Кіріспе

Мәсіхтің туғанын көрсететін Киелі кітаптағы жұлдыз – Бетлехем жұлдызы немесе Рождество жұлдызы Матай ілтебігінің 2-тарауындағы Исаның тууы туралы оқиғада айтылады. Онда "шығыстан келген даналар" (Мәзірлер) жұлдыздың шабыттылығымен Иерусалимге сапар шегеді. Онде олар Яһудея патшасы Иродты кездестіріп, одан сұрақ қояды:

Ирод өз дін ғалымдарын және жұбыларын шақырып, олар Михей кітабынан бір аятты келтіріп, оны яһуди Мәсіхінің Иерусалимнің оңтүстігіндегі Бетлехемде дүниеге келетіні туралы болжам ретінде түсіндіреді. Өзінің патшалығын сақтап қалу үшін Мәсіхті тауып, өлтіруді ниеттеніп, даналар үйлеріне қайтып бара жатқанда оларды қайтадан шақырады. Жұлдыз оларды Исаның туған жері – Бетлехемге жетеледі, мұнда олар Оған құлшылық етеді және сыйлықтар сыйлайды. Содан кейін даналарға Иродқа қайта оралмау туралы құдайлық ескерту беріледі, сондықтан олар басқа жолмен үйлеріне қайтады. Көптеген христиандар бұл жұлдызды керемет белгі деп санайды. Кейбір дінтанушылар бұл жұлдызды «Жұлдызша болжамы» деп атады. Астрономдар жұлдызды ерекше аспан құбылыстарымен байланыстыруға тырысты, мысалы, Юпитер мен Сатурнның немесе Юпитер мен Венераның қосылуы, комета немесе жарықшақ. Кейбір қазіргі ғалымдар бұл оқиғаны тарихи оқиға емес, керісінше, кейіннен ілтебікке қосылған нанымды туынды деп санайды. Бұл тақырып Рождество маусымында планетарийлерде жиі көрсетіледі. Алайда, көне деректер мен шіркеу дәстүрі бойынша, даналар Иса дүниеге келгеннен кейін біраз уақыттан соң Бетлехемге келген. Бұл сапар дәстүрлі түрде Батыс христиандығында Епифания (6 қаңтар) күні тойланады. Матай ілтебігінде Исаны сипаттау үшін «бала» деген мағынаны беретін грек сөзі қолданылған, ол «сәби» дегенге қарағанда кең мағыналы. Бұл баланың дүниеге келгеніне біраз уақыт өткенін көрсетеді. Алайда, Лұқа ілтебігінде «бала» сөзі Исаның тууы және ғибадатханада көрсетілуі туралы айтылады. Ирод І екі жасқа дейінгі еврейлердің барлық ер балаларын «Нәрестелерді қырғынға ұшыратты».

Жалған көркем әдебиет

Ізгі хабардағы туылғандар туралы әңгімелерді Исаның мессиялық статусын бекіту үшін кейінірек жазылған апологетикалық түсіндірулер деп қарастыратын ғалымдар Бейт-Лехем жұлдызын нағыз емес, діни ойдан туған құрастырма деп санайды. Матайдың баяндамасында тарихи оқиға ретінде күмәндік тудырған мәселелер: Матай ғана төрт ізгі хабардың ішінде Бейт-Лехем жұлдызы мен даналар туралы айтады. Кейбір ғалымдар Иса Назаретте туды деп есептейді, ал Бейт-Лехемде туған туралы әңгімелер оның тууы пайғамбарлықтардың орындалуы ретінде көрсетілсін деп ізгі хабарларға кейіннен қосылған. Барт Эрманның сөзіне қарағанда, Матайдың баяндамасы Лұқаның баяндамасына қайшы келеді, онда Исаның отбасы бұрыннан Назаретте тұрады, санақ үшін Бейт-Лехемге барады және дереу үйлеріне қайтады.

Астрономиялық нысан

Маги (грекше μαγοι) сөзі көбінесе "ақылдылар" деп аударылғанымен, бұл контексте ол "астроном" / "астролог" дегенді білдіруі мүмкін. Исаның тууы туралы әңгімеге астрологтардың қатысуы ерте Шіркеу үшін қиын мәселе болды, себебі олар астрологияны зұлымдық деп қарады; жиі сілтеме жасалатын түсіндірме Тертуллианға тиесілі, ол астрологияға 'Жақсы Жаңалық келгенше ғана' рұқсат етілгенін айтқан.

