінге адал мұсылман екенін қатты қорғады және оған қайшы келетін нәрсе одан емес екенін айтты. Көптеген басқа да танымал суфилердің де дәстүрлі көзқарастары болды, мысалы, әл-Газали мұсылмандарды ескертіп: «Сенің тозаққа түсуің сөзсіз, ал одан құтылуың болжамнан артық емес. Сондықтан жүрегіңді осы орынға деген қорқынышпен толтыр», – деді. Сонымен қатар, Абд әл-Азиз әл-Дабағ екі орынның ислам космологиясы тұрғысынан нақты орналасқан жерлерін түсіндірді, сонымен қатар екі орынның бар екенін білмеудің өзі бір адамды тозаққа жіберуге жеткілікті екенін атап өтті. Шейх Назим кейбір жағдайларда, мысалы, кісі өлтірушілер үшін тұру мерзімі мәңгілікке созылуы мүмкін екенін түсіндірді, ал шейх Рифаи оның ең төменгі деңгейін зұлымдық жасағандарға жатқызды. Абдулқадыр Жилани шәкірттерінің оған жақындығының арқасында олардың ешқайсысы тозаққа кірмейтінін айтты, ал Абу Мадйан әл-Гавт «Хикам» кітабында Құдайдан басқа біреу үшін жұмыс істеуді тозақ тұрғындарының бұрынғы мінез-құлқымен салыстырды.
"O God! If I worship You for fear of Hell, burn me in Hell, and if I worship You in hope of Paradise, exclude me from Paradise. But if I worship You for Your Own sake, grudge me not Your everlasting Beauty". Similarly, Bāyazīd Basṭāmī (d. 234/848) proclaimed the fire of "God's love" burns a thousand times more intensely than hellfire. Others did not take literally the Quran's verses on Paradise and Hell as physical places where believers are rewarded with pleasure and sinners tortured with pain. According to ibn ʿArabī, Hell and Paradise are psychological states of the soul manifested after its separation from the body. He believed Hell and Paradise are only the distance or closeness from God, respectively, in the mind of resurrectant. The torments of Hell wrong doers endure are actually their conception of their distance from God, created by their sinful indulgence in their earthly desires and the illusion of things other than God as existent. But distance from God is also only illusory, because everything other than God is an illusion, since "everything is a form of the degrees of the Divine Existence". So in fact, Hell and Paradise are just as real as the current world, which is unreal in comparison to God. Many ideas attributed Ibn Arabi have been rejected by Wahhabis. For example, Ahmad ibn Idris debated in detail with the then Wahhabi Nasir al Kubaybi about sins committed by him and his students, and deviations that are said to have been propagated by Ibn Arabi. For the former, he explained that no human except the Prophet is protected from sins, and also he said that individual actions were to be judged in line with Qur'an and Sunnah only. About Ibn Arabi, he fiercely defended the stance that Ibn Arabi was a Muslim of sound faith and whatever contradicted this was in fact not from him. Many other prominent Sufis too had more conventional attitudes, such as al Ghazali, who warned Muslims, "your coming unto it (hellfire) is certain, while your salvation therefrom is no more than conjecture. fill up your heart therefore with a dread of that destination. "Moreover, Abd Al Aziz Al Dabbagh gave precise details of the locations of the two abodes in terms of Islamic Cosmology, while noting that the ignorance of existence of the two abodes at present alone suffices to lead someone to Hell, Shaykh Nazim clarified that the length of the stay may extend to an eternity for example for murderers, Shaykh Rifai attributed its bottom level to oppressors. Abdulqadir Jilani said that through the blessings of his students' association with him none of them were going to enter Hell, Abu Madyan Al Ghawth in Hikam likened working for other than God to the past behavior of Hell's inhabitants.
Он екілік шииттер
Шииттік исламның ірі сайты al-islam.org мәліметінше, тозақ – сенбегендердің мәңгілік орны. Ал "бірнеше кішігірім күнә жасаған мұсылмандар тозақта белгілі бір уақыт өткізеді немесе Алланың мейірімі мен кешіріміне ие болады".
Исмаили тілі
Исмаили авторлары (мысалы, Әбу Якуб әл-Сиджистани) қайта тірілу, жұмақ және тозақ физикалық денелерді емес, рухани мәнін қамтиды деп есептейді. Тозақтағы азап – Исмаили имамының үйретулерімен нұрланбаудың нәтижесі, бірақ мұндай азапқа қайта тірілудің қажеті жоқ. Бір дереккөзге сәйкес, олар тозақтың мәңгілік болатынына сенбейді, бұл олардың Құранның 11:106-шы аятын түсіндіруіне байланысты. Олар тозақты жанның өлімнен кейінгі өмірде кемелдікке жету жолындағы бір бекеті деп санайды. Исламтану профессоры Гэвин Пикеннің сөзіне қарағанда, Ибадилер Ибади емес және тәубе етпеген ауыр күнә жасаған Ибадилер тозақта мәңгі қалады деп есептейді.
