Португал тілінен пайда болған креол тілдері: Кабо-Верде, Гвинея-Бисау және Папиаменто. "Креол" сөзінің шығу тарихы, мағынасы және қолданылуы туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Португал тілінен сөздік қорын алған креол тілдері
Creole languages lexified by Portuguese
Португал тілінен сөздік қорын алған креол тілдері (crioulo) – португал тілінен негізгі сөздік қорын алған креол тілдері. Португал тілінің ықпалымен пайда болған ең көп таралған креол тілдері – Кабо-Верде креол тілі, Гвинея-Бисау креол тілі және Папьяменто.
Portuguese creoles (crioulo) are creole languages which have Portuguese as their substantial lexifier. The most widely spoken creoles influenced by Portuguese are Cape Verdean Creole, Guinea Bissau Creole and Papiamento.
Атаудың шығу тегі
Португал тіліндегі "креол" сөзі – криолу, ол "өсіру", "тәрбиелеу" мағынасындағы креар етістігінен және тегі даулы oulo жұрнағынан туындаған. Алғашқыда бұл сөз колонияларда туып өскен кез келген этникалық топтың мүшелерін өз отанында туғандардан ажырату үшін қолданылған. Африкада бұл термин Португалияда туғандарға қарағанда, португал тегіне (толық немесе ішінара) жататын жергілікті тұрғындарға қатысты қолданылды. Ал Бразилияда бұл термин африкалық текті қара нәсілді жергілікті тұрғындар мен Африкадан құл ретінде әкелінгендерді ажырату үшін де пайдаланылды. Бірақ уақыт өте келе бұл жалпы мағынасын жоғалтты, және криолу немесе оның туындылары ("креол" және басқа тілдердегі оның эквиваленттері сияқты) бірнеше Жоғарғы Гвинея қауымдастықтарының және олардың тілдерінің атауына айналды: Гвинея халқы және олардың криол тілі, Кабо-Верде халқы және олардың криолу тілі. Бәрі де әлі күнге дейін өте кеңінен қолданылып, ресми стандартты португал тілінің маңыздылығын ығыстыруда.
The Portuguese word for "creole" is crioulo, which derives from the verb criar ("to raise", "to bring up") and a suffix oulo of debated origin. Originally the word was used to distinguish the members of any ethnic group who were born and raised in the colonies from those who were born in their homeland. In Africa it was often applied to locally born people of (wholly or partly) Portuguese descent, as opposed to those born in Portugal; whereas in Brazil it was also used to distinguish locally born black people of African descent from those who had been brought from Africa as slaves. In time, however, this generic sense was lost, and the word crioulo or its derivatives (like "Creole" and its equivalents in other languages) became the name of several specific Upper Guinean communities and their languages: the Guinean people and their Kriol language, Cape Verdean people and their Kriolu language, all of which still today have very vigorous use, suppressing the importance of official standard Portuguese.
Жоғарғы Гвинея
Португалиялық креол тілдерінің ең көнесі – Жоғарғы Гвинеядағы криолулар, олар Африканың солтүстік-батыс жағалауындағы португалдық елді мекендер маңында пайда болған. Португал креол тілдері Кабо-Верде және АВС аралдарындағы көптеген адамдардың ана тілі болып табылады. Гвинея-Бисауда креол тілі түрлі тілдерде сөйлейтін адамдар арасында лингва франка ретінде қолданылады және халықтың өсіп келе жатқан бөлігі үшін ана тіліне айналуда. Олар екі тілден тұрады:
The oldest Portuguese creole are the so called crioulos of Upper Guinea, born around the Portuguese settlements along the northwest coast of Africa. Portuguese creoles are the mother tongues of most people in Cape Verde and the ABC Islands. In Guinea Bissau, the creole is used as lingua franca among people speaking different languages, and is becoming the mother tongue of a growing population. They consist of two languages:
Гвинея-Бисау креол тілі (Криол): Гвинея-Бисаудың лингва франкасы, сондай-ақ Касаманс (Сенегал) және Гамбияда қолданылады. Касаманс креол тілі (Криол): Гвинея-Бисау креол тілінің диалектісі, негізінен Касаманс (Сенегал) және Гамбияда сөйленеді. Кабо-Верде креол тілі (Kriolu, Kriol): Кабо-Верде аралдарындағы диалекттер жиынтығы. Папиаменто (Papiamentu), Аруба, Бонайр және Кюрасаода сөйленеді.
Guinea Bissau Creole (Kriol): lingua franca of Guinea Bissau, also spoken in Casamance, Senegal and in Gambia. Casamance Creole (Kriyol): a dialect of Guinea Bissau creole, spoken mainly in Casamance, Senegal and The Gambia. Cape Verdean Creole (Kriolu, Kriol): a dialect continuum on the islands of Cape Verde. Papiamento (Papiamentu), spoken in Aruba, Bonaire, and Curaçao.