Планеталық тұтасу

1614 жылы неміс астрономы Иоганн Кеплер Юпитер мен Сатурн планеталарының б.з.д. 7 жылы үш рет біріккенін анықтады. Бабылда осы кезеңдегі оқиғаларды қамтитын ежелгі альманах табылды, бірақ бұл бірігулердің ерекше маңызға ие екенін көрсетпейді. Археолог және ассириолог Симо Парпола да осы түсіндірмені ұсынды. Б.з.д. 3-2 жылдары жеті рет бірігу орын алды, оның ішінде Юпитер мен Регулус арасында үш рет, ал б.з.д. 2 жылы 17 маусымда Юпитер мен Венера Регулустың жанында өте жақын бірікті. Роджер Синнотттың сөзіне сүйенсек, "екі планетаның бірігуі – сирек және әсерлі құбылыс болған болар". Б.з.д. 3 жылы тамызда тағы бір Венера-Юпитер бірігуі болды. Бұл оқиғалар Иродтың өліміне қатысты қабылданған б.з.д. 4 жылдан кейін болғанымен, олар Цезарь Августтың (Лука Евангелиясында еске алынған) билігінде болды. Ал ерте христиан тарихшылары Евсевий мен Александриялық Климент Исаның тууын б.з.д. 3-2 жылдары деп есептеді. Бірігу күн батысында көрінгендіктен, ол мәзілерді Иерусалимнен Бетлехемге бағыттамауы мүмкін.

Б. з. б. 6 сәуірдің 17-і күні, сенбіде (Шабат) екі есе жасыру

Астроном Майкл Р. Мольнар "шығыстағы жұлдызды" ежелгі грек астрологиясының аясында астрологиялық маңызы бар астрономиялық құбылысқа сілтеме жасайды деп санайды. Ол Бетлехем жұлдызы мен б.з. 6 жылы 20 наурызда және 17 сәуірде Айдың Юпитерді екі рет жабуы арасындағы байланысты ұсынады. Айдың планеталарды жабуы жиі кездеседі, бірақ Рим императоры Константиннің астрологы Фирмикус Матернус Юпитердің Арыс шаңырағында жабылуы құдай патшаның дүниеге келуін білдіретін белгі деп жазған. Ол Арыс емес, Балықтар Яһудияның зодиак белгісі болғанын айтады, бұл бұрынғы астрологиялық түсіндірмелерге әсер ететін мәселе. Молнардың теориясы 2014 жылғы қазан айында Нидерландыдағы Гронинген университетінде өткен Бетлехем жұлдызына арналған ғылыми кеңесте ғалымдар, дінтанушылар және тарихшылар тарапынан талқыланды. Гарвард астрономы Оуэн Гингерич Молнардың түсіндірмесін қолдайды, бірақ техникалық мәселелерге тоқталды. "Ішкі әңгімеде патша Ирод күтпеген жағдайға түсті", - деді Гингерич. "Сондықтан, ол жерде кез келген адам көре алатын жарқыраған жаңа жұлдыз емес, одан да құпия нәрсе болды".