Прозелитизмде қолдану
Кем дегенде екі мұсылман емес (Грейм Вуд, Чарльз Бакстер) мұсылмандардың дінге шақыру үшін Құран мен хадистердегі тозақтың драматикалық сипаттамаларын қолданатынын атап өткен. Екеуі де Құрандағы оқиғаға (Қ.4:56) назар аударды.
Лукадан үш аят Құран аяттарымен ұқсас: "Ол айқай салып: «Әке Ыбырайым, маған рақым ет, Лазарды жібер, ол саусағының ұшын суға малып, тілімді суарсын, себебі мен осы отта қатты қиналдым», – деді." (Лука 16:24, NIV) "Жанарлықтың серіктері жұмақтың серіктеріне: «Бізге су құйыңдар немесе Аллаһтың бергенінен беріңдер!» – деп шақырады. Олар: «Шын мәнінде, Аллаһ екеуін де сенбегендерге тыйым салды», – дейді. «Сонымен қатар, біз бен сендердің арамызда берік бөгет бар, сондықтан сендер бізге келе алмайсыңдар, ал біз де сендерге бара алмаймыз», – дейді." (Лука 16:26, NIV) "Олардың арасында бөгет болады, және оның үстінде өздерін белгілерінен танитын адамдар тұрады. Олар жұмақтың серіктеріне: «Сендерге сәлем болсын!» – деп айқайлайды. Олар әлі кірген жоқ, бірақ қатты іздейді." "Қазір тоқ болғандарың бақытты, себебі ашар болады. Қазір күлгендерің бақытты, себебі қайырған болады." (Лука 6:25, NIV) "Сондықтан олар аз күліп, көп жыласын, алдында жасаған істерінің құны ретінде." Аян кітабында "от пен күкіртпен жанатын көл" сипатталған, бұл екінші өлім, көптеген христиандардың пікірінше, тозақтың сипаттамасы, оны "от" деп атап, Жаханнаммен салыстыруға болады. Құран Жаханнамды әртүрлі күнәлар үшін жеті деңгейлі деп сипаттаса, Киелі кітапта (деңгейлер туралы мәселеде) "ең төменгі тозақ (Шеол)" туралы айтылады. Сондай-ақ, ол сүннит дәстүрінде Жаханнамның ең төменгі қабатына теңелетін "тегі жок шұңқырға" да сілтеме жасайды.
Христиандық халықтық мәдениет
Христиан мәдениетінде тозақ көбінесе шайтанның ордасы ретінде бейнеленеді (бірақ бұл Киелі кітапта нақты айтылмаған), сондай-ақ кейбір ислам ғалымдары да оны осылай сипаттайды. Әл-Тағалиби (961–1038) өзінің «Қисас әл-Анбия» және әл-Суютидің «әл-Хайя фи-л-хайя» еңбегінде Ибілісті тозақтың түбіне тізгінталған күйде, сол жерден әскерін басқарады деп көрсетеді. Аль-Маарри өлеңдерінде Ибіліс – Жаханнамның патшасы. Ибілісті тозақтың иесі ретінде бейнелеу, бір мезгілде оның түбінде тізгінталғандығы туралы суреттемелер Дантенің Люцифер бейнесіне әсер етті және христиандық тозақ түсінігінде шайтанның ордасы ретіндегі оның орнына себеп болды. Дантенің «Инферно» шығармасы да исламдық тозақты бірнеше «шеңберге» бөлу идеясын қолданады. «Құдайлық комедия» бойынша, әр қабат бір түрлі күнәға сәйкес келеді, ал шайтан тозақтың ең төменгі қабатында, мұздаған аймақта орналасқан. Христиандық тозақ туралы кең таралған түсініктерге ұқсас, «Китаб әл-Азама» атты мәдени еңбек тозақтың тек Забания (қорғаушы періштелер) ғана емес, сонымен қатар төртінші қабатында тұратын және күнәкарларды азаптау үшін қабірлерден шығатын шайтандармен (шаятин) мекенделгенін сипаттайды. Кейінгі Османдық поэзиясынан көрініп тұрғанындай, Ибілістің тозаққа билік етуі туралы түсінік қазіргі заманға дейін ислам халықтық дәстүрінде сақталып келген. Ғабдулла Туқайдың бір шығармасында Ибілістің тозақтағы қазіргі тұрағы өнеркәсіптік революция кезіндегі фабрикада жұмыс істеумен теңестіріледі. Ібіліс тозақтан шаршағанда, көкте болған уақытын еске алады. Салафи