Гвинея шығанағы
Гвинея шығанағында, Сан-Томе және Принсипиде, сондай-ақ Экваторлық Гвинеяда тағы бір топ креол тілдері таралған. Анголар (Ngola, N'góla): Сан-Томе аралының жағалау бойында. Аннобон (Fa d'Ambu): Аннобон аралында. Форро: Сан-Томеде. Принсип (Лунгуе) (қазірге дерлік жойылған): Принсип аралында. Тонга португал тілі (Português dos Tongas): Сан-Томе мен Принсипиде қолданылатын Кабо-Верде креол тілінің бір түрі. Гвинея шығанағындағы бұрынғы португалдық сауда бекеттерінде, сондай-ақ Конго аймағында көптеген басқа португал креол тілдері болған болуы мүмкін.
Another group of creoles is spoken in the Gulf of Guinea, in São Tomé and Príncipe and Equatorial Guinea. Angolar (Ngola, N'góla): in coastal areas of São Tomé Island. Annobonese (Fa d'Ambu): on Annobón Island. Forro: in São Tomé. Principense (Lunguyê) (almost extinct): on Príncipe Island. Tongas Portuguese (Português dos Tongas): variety of Cape Verdean Creole spoken in São Tomé and Príncipe. Many other Portuguese creoles probably existed in the former Portuguese feitorias in the Gulf of Guinea, but also in the Congo region.
Португалдық пиджиндер
Португалдық пиджиндер Ангола мен Мозамбикте әлі де кездеседі.
Portuguese pidgins still exist in Angola and Mozambique.
Үндістан
Португалдықтардың Үндістан мен Шри-Ланкадағы көптеген бекіністері көптеген португал креол тілдерінің пайда болуына себеп болды, олардың тек бірнешеуі ғана бүгінгі күнге дейін жетті. Ең ірі тобы – Нортейру тілдері, оларды Нортейру халқы – Солтүстік Конкан аймағындағы христиан индо-португалдықтар қолданды. Бұл қауымдастықтар Басайимде, қазіргі Васайда шоғырланған, ол кезде «Португалиялық Үндістанның Солтүстік соты» (Гоадағы «Оңтүстік сотына» қарсы) деп аталған. Басайим, Салсете, Тана, Чевай, Махим, Теселярия, Дадар, Парел, Кавель, Бандора (қазіргі Бандра), Горай, Морол, Андхери, Версова, Малван, Манори, Мазагаон және Чаулда сөйленген креол тілдері қазір жойылды. Сақталған Нортейру креолдары:
The numerous Portuguese outposts in India and Sri Lanka gave rise to many Portuguese creole languages, of which only a few have survived to the present. The largest group were the Norteiro languages, spoken by the Norteiro people, the Christian Indo Portuguese in the North Konkan. Those communities were centered on Baçaim, modern Vasai, which was then called the “Northern Court of Portuguese India” (in opposition to the "Southern Court" at Goa). The creole languages spoken in Baçaim, Salsete, Thana, Chevai, Mahim, Tecelaria, Dadar, Parel, Cavel, Bandora (modern Bandra), Gorai, Morol, Andheri, Versova, Malvan, Manori, Mazagão, and Chaul are now extinct. The only surviving Norteiro creoles are:
Даман мен Диу португал креолы: Дадра мен Нагар-Хавелиде және Даман мен Диуда. Кристи: Махараштра штатындағы Корлайда. Бұл тірі қалған Нортейру креолдары соңғы онжылдықтарда күрт өзгерістерге ұшырады. 20-шы ғасырдың ортасында стандартты португал тілі Даман креолына қайта әсер етті. Коромандел жағалауындағы креолдар, мысалы, Мелиапор, Мадрас, Тутикорин, Куддалор, Карикал, Пондичерри, Транкебар, Манапар және Негапатам 19-шы ғасырда жойылды. Олардың сөйлеушілері (көптеген жағдайда португалдық-үнділік тегі бар адамдар, жергілікті жерде Топасс деп белгілі) британдықтар билікті басып алғаннан кейін ағылшын тіліне көшті. Малабар жағалауындағы креолдардың көпшілігі, атап айтқанда Кананор, Телличерри, Маэ, Кочин (қазіргі Керала) және Квилон 19-шы ғасырда жойылды. Кананор мен Телличерриде кейбір қарт адамдар 1980-ші жылдарға дейін креол тілінде сөйлеген. Бүгінгі күнге дейін (тек бірнеше христиан отбасылары) қолданылатын жалғыз креол – Кералаға жақын Випин аралындағы Випин индо-португал креолы. Мәсіхшілер тіпті Калькуттада да 1811 жылға дейін португал тілінде сөйлеген. 20-шы ғасырдың басында португал креолында сөйлеу әлі де кездесетін. Бенгалияда португал креолдары, мысалы, Баласор, Пипли, Чанданнагор, Читтагонг, Миднапур және Хуглиде қолданылған.