Регулус, Юпитер және Венера

Адвокат Фредерик Ларсон Матай ілтебігінің 2-тарауындағы Киелі кітаптағы оқиғаларды зерттеу барысында Бетлехем жұлдызының тоғыз қасиетін анықтады: ол туылғандықты білдірді, патшалықты білдірді, еврей халқымен байланысты болды және ол "шығыстан" пайда болды; патша Ирод оны білмеді; ол нақты уақытта пайда болды; ол уақыт өте келе сақталды; және Матайдың айтуынша, ол Магтар Иерусалимнен Бетлехемге оңтүстікке қарай сапарлағанда олардың алдында болды, содан кейін Бетлехемде тоқтады. "Жұлдызды түн" астрономиялық бағдарламасын және археолог және тарихшы Эрнест Л. Мартиннің еңбегіне негізделген мақаланы пайдалана отырып, Ларсон Бетлехем жұлдызының барлық тоғыз ерекшелігі б.з.д. 3-2 жылдары аспанда болған оқиғаларда кездесетінін айтады. Ең маңыздысы – б.з.д. 3 қыркүйектен басталатын "патша планетасы" деп аталатын Юпитер мен "патша жұлдызы" деп аталатын Регулус тұрақты жұлдызының үш рет бірігуі. Ларсон мұның Исаның ұрықтану кезі болуы мүмкін деп санайды. Еврей тілінде Юпитер Седек деп аталады, яғни "әділдік", бұл термин Мәсіхке де қолданылады. Венера планетасы махаббат пен құнарлылықты білдіретіндіктен, Честер астрологтардың Юпитер мен Венераның жақын орналасуын Израильдің жаңа патшасының келуін білдіретін нұсқау ретінде қарастыратынын және Ирод оған мән беретінін айтты. Честердің сөзіне қарағанда, Юпитер мен Венераның дискілері біріне-бірі тиіскендей көрінетін.

Гелиакті көтерілу

Жұлдызшылар Иродқа жұлдызды "шығыста" немесе кейбір аудармаларда "көтерілісінде" көргендерін айтты. Бір теория бойынша, Матай 2:2-дегі "шығыста" деген сөз, бір жұлдыз шоқжырмасының немесе жұлдыздық топтаманың әдеттегі пайда болуын білдіруі мүмкін, сондай-ақ "гелиақтық көтерілу" деп астрологиялық тұрғыдан қарастырылуы да мүмкін. Бұл аударманы Эдершайм, Генрих Вогт және басқалар ұсынды. Филолог Франц Болл (1867–1924) бұл көзқарасқа қарсы болды. Ежелгі астрологиялық мәтіндерді қазіргі заманғы аудармашылардың екеуі де мәтінде жұлдыздың гелиақтық немесе акрониктік көтерілуін білдіретін техникалық терминдер қолданылмағанын мәлімдейді. Дегенмен, олардың бірі Матай жұлдыздың көтерілуі үшін қарапайым халық қолданатын сөздерді қолданған болуы мүмкін деп мойындайды.

Комета

Басқа жазушылар бұл жұлдыздың комета болғанын қатты ұсынады. Бұл нысан жетпіс күннен астам бақыланды, мүмкін қозғалыс тіркелмеген. Дегенмен, бұл көбінесе күмәнді деп есептеледі, себебі ежелгі заманда кометалар көбінесе жаман жосықтардың белгісі саналған. Кометалық түсіндірмені жақында Колин Николл жақтап сөйледі. Оның теориясы б.з.б. 6 жылы пайда болған болжамдық кометаға қатысты.

Супернова

Франк Типлер ұсынған соңғы (2005) гипотезасы – Бейт-Лехем жұлдызы жақын орналасқан Андромеда галактикасында болған супернова немесе гипернова еді. Басқа галактикаларда супернова қалдықтарын анықтау немесе оның қашан болғанын дәлме-дәл білу қиын болғанымен, Андромедада супернова қалдықтары табылды. Тағы бір теория – б.з.д. 4 жылдың 23 ақпанында болған, қазір PSR 1913+16 немесе Халс-Тейлор пульсары деп белгілі супернова ықтималрақ. Ол Аквила шоқжұлдызында, қысқы солкын мен күн экваторының қиылысына жақын жерде пайда болған деседі. Бұл жаңалық "Қытай, Корея және Палестинада" тіркелген (бұл, әдетте, Киелі кітаптағы оқиғаға сілтеме). Б.з.д. 4 жылы Қытайда комета немесе нова тіркелген. "Ай Ти билік еткен кезде, Цзиньпин дәуірінің үшінші жылы. Үшінші айдың чи ю күні Хокуда по көтерілді" (Хан Шу, Бұрынғы Хан әулетінің тарихы). Бұл күн б.з.д. 4 жылдың 24 сәуіріне сәйкес келеді. Осы күні Қытайда алғаш рет байқалғанын көрсетеді. Кореяда да жазылған: "Хёккосе Ванның елу төртінші жылы, көктемде, екінші айдың чи ю күні Хокуда по хосинг пайда болды" (Самгук Саги, Үш патшалықтың тарихи жазбасы). Корей мәтіні бұзылған болуы мүмкін, өйткені Хо (1962) "чи ю күні сол жылы екінші айда емес, бірінші айда" (23 ақпан) және үшінші айда (24 сәуір) болғанын көрсеткен. Алғашқы нұсқада "чи ю күні, бірінші ай" (23 ақпан) немесе "чи ю күні, үшінші ай" (24 сәуір) деп жазылған болуы керек. Соңғысы қытай жазбаларындағы күшке сәйкес келеді, бірақ профессор Хо бұл күнді "бәлкім, б.з.д. 23 ақпан" деп санайды.