шейхы Осама әл-Қуси айтуынша, Ибіліс минбардан тозақ тұрғындарына үндеу айтады, олар оның алдау табиғатын білгенін еске түсіріп, нелістен оған тыңдағандарын сұрайды. Маңыздысы, Ибілістің Жаханнамға уақытша билігі әрқашан Алланың күшіне байланысты және тозақ Ибілістің өзі үшін жазалау нысаны болып табылады. («Біз тозақтың сақшыларын қатал періштелерден ғана тағайындадық». – Құран, 74:31). Эйнар Томассен Ибілістің тозақтың еденіне жаза ретінде тізгінталғанын, ал Малик тозақты күзеткен 19 періштенің басшысы екенін, яғни жауапкершілік періштелерде екенін, шайтандарда емес екенін атап көрсетеді. Мұсылмандар арасында тозақтың символдық және мейірімді түсіндірмелері де бар. Мұсылман ғалымдары Муханад Хорхиде мен Фахим Юнус Құранда Алланың «Өзіне мейірімділікті міндеттегенін» айтқандықтан, тозақты жою идеясы бұрыннан дәстүрлі ғалымдар, мысалы Ибн Таймия тарапынан ұсынылған. Алайда, кем дегенде бір дереккөз – Азиядағы мұсылмандарды ондаған жылдар бойы бақылап, жазған христиан евангелисті Фил Паршалл бұл мұсылмандардың басым көзқарасы емес екенін айтады; Паршалл «тозақ туралы доктринасының тікелейлігі мен қатыгездігін жоққа шығаруға тырысқан мұсылманмен ешқашан кездеспегенін» жазады.
Иудей-исламдық дереккөздер
Яһудилер арабша жазумен жазған араб мәтіндерінде (әсіресе хадистерді зерттеуде Исраилият жанрымен байланыстырылатындары) да Джаханнамның (немесе Джаханнаумның) сипаттамалары кездеседі. Бұлар, құрамындағы исламдық ортаның күшті ықпалында болған сияқты, және бүгінгі ислам эсхатологиясымен байланысты көптеген ұғымдарды қамтиды деп есептелуі мүмкін. "Бас сүйектің хикаясы" деп белгілі бір танымал әңгіменің (алғашқы нұсқасы Кааб аль-Ахбарға жатқызылады) яһуди-араб нұсқасы Джаханнам концепциясын егжей-тегжейлі көрсетеді. Мұнда Малак аль-Мавт (Өлім періштесі) және алпыс періште өлген адамның жанын ұстап алып, оны от пен темір ілгектермен азаптауды бастайды. Екі қара періште – Накир мен Накир (ислам эсхатологиясында Мункар мен Накирмен теңестіріледі) – өлген адамды отты қамшымен ұрып, Джаханнамның ең төменгі деңгейіне жеткізеді. Содан кейін олар Жерге оны өз құрсағында жұтып алып, езіп тастауға бұйырады: "Оны ұстап алып, кек тарт, өйткені ол Алланың байлығын ұрлап, Одан басқаларды құдай деп санады".
Индуизм
Кейбір суфи ойшылдарының пікірінше, бастапқы және жаңару циклі ретінде ұғынылған шектік тозақ тұрғысынан қарағанда, космология индуистердің мәңгілік ғарыштық процесі – туу, бұзылу және құрып жоғалу ұғымына ұқсас. Жанның жолы мен тозақтың (Нарака) жазалары туралы егжей-тегжейлі сипаттама "Гаруда Пурана" кітабында келтірілген.
Буддизм
Жәһаннамның кейбір сипаттамалары, тозақ тұрғындарын физикалық жаймен жою тұрғысынан, Махаяна сутраларындағы Нараканың буддалық сипаттамаларымен ұқсас келеді, олардың санасы бұл кезде сақталады, ал дене жойылғаннан кейін қайта жаңарады, соның салдарынан жаза қайталануда. Дегенмен, буддалық сенім бойынша, тозақтағы тіршілік иелерінің өмір шамасы шектеулі, Самсара айналымындағы барлық тіршілік иелері сияқты; олар соңында жаман кармаларын толықтай жойып, өлімді бастан өткізіп, жоғарырақ дүниеге қайта туады.
Кітаптар мен журнал мақалалары
Асин Паласиос, Мигель, 1968, Ислам және «Құдайлық комедия», ауд. Х. Сазерленд, Лондон: Фрэнк Кэсс (алғаш рет 1926 ж. жарияланды)