Daman and Diu Portuguese Creole: in Dadra and Nagar Haveli and Daman and Diu. Kristi: in Korlai, Maharashtra. These surviving Norteiro creoles have suffered drastic changes in the last decades. Standard Portuguese re influenced the creole of Daman in the mid 20th century. The creoles of the Coast of Coromandel, such as of Meliapor, Madras, Tuticorin, Cuddalore, Karikal, Pondicherry, Tranquebar, Manapar, and Negapatam, were already extinct by the 19th century. Their speakers (mostly the people of mixed Portuguese Indian ancestry, known locally as Topasses) switched to English after the British takeover. Most of the creoles of the Coast of Malabar, namely those of Cananor, Tellicherry, Mahé, Cochin (modern Kerala), and Quilon) had become extinct by the 19th century. In Cananor and Tellicherry, some elderly people still spoke some creole in the 1980s. The only creole that is still spoken (by a few Christian families only) is Vypin Indo Portuguese, in the Vypin Island, near Kerala. Christians, even in Calcutta, used Portuguese until 1811. A Portuguese creole was still spoken in the early 20th century. Portuguese creoles were spoken in Bengal, such as at Balasore, Pipli, Chandannagore, Chittagong, Midnapore and Hooghly.
Макао
Португал тілі 16-шы ғасырдың ортасынан бері Португалияның Макао колониясында болған. Сол жерде португал креол тілі – патуа қалыптасты. Маканез (Macaista, Patuá): Макаода және Гонконгта, көбінесе Макаода таралған.
The Portuguese language was present in Portugal's colony Macau since the mid 16th century. A Portuguese creole, Patua, developed there. Macanese (Macaista, Patuá): in Macau and, to a lesser extent, in Hong Kong.
Бразилия
Бразилияның халық тілі (ресми және стандартты бразилиялық португал тілі емес) португал және жергілікті тілдерге негізделген креол тілінің декреолизациялануынан пайда болды деген болжам бар; бірақ бұл кеңінен қабылданған көзқарас емес. Бразилияның халық португал тілі еуропалық португал тілімен үнемі байланысты және өзара түсіністік, тіпті кейбір жағынан өте консервативті. Тілші Волкер Нолл жинақтаған академиялық мамандар бразилиялық тіл біліміндегі құбылыстарды – бұл ең радикалды роман тілінің "nativização" процесі, тумалдылығы/жергіліктенуі деп көрсетеді. Бразилия португал тіліндегі құбылыстар – классикалық латын және ескі португал тілінің мұрасы. Бұл креол тілі емес, радикалды роман тілі. Оны Холм анықтағандай, жартылай креол тілі ретінде жіктеуге болады: жартылай креол тілі – бұл «жартылай қайта құрылымдаудан өткен, толық пиджинизацияланбаған және лексификаторының құрылымының маңызды бөлігін сақтай отырып, қайта құрылымдаудың айқын дәрежесін көрсететін» тіл. Дегенмен, Энтони Джулиус Наро және Мария Марта Перейра Шерре сияқты ғалымдар бразилиялық португал тілінде кездесетін әрбір құбылыстың аймақтық қазіргі еуропалық португал тілінде де, 1500 және 1600 жылдардағы еуропалық португал тілінде де, мысалы Луис де Камоестің эпикалық поэзиясында, сондай-ақ араналық окситан, француз, итальян және румын сияқты басқа роман тілдерінде де кездесетінін көрсетті. Осы құбылыстарды табиғи роман тілінің эволюциясы ретінде қарастырады. Халық бразилиялық португал тілі еуропалық португал тілімен байланысты, ал оның фонетикасы бірнеше жағынан консервативті, Бразилияға әкелінген бірнеше аймақтық еуропалық португал тілінің нұсқаларынан пайда болған койненің жергіліктенуін және оның табиғи эволюциясын көрсетеді. Сондай-ақ голланд тілінің елеулі әсері болды. Жаңа Нидерландтағы құлдар арасында португал тіліне негізделген пиджиннің іздері де анықталды.
It has been conjectured that the vernacular of Brazil (not the official and standard Brazilian Portuguese) resulted from decreolization of a creole based on Portuguese and native languages; but this is not a widely accepted view. Vernacular Brazilian Portuguese is continuous and mutually intelligible with European Portuguese, and in fact quite conservative in some aspects. Academic specialists compiled by linguist Volker Noll affirm that the Brazilian linguistic phenomena are the "nativização", nativization/nativism of a most radically Romanic form. The phenomena in Brazilian Portuguese are Classical Latin and Old Portuguese heritage. This is not a creole form, but a radical Romanic form. classify it as a semicreole in the concept defined by Holm: a semicreole is a language that has undergone “partial restructuring, producing varieties which were never fully pidginized and which preserve a substantial part of their lexifier’s structure ( ) while showing a noticeable degree of restructuring”. Nevertheless, scholars like Anthony Julius Naro and Maria Marta Pereira Scherre demonstrated how every single phenomenon found in Brazilian Portuguese can also be found in regional modern European Portuguese and 1500s and 1600s European Portuguese, such as the epic poetry of Luís de Camões, as well as other Romance languages such as Aranese Occitan, French, Italian and Romanian, classifying these phenomena as a natural Romance drift. Vernacular Brazilian Portuguese is continuous with European Portuguese and its phonetics is more conservative in several aspects, characterizing the nativization of a koiné formed by several regional European Portuguese variations brought to Brazil and its natural drift. and considerable Dutch influence. Traces of a Portuguese based pidgin have also been detected among the enslaved population in New Netherland.