Жұлдыздың Исаның тууымен тарихи байланысы

Егер Бетлехем жұлдызы туралы әңгіме нақты оқиға болса, онда ол Исаның қай жылы туғанын анықтауы мүмкін. Матай жазған Інжілде Исаның дүниеге келуі Ирод патша тұсында болғаны айтылған. Иосифтің сөзіне қарағанда, Ирод ай тұтылудан кейін, ал Пасха мерекесі басталар алдында қайтыс болған. Кейбір ғалымдар б.з.д. 5 жылды ұсынады, себебі бұл Иосиф Флавий сипаттаған оқиғалар арасындағы ай тұтылу мен Пасха мерекесіне дейінгі жеті айлық мерзімге сәйкес келеді, ал б.з.д. 4 жылғы ай тұтылуына тек 29 күн ғана берілген. Басқалары бұл б.з.д. 1 жылғы тұтылу болған деп санайды. Бұл оқиға Исаның жұлдыздың бірінші рет пайда болуы мен Жұлдызшылардың Ирод сарайына келуі арасында туғанын көрсетеді. Патшаның екі жасқа дейінгі ұл балаларды өлтіруге бұйрық бергені Бетлехем жұлдызының осыған дейін екі жыл ішінде пайда болғанын білдіреді. Кейбір ғалымдар Исаның тууын б.з.д. 6–4 жылдарға, ал басқалары б.з.д. 3–2 жылдарға жатқызады. Типлер бұл оқиғаның Иродтың өлімінен кейін тоғыз жыл өткен б.з. 6 жылы болғанын, ал Исаның отбасы туғаннан кейін көп ұзамай Бетлехемнен кеткенін айтады, соның салдарынан ол тарихи шындыққа қарағанда, символдық әңгіме жасауға көбірек қызығушылық танытқан, ал хронологиялық қиындықтарды білмеген немесе оларға мән бермеген деген қорытындыға келді. Дегенмен, Лұқа 2:2 ("Αὕτη ἀπογραφὴ πρώτη ἐγένετο ἡγεμονεύοντος τῆς Συρίας Κυρηνίου") аятын дұрыс түсіндіру туралы Киелі кітап аудармашылары арасында пікірталас бар. Кейбір аудармаларда тіркелу Кириний Сирияның губернаторы болған кезде болған деп аударылса, басқалары "бұрын" деп аударады немесе "бұрын" сөзін қолданады, бұл Харольд Хонер, Ф. Ф. Брюс, Бен Уизерлингтон және басқалар дұрыс аударма болуы мүмкін деп ұсынған. Эмиль Шюрер бұған келіспесе де, мұндай аударма грамматикалық тұрғыдан негізделгенін мойындады. Иосиф Флавийдің айтуынша, римдік сенатор Кириний жүргізген салық санағы яһудилерді қатты ашуландырды және Римге қарсы қарулы қарсылық көрсетуге себеп болған зелот қозғалысының себептерінің бірі болды. Осы тұрғыдан алғанда, Лұқа Исаның тууы кезіндегі санақты, Елшілердің істері 5:37-де айтылған Киринийдің басшылығымен кейінірек өткен салық санағынан ажыратуға тырысқан болуы мүмкін. Бір көне автор Исаның тууы кезіндегі санақты салықтармен емес, императорға адал болуға берілген жалпыға ортақ антпен байланыстырды. Джек Финеган Августтың билік мерзімін есептеудегі ерте авторлардың пікірлерін атап өтті, олар Исаның тууына б.з.д. 3/2 жыл, б.з.д. 2 жыл немесе одан кейінгі уақытқа сәйкес келеді, соның ішінде Ирена (б.з.д. 3/2 жыл), Александриялық Климент (б.з.д. 3/2 жыл), Тертуллиан (б.з.д. 3/2 жыл), Юлий Африкан (б.з.д. 3/2 жыл), Римдік Гипполит (б.з.д. 3/2 жыл), Фибалық Гипполит (б.з.д. 3/2 жыл), Ориген (б.з.д. 3/2 жыл), Кесариялық Евсевий (б.з.д. 3/2 жыл), Саламис Епифаний (б.з.д. 3/2 жыл), Кассиодор Сенатор (б.з.д. 3 жыл), Пауль Орозий (б.з.д. 2 жыл), Дионис Экзигус (б.з.д. 1 жыл) және 354 жылдың хронографы (б.з.б. 1 жыл). Финеган Иродтың өлімін б.з.д. 1 жылға жатқызады және егер Иса Ирод Ұлы қайтыс болғанға дейін екі жыл немесе одан аз уақыт бұрын туылса, Исаның тууы б.з.д. 3 немесе 2 жылға сәйкес келеді дейді. Финеган сонымен қатар Алоги Исаның тууын б.з.д. 4 жылға немесе б.з. 9 жылға жатқызғанын атап өтті.

Соңғы күнгі қасиеттілер Иса Мәсіх шіркеуі

ЛДС мүшелері Бетлехем жұлдызының бүкіл әлемде көрінетін нақты астрономиялық құбылыс болғанына сенеді. Олар ежелгі пайғамбарлардың жазбалары бар деп санайтын 1830 жылғы Мормон кітабында ламандық Самуил Исаның дүниеге келгенін көрсететін жаңа жұлдыз пайда болады деп болжам жасайды, ал Нефи кейіннен осы болжамның орындалғаны туралы жазады.

Ехоба куәгерлері

Ехоба куәгерлері «жұлдыздың» Құдайдан емес, Шайтаннан жасалған көрініс немесе белгі деп санайды. Оның себебі – ол жұлдызшыларды бірінші Иерусалимге бастап келді, нәтижесінде Ирод патша «яһудилердің патшасының» туғаны туралы хабардар болды және Исаны өлтіруге әрекеттенді.

Жетінші күндік адвентистер

1898 жылы жарияланған "Ғасырлар тілегі" кітабында Еллен Уайт: «Ол жұлдыз – жарқыраған періштелердің алыс тобы еді, бірақ даналар мұны білмеді» дейді.

Сурет салу

Магияның құлшылық етуі бейнеленген суреттер мен басқа да кескіндерде жұлдыздың әлдебір түрі кездесуі мүмкін. Гьотто ди Бондоне салған фрескада ол комета түрінде бейнеленген. Эдвард Берн-Джонс жасаған гобеленде (және оған байланысты акварельде) жұлдызды періште ұстап тұр. Түрлі-түсті жұлдыз фонарь, "пароль" деп аталатын бұл шам филиппиндіктер үшін Рождествоның қадірлі және кең таралған символы болып табылады, оның дизайны мен жарығы жұлдызды еске түсіреді. Парольдің қарапайым түрінде бес қыры мен екі "құйрығы" бар, олар нәресте Исаға жол көрсеткендей жарқын сәулелерді бейнелейді, ал шамдар электр жарығымен алмастырылған. Бейтлехемдегі Туған шіркеуінде 14 толқынды күміс жұлдыз Исаның туған жері деп саналатын орынды көрсетеді. Еуропалық маталарда жиі кездесетін сегіз қырлы жұлдызды бейне Палестинаның қасиетті жұлдызы деп белгілі. Бұл өрнек ежелден бері Таяу Шығыста тас, металл, ағаш және кестелеуде қолданылып келеді, сондай-ақ палестиналық тігістегі ең көне өрнектердің бірі болып табылады. 2019 жылы АҚШ конгрессмені Рашида Тлайб осы өрнекпен тігілген тобе киіп ант берді. "Vogue Arabia" журналының 2023 жылғы қараша айындағы мұқабасында жұлдыз палестиналық кестелеуді тойлауда орталық орын алды. Бұл өрнекті Рождестволық свитерлерде де кездестіруге